Uzasadnienie
W sprawie S. K. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W jego uzasadnieniu podał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i córką, z którymi mieszka w spółdzielczym, własnościowym mieszkaniu o powierzchni 58,2 m², i wszyscy borykają się z chorobami. Wskazał dalej, że z żoną otrzymują emerytury w kwocie odpowiednio 1.822,48 zł (brutto) i 1.366,76 zł (brutto), natomiast jego córka, osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, z I grupą inwalidzką, - rentę socjalną w kwocie 593,28 zł (brutto). Oświadczył również, że posiada oszczędności, które przeznacza na leczenie żony i córki, oraz że ponosi opłaty z tytułu utrzymania mieszkania w łącznej kwocie 518,82 zł. Skarżący przesłał do akt sprawy dokumenty wystawione przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w sierpniu 2010 r. oraz kserokopie dowodów wpłat potwierdzające oświadczone kwoty odpowiednio świadczeń uzyskiwanych przez osoby wchodzących w skład jego gospodarstwa domowego oraz wydatków związanych z utrzymaniem tego gospodarstwa.
W dniu 28 września 2010 r. skarżący odebrał wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie danych wynikających z akt sprawy, odpisu zeznania podatkowego skarżącego oraz jego żony dotyczącego podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2009 r. wraz z załącznikami (ewentualnie rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy albo informacji o dochodach uzyskanych od organu rentowego za 2009 r.), szczegółowego, określonego kwotowo zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków wnioskodawcy ze wskazaniem źródeł ich finansowania i załączeniem dowodów opłat, szczegółowych wyciągów z posiadanych przez skarżącego i jego żonę rachunków bankowych i lokat bankowych, w tym dewizowych, za ostatnie trzy miesiące, informacji o korzystaniu z Pomocy Społecznej i innych form wsparcia państwowego oraz innych dokumentów i informacji, których treść może mieć znaczenie dla oceny wniosku skarżącego.
W odpowiedzi na to wezwanie wnioskodawca przesłał do akt sprawy pismo procesowe, w którym podał, że otrzymywane emerytury wydają z żoną na bieżące wydatki, w tym na leki, żywność, środki higieny osobistej i "używaną odzież." Do pisma tego S. K. załączył kserokopię orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 7 września 2010 r., w którym ustalono, że córka skarżącego jest całkowicie niezdolna do pracy do dnia 30 września 2010 r., oraz kserokopię karty wypisu skarżącego stwierdzającej schorzenia skarżącego.
W sprawie zważono, co następuje.
Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu).
Stosownie do brzmienia art. 239 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu chorób zawodowych, świadczeń leczniczych oraz świadczeń rehabilitacyjnych.
W sprawie, przedmiotem skargi S. K. jest decyzja D. Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w przedmiocie braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej. Rozstrzygnięcie to stanowi działanie organu w sprawie z zakresu chorób zawodowych, o którym mowa w powołanym przepisie art. 239 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Skarżący nie ma zatem z mocy ustawy (podkreślenie referendarza sądowego) obowiązku uiszczania w niniejszej sprawie kosztów sądowych. Dlatego postępowanie dotyczące jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w określonym na formularzu wniosku zakresie zwolnienia od kosztów sądowych należało uznać za bezprzedmiotowe, i w konsekwencji, na zasadzie art. 161 § 1 pkt 3 ustawy w zw. z art. 258 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym, umorzyć.
Rozstrzygnięcie w tym zakresie znalazło wyraz w punkcie 2. postanowienia.
Rozpoznaniu podlegał zatem wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego.
Wyżej powołane unormowania określające przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia tych kosztów stanowi wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej.
Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie.
Z regulacji prawnych dotyczących zastępstwa procesowego wykonywanego na zasadach prawa pomocy można wysnuć wniosek, że istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu radcy prawnego jest nieodpłatne korzystanie strony z profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Sąd ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że wnioskująca o jej przyznanie strona skarżąca - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Instytucja zwolnienia od kosztów postępowania jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Zdaniem referendarza sądowego ubiegający się o taką pomoc powinni zatem poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania.
W sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie radcy prawnego przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być relatywnie odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów profesjonalnego zastępstwa procesowego zostałby przeniesiony. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów profesjonalnej reprezentacji oparte będzie na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. czy wnioskodawca nie jest w stanie ponosić tych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący wprawdzie umotywował swoje żądanie, ale nie dostarczył, mimo wezwania, wszystkich informacji wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, iż jego aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy.
Niemniej jednak, w związku z rygorem określonym w wezwaniu doręczonym stronie skarżącej w dniu 28 września 2010 r. ocenie podlegał stan faktyczny wynikający z oświadczeń zawartych w samym wniosku oraz przesłanych dokumentów.
Treść materiału aktowego niniejszej sprawy obligowała do stwierdzenia, iż nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. Złożone przez skarżącego oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku skarżący ograniczył się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o jego złym stanie majątkowym - niskie dochody (świadczenia z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych), brak majątku podlegającego spieniężeniu. Uchylił się natomiast od ich wykazania i uzupełnienia informacji o swojej sytuacji materialnej i życiowej w sposób określony, na zasadzie art. 255 ustawy procesowej, w doręczonym wezwaniu. Szczególnie ważne było w tym zakresie dostarczenie dokumentów i informacji dotyczących podatkowego rozliczenia wszystkich uzyskiwanych przez skarżącego i jego żonę dochodów w roku podatkowym 2009 (odpis zeznania podatkowego skarżącego oraz jego żony dotyczącego podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2009 r. wraz z załącznikami albo, ewentualnie, roczne obliczenie podatku przez organ rentowy albo informacja o dochodach uzyskanych od organu rentowego za 2009 r.).
Wymaga również podkreślenia, że w treści wniosku S. K. wskazał na fakt posiadania oszczędności, z których pokrywa koszty leczenia żony i córki. Oznacza, to że dysponuje on kwotami pieniężnymi ponad podane kwoty świadczeń z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, co skutkuje odciążeniem budżetu gospodarstwa domowego skarżącego, z którego pokrywane są bieżące wydatki na utrzymanie jego oraz jego rodziny (koszty leczenia).
Zasadne jest powtórne stwierdzenie, że to wnioskodawca jest obowiązany do zachowania szczególnej staranności przy wykazaniu zasadności swojego żądania. Tylko brak wątpliwości co do sposobu wykazania stanu faktycznego uzasadniającego przyznanie prawa pomocy uzasadnia przeniesienie ciężaru finansowego udziału strony w postępowaniu przed sądem administracyjnym w sprawie indywidualnej na budżet państwa, a w konsekwencji na wszystkich podatników. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżący mimo wezwania nie przedstawił dokumentów dotyczących swoich dochodów, zasobów majątkowych i wydatków, dzięki którym możliwe byłoby ustalenie bez wątpliwości możliwości zaoszczędzenia przez niego kwot koniecznych do ponoszenia kosztów postępowania sądowego.
W tym stanie rzeczy należało ocenić, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania mu prawa pomocy. W rezultacie, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy postanowił jak w pkt 1. sentencji.