Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. utrzymało w mocy orzeczenie Wójta Gminy M. odmawiające E. S. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem J. S..
Jak wynikało z akt sprawy wnioskiem z dnia 19 kwietnia 2021 r. skarżąca wystąpiła o przyznanie opisanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Rozpoznając wniosek strony organ I instancji wskazał, że jej mąż posiada znaczny stopień niepełnosprawności - orzeczony w dniu 24 lutego 2021 r. - do dnia 28 lutego 2023 r. Choruje na szpiczaka mnogiego, niedokrwistość wtórną, osteolizę uogólnioną, złamania patologiczne. Zgodne ze złożonym oświadczeniem wymaga pomocy we wszystkich obszarach życia codziennego (kąpieli, pielęgnacji, przygotowaniu posiłków, ubieraniu, załatwianiu spraw urzędowych, towarzyszeniu do lekarza czy podczas spacerów). Małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Organ wskazał, że strona jest zobowiązana alimentacyjnie, nie podejmuje zatrudnienia celem sprawowania opieki nad mężem. Stwierdzono jednak, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po okresach wyznaczonych art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej u.ś.r.), co uchyla możliwość przyznania świadczenia. Ustalenia te znalazły wyraz w powołanej na wstępie decyzji organu I instancji.
Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze przywołało regulacje art. 17 u.ś.r. oraz orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 stwierdzające niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na moment powstania niepełnosprawności.
W opinii organu wykładnia wskazanego art. 17 ust. 1b u.ś.r. musi być dokonywana z uwzględnieniem zasad konstytucyjnych, co oznacza, że dla przyznania uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego bez znaczenia pozostaje moment powstania niepełnosprawności. Uzasadniając ten pogląd organ przywołał orzecznictwo sądów administracyjnych.
Odnosząc się do dalszych okoliczności sprawy stwierdził, że skarżąca należy do kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o wnioskowane świadczenie. Zawracając uwagę na cel świadczenia i przesłanki jego przyznania organ akcentował konieczność wystąpienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki charakteryzującej się ciągłością i trwałością. Jego zadaniem jest częściowa rekompensata pieniężna dla osób aktywnych zawodowo, które rezygnują z pracy w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Zaznaczał, że zakres opieki winien być na tyle rozległy aby uniemożliwiał podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Ustalając okoliczności faktyczne sprawy organ wskazał na orzeczenie o niepełnosprawności męża skarżącej, z którego wynika, że stan ten istnieje od dnia 27 września 2020 r., a mąż strony wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z kolei z orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS wynika, że mąż strony jest całkowicie niezdolny do pracy do dnia 30 czerwca 2023 r. Na podstawie wywiadu świdowiskowego z dnia 18 maja 2021 r. ustalono, że mąż strony choruje na szpiczaka mnogiego i raz w tygodniu przyjmuje chemię w szpitalu, wówczas nie może samodzielnie funkcjonować. Do końca maja 2021 r. przebywa on na zwolnieniu lekarskim, a następnie będzie się starał o rentę chorobową z ZUS. Skarżąca sprawuje całodobową opiekę nad mężem, przygotowuje posiłki, pierze, utrzymuje porządek w domu, uczestniczy w wizytach lekarskich i ambulatoryjnych.
Strona wskazała, że w związku z opieką nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, nie pracuje zawodowo, zakład pracy córki opłaca ubezpieczenie zdrowotne. Dzieci małżonków nie są w stanie sprawować opieki nad ojcem, gdyż pracują, wychowują małe dzieci i mają swoje osobiste problemy i obowiązki. Mąż strony jest osobą chodzącą. Z kolejnego wywiadu świdowiskowego z dnia 15 czerwca 2021 r. wynikało, że mąż skarżącej choruje na szpiczaka plazmocytowego, niedokrwistość wtórną, osteolizę, złamania patologiczne trzonów kręgosłupa i mostka, przyjmuje chemię. Oczekuje na operację rekonstrukcji mostka. Zalecono mu zakaz dźwigania i poruszania się uwagi na zagrożenie kolejnymi złamaniami. Po chemioterapii jego stan uległ pogorszeniu, schudł, jest osłabiony i nie jest w stanie funkcjonować bez pomocy drugiej osoby. Mąż skarżącej porusza się samodzielnie przy asekuracji żony, wymaga pomocy przy korzystaniu z toalety, ubieraniu i rozbieraniu.
To strona przyrządza posiłki, towarzyszy mężowi podczas wizyt lekarskich, dba o czystość, wykonuje zastrzyki i przejęła obowiązki męża – noszenie węgla, palenie w piecu, zakupy i wszystkie czynności wymagające wysiłku. Obecnie mąż najczęściej leży w łóżku ze względu na stan zdrowia, bardzo źle się czuje, szczególnie po chemioterapii. W opinii pracownika socjalnego mąż strony jest osobą obłożnie chorą wymaga pomocy we wszystkich obszarach życia codziennego (opieki, pielęgnacji, leczenia, ubierania, podania posiłków, higieny), co zapewnia mu skarżąca. Wymaga to od niej dużego zaangażowania i dyspozycyjności.
W toku postępowania strona wyjaśniała (protokół z dnia 15 września 2021 r.), że przed chorobą mąż był aktywny, a strona poszukiwała pracy na własna rękę, obecnie choroba męża uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. Dodała, że ubocznym skutkiem chemioterapii jest silne zapalenie oczu u męża, co uniemożliwia prawidłowe widzenie i funkcjonowanie, a także wymioty. Wskazała, że wspiera męża emocjonalnie, gdyż po chorobie jego samopoczucie uległo pogorszeniu. Zaznaczała, że mąż porusza się samodzielnie, czasem z jej pomocą, wymaga pomocy przy toalecie (mycie, golenie) i czasem przy ubieraniu. Skarżąca przygotowuje posiłki, dba o jego higienę osobistą, trzy razy dziennie podaje leki i robi zastrzyki. Posiłki mąż spożywa samodzielnie.
Okoliczności te potwierdził pełnomocnik strony w pismach z dnia 26 maja i 9 czerwca 2021 r., wskazując, że choroba oczu męża strony powoduje, że jest on zmuszony korzystać z jej pomocy przy przemieszczaniu się po mieszkaniu i poza nim. Strona pomaga mężowi we wszystkich czynnościach higienicznych, podawaniu leków, utrzymaniu porządku w domu.
Do akt sprawy przedłożono karty informacyjne leczenia szpitalnego męża strony z dnia 16 października 2020 r., dokumentację leczenia szpitalnego z dnia 29 kwietnia 2021 r. Ponadto w aktach sprawy znajduje się także świadectwo pracy skarżącej dotyczące jej zatrudnienia w okresie od 1 września 1982 r. do dnia 30 kwietnia 1992 r.
Odnosząc się do opisanych okoliczności faktycznych organ wskazał, że samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przesądza o uprawnieniu do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Konieczne jest bowiem ustalenie zakresu faktycznie sprawowanej opieki (rodzaju i ilości podejmowanych czynności) i oceny, czy związku z tym możliwe jest podjęcie przez nią pracy zarobkowej. Taka ocena nie wiąże się w żadnej mierze z kwestionowaniem stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej wynikającej z orzeczenia o niepełnosprawności. Na poparcie swych racji organ odwołał się do orzecznictwa sądów administracyjnych, wywodząc obowiązek ustalenia związku przyczynowego między niepodejmowaniem pracy a sprawowaniem opieki.
W opinii organu ustalenia faktyczne dokonane w sprawie nie wykazały istnienia związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki przez stronę nad mężem. Zakres tej opieki wskazany w oświadczeniach strony nie został poparty w wystarczającym stopniu dokumentacją medyczną wystawioną przez lekarzy specjalistów. Do akt przedłożono wskazane kopie kart informacyjnych oraz historii choroby odnoszące się do okresu od dnia 17 września do dnia 30 października 2020 r. oraz od dnia 25 marca do dnia 17 czerwca 2021 r. Brak natomiast dokumentów wskazujących na pogorszenie się stanu zdrowia męża i informacji w jakim zakresie wymaga on pomocy i opieki. Organ wskazał, że oświadczenia strony wymagają udowodnienia. Tymczasem pełnomocnik strony oświadczył, że nie jest w stanie uzyskać zaświadczenia lekarskiego potwierdzającego stan zdrowia i zakres wymaganej opieki. Skarżąca w swoich oświadczeniach opisała stan zdrowia męża, nie podała jednak, czy jest on nadal leczony chemioterapią, czy choroba oczu nadal się utrzymuje, nie wskazała w jakim zakresie nastąpiło pogorszenie stanu zdrowia męża.
W dalszych wywodach organ wskazał, że zakres działań opiekuńczych opisany przez stronę sprowadza się do podawania i przygotowania posiłków, leków, zastrzyków, prowadzenia gospodarstwa domowego, pomocy w poruszaniu się, przy czynnościach higienicznych, czasami ubieraniu, wizytach lekarskich, w tym w ich umawianiu, towarzyszeniu na spacerach i załatwianiu spraw urzędowych.
Zdaniem organu wskazany zakres opieki sprowadza się do udzielania pomocy i wsparcia dla osoby, której choroba utrudnia ale nie uniemożliwia samodzielnego funkcjonowania. Organ wskazał na obowiązek wzajemnego wspierania się przez małżonków. Nadto wskazano na przebieg zatrudnienia strony, która nie uzyskała i nie przedłożyła zaświadczenia o okresach pobierania świadczeń z Urzędu Pracy. Jak wynika natomiast z zebranych dokumentów skarżąca była zatrudniona w Zakładach [...] w L. w okresie od 1 września 1982r. do dnia 30 kwietnia 1992 r. (umowa została wypowiedziana przez zakład pracy z uwagi na jego likwidację). W okresie od dnia 21 września 1989 r. do dnia 2 lutego 1994 r. skarżąca korzystała z urlopu wychowawczego. Brak innych informacji o aktywności zawodowej strony. Przywołując tezy orzeczeń sądów administracyjnych organ odwoławczy stwierdził, że świadczenie adresowane jest do osób czynnych zawodowo, które rezygnują z pracy w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ustanie zatrudnienia musi wynikać ze świadomej decyzji opiekuna, który rezygnuje z zarobkowania w tym właśnie celu. Świadczenie ma rekompensować przynajmniej w części utracone zarobki opiekuna. W opinii organu skarżąca (l.
59) jest długotrwale bierna zawodowo, według zebranej dokumentacji (świadectwa pracy) była zatrudniona przez niecałe 10 lat. Po ustaniu umowy o pracę w 1992 r. nie podejmowała żadnego zatrudnienia, tym samym brak podstaw do stwierdzenia, że zaprzestała ona swojej aktywności zawodowej w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem.
Końcowo organ wskazał, że mąż skarżącej pomimo posiadanego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności jest w stanie pewne czynności wykonywać samodzielnie, poruszać się (z asystą), spożywać posiłki, przyjmować leki, jest świadomy. Przy niektórych czynnościach korzysta z pomocy skarżącej (przygotowanie posiłków, czynności higienicznie, kontakty z lekarzem). Natomiast nie udowodniono, że obecnie wymaga on zabiegów leczniczych lub pielęgnacyjnych wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. Znaczna cześć opisanych działań strony względem męża to czynności dnia codziennego, które wykonuje każdy także pracujący człowiek.
Zatem zakres i rodzaj działań opiekuńczych względem męża nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy. Wskazane w oświadczeniu strony działania opiekuńcze (przygotowanie posiłków, leków, pomoc w kąpieli czy kontaktach z lekarzem) nie mogą być uznane za czynności wymagające dyspozycyjności strony. Mogą być one wykonywane z pewnym wyprzedzeniem czasowym lub stanowią czynności życia codziennego. Organ podkreślał, że zebrana dokumentacja nie wskazuje aby obecnie mąż wymagał opieki ciągłej, obecności czy nadzoru.
W skardze strona podniosła zarzut naruszenia prawa materialnego, błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez stronę a sprawowaną opieką nad mężem, podczas gdy taki związek w sprawie istnieje. Zarzucała także zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, a w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez stronę nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy w rozumieniu przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej.
Zarzucała także naruszenie przepisów prawa procesowego – art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej k.p.a.), poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad mężem, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie decyzji z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
Skarżąca wnioskowała o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania.
W uzasadnieniu strona zarzucała błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i zanegowanie związku między sprawowaniem opieki nad mężem a rezygnacją z zatrudnienia. W opinii skarżącej opieka nad mężem zajmuje jej znaczną część dnia, pominięto, że strona pozostaje w gotowości do niesienia pomocy mężowi, to zaangażowanie uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. Na poparcie swych racji i takiego jak strona postrzegania związku przyczynowego skarżąca przywołała orzecznictwo sądów administracyjnych. Zaznaczała, że opieka nie musi być całodobowa, nie jest wymagane wspólne zamieszkiwanie.
Nadto w pojęciu opieka nie mieszczą się wyłącznie czynności bezpośrednio związane z troską o fizyczny dobrostan ale także wyręczenie w codziennych pracach, których nie może wykonać osoba niepełnosprawna z uwagi na swój stan zdrowia. Podkreślała brak kompetencji organów do podważania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Odnosząc się do kwestii dotyczącej zatrudnienia strona wskazała, także poprzez przywołanie tez orzeczeń sądowych, że przepisy nie zakreślają żadnych ram czasowych, co do wykazania faktu rezygnacji z zatrudnienia z powodu sprawowania opieki. Od wnioskodawcy zależy kiedy po wystąpieniu przesłanek przyznania świadczenia wystąpi z wnioskiem o jego ustalenie. Zatem fakt niepodejmowania zatrudnienia w określonych ramach czasowych na równi z rezygnacją z zatrudnienia uzasadnia przyznanie świadczenia, gdyż był spowodowany koniecznością sprawowania opieki. Co istotne organy nie negowały faktu sprawowania takiej opieki przez stronę. O istnieniu związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a opieką świadczy rzeczywisty zakres tej opieki i potrzeby osoby niepełnosprawnej.
Końcowo strona zarzucała wsparcie się wyłącznie na gramatycznej wykładni przepisów prawa, co doprowadziło do niesłusznych i niesprawiedliwych rozstrzygnięć, niwecząc ratio legis ustawy.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje
Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2021 r. poz. 137 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 poz. 329 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.
Z przywołanych przepisów wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw, co nakazywało jej oddalenie. Istota sporu w tej sprawie sprowadza się do oceny prawidłowości stanowiska przyjętego przez organ administracji, a odmawiającego skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.
Poza zakresem rozważań należy pozostawić spór dotyczący wykładni i stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r.. Sąd podziela korzystne dla skarżącej stanowisko organu odwoławczego wywodzone z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt I K 38/13 OTK-A 2014/9/104) oraz orzecznictwa sądów administracyjnych, że moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma znaczenia z punktu widzenia przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ta zatem okoliczność, wbrew poglądom wyrażanym w decyzji przez organ I instancji, nie ma istotnego znaczenia w rozpoznawanej sprawie.
W zakresie pozostałych uwarunkowań przyznania wnioskowanego świadczenia Sąd podziela pogląd przedstawiony w zaskarżonej decyzji, stwierdzający, że strona nie spełnia przesłanek do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że pomiędzy rezygnacją z pracy (niepodejmowaniem zatrudnienia) nie wystąpił wymagany związek przyczynowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Dla przejrzystości wywodu niezbędne jest przywołanie istotnych w sprawie przepisów, tu art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z jego brzmieniem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Celem tego przepisu było częściowe wynagrodzenie – poprzez ww. świadczenie – osobom zdolnym do pracy faktu rezygnacji z tego zatrudnienia (lub niepodejmowania zatrudnienia), z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu wskazanym w ustawie. Nie jest to zatem świadczenie adresowane do osoby niepełnosprawnej ale do podmiotu sprawującego opiekę. Nie chodzi tu także o jakąkolwiek opiekę ale taką, której zakres, natężenie wykluczy możliwość podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia.
Z powyższego wynika, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.
Tym samym analiza istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze istotny jest stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w tym szczególności ocena zakresu czynności, które jest w stanie wykonać samodzielnie, a w jakim wymaga stałej i długotrwałej opieki. Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy bowiem tylko i wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21; w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20, dostępne w CBOSA).
Przy czym ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza w żadnej mierze kwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, orzeczenia dostępne w CBOSA).
Zatem organy są nie tylko uprawnione, co zobowiązane do przeprowadzania takich analiz, a umocowanie to wynika z art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Najistotniejszym jednak i najbardziej ważącym elementem podlegającym ocenie na gruncie ww. przepisu jest zakres czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest bowiem ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
I wreszcie konieczne jest zbadanie aktywności i możliwości zawodowych osoby sprawującej opiekę, czy istotnie rezygnacja z zatrudnienia (jej niepodejmowanie) wiązała się z koniecznością sprawowania opieki. W tym aspekcie konieczne jest przeanalizowanie dotychczasowego przebiegu zatrudnienia, związków czasowych między zatrudnieniem (rezygnacją z niego) a okolicznościami powodującymi konieczność sprawowania opieki oraz możliwości podjęcia zatrudnienia.
W realiach rozpoznawanej sprawy zasadnie wywodzą organy administracji, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki uzasadniające ustalenie prawa do wnioskowanego przez stronę świadczenia. Zebrany materiał aktowy nie daje podstaw do wywodzenia, że zakres czynności podejmowanych przez stronę względem jej męża wpisuje się w ustawowy zapis stałej lub długotrwałej opieki, która spowodowała, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia (nie podejmuje pracy).
Przeprowadzone postępowanie administracyjne wykazało, że skarżąca (ur. w 1963 r.) była aktywna zawodowo w latach od 1982 do 1992. (dziesięć lat), zaś do 2 lutego 1994 r. pozostawała na urlopie macierzyńskim. Umowa o pracę została rozwiązana z uwagi na likwidację zakładu pracy. Brak jakichkolwiek informacji aby po tej dacie skarżąca pracowała. Zatem od 1994 r. pozostaje bierna zawodowo. Słusznie z tych faktów organ wywodzi wniosek, że skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem, którego niepełnosprawność jest datowana na 24 lutego 2021 r., ale po ustaniu stosunku pracy z ostatnim pracodawcą nie była aktywna zawodowo. Brak również przesłanek do przyjęcia, że skarżąca nie podejmuje pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem. Przed chorobą męża nie podejmowała żadnej aktywności zawodowej, stan ten trwa u strony 28 lat, sama zaś zbliża się do wieku emerytalnego (obecnie ma 59 lat).
Skarżąca nie wskazała na żadne okoliczności pozwalające na przyjęcie, że istotnie nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki nad mężem. Przeciwko tej tezie przemawiają opisane okoliczności faktyczne: stosunkowo krótki staż pracy, bierność zawodowa trwająca 29 lat oraz brak jakichkolwiek informacji o próbach podejmowania zatrudnienia w tym czasie oraz przed powstaniem niepełnosprawności u męża.
Jak wskazano świadczenie pielęgnacyjne kierowane jest do osób, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to jest zatem skierowane do osób zdolnych i gotowych do wykonywania pracy zarobkowej, które dobrowolnie nie podejmują tego rodzaju pracy lub z niej rezygnują w celu wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą wymagającą opieki. Świadczenie pielęgnacyjne ma zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć lub z której musi zrezygnować osoba pielęgnująca.
W sytuacji skarżącej nie sposób przyjąć przesłanki dobrowolnej rezygnacji z zatrudnienia lub jego nie podejmowania. Już zatem ta okoliczność wyklucza możliwość ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz strony.
Sąd podziela także stanowisko organu, co do zakresu sprawowanej opieki i wpływu tej okoliczności na możliwość podjęcia zatrudnienia. W pierwszej kolejności odnotowania wymaga, że organy na żadnym etapie postępowania nie podważały orzeczenia stwierdzającego niepełnosprawność męża skarżącej ani jego stanu zdrowia. Stanowisko organu odwoływało się do zupełnie innych okoliczności, mianowicie do wskazanego przez stronę i popartego dokumentacją zakresu czynności jakie faktycznie są przez skarżącą realizowane w ramach sprawowanej opieki nad mężem. Ona bowiem wyznacza granicę możliwości podjęcia zatrudnienia, istotne jest zatem czy zakres tej opieki jest na tyle absorbujący i angażujący, że nie ma już możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia. Przy czym definicja zawarta w art. 3 pkt 22 u.ś.r. (obejmująca zatrudnienie i inną pracę zarobkową) jest szeroka - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.
Nie musi być to zatem zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy. W tym zakresie istnieje możliwość dostosowania warunków i czasu pracy do potrzeb własnych i rodziny.
Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy należy przyznać rację organowi administracji, że zakres sprawowanej przez stronę opieki nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia w rozumieniu powołanego przepisu, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Jakkolwiek opisane w okolicznościach faktycznych sprawy schorzenia i stan zdrowia męża skarżącej wymagają wsparcia i pomocy innych osób, to jednak – jak wynika z treści składanych przez stronę wyjaśnień – szereg czynności mąż jest w stanie wykonać samodzielnie. W pierwszym z przeprowadzonych wywiadów środowiskowych (wywiad z dnia 18 maja 2021 r.) strona zakres swoich czynności opiekuńczych nakreśliła jako sporządzanie posiłków, utrzymanie porządku w domu i uczestniczenie w wizytach lekarskich oraz ambulatoryjnych. Zaznaczała, że mąż jest leczony chemioterapią, po której nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, chemię przyjmuje raz w tygodniu. Wskazała także, że mąż porusza się samodzielnie.
W kolejnym wywiadzie (z dnia 15 czerwca 2021 r.) strona oświadczyła nadto, że mąż oczekuje na operację rekonstrukcji mostka, ma zakaz dźwigania, poruszania się w związku z zagrożeniem dalszych złamań. Po chemioterapii jego stan zdrowia uległ pogorszeniu, jest bardziej osłabiony. Z wywiadu wynika, że strona opiekuje się mężem, który porusza się samodzielnie, choć często asekuruje go żona. Nadto wymaga pomocy przy czynnościach toalety i ubierania się. Skarżąca podaje leki, robi zastrzyki oraz przejęła obowiązki domowe męża (palenie w piecu, zakupy, wnoszenie węgla).
Z opinii pracownika sporządzającego wywiad wynikało, że mąż strony wymaga stałej opieki we wszystkich czynnościach życia codziennego, którą zapewnia mu żona.
Z przedłożonych do akt sprawy dokumentów (karta informacyjna leczenia szpitalnego) wynika, że cykl leczenia chemią ustalono na okres od marca 2021 do czerwca 2021 r.
W dniu 15 września 2021 r. organ przesłuchał stronę, poza opisanymi już faktami strona podała, że mąż porusza się po domu przeważanie samodzielnie, czasem z pomocą strony. Wymaga pomocy przy korzystaniu z codziennej toalety, przy goleniu, myciu oraz czasem przy ubieraniu. Skarżąca wspiera go emocjonalnie, gdyż po chorobie jego samopoczucie się obniżyło. Strona przygotowuje posiłki, które mąż spożywa samodzielnie. Leczenie chemią wywołało skutki uboczne w postaci silnego zapalenia oczu, co uniemożliwia mu prawidłowe widzenie i funkcjonowanie w życiu codziennym, a także wymioty.
W swoich wyjaśnieniach strona wskazała, że nie może liczyć na pomoc ze strony dzieci, które pracują zawodowo i mają swoje dzieci wymagające opieki. Mężem zajmuje się wyłącznie strona.
W toku postepowania organ wezwał stronę do uzupełnienia dokumentów poprzez przedłożenie zaświadczenia lekarskiego dotyczącego stanu zdrowia męża i wskazania w jakim zakresie wymaga on pomocy innych osób. W odpowiedzi z dnia 21 lipca 2021 r. strona wskazała, że nie jest w stanie uzyskać takiego zaświadczenia.
Oceniając zebrane w sprawie dowody nie sposób podważyć stanowiska organu zawartego w zaskarżonej decyzji, a stwierdzającego, że w sprawie brak potwierdzenia właściwymi dowodami, że stan zdrowia męża strony uległ pogorszeniu w stopniu wskazanym w zeznaniach złożonych w dniu 15 czerwca 2021 r. Nie wykazano tego żadnym orzeczeniem lekarskim, bowiem złożone do akt karty leczenia szpitalnego i dokumentacja z tym związana takich informacji nie zawierają.
Z dalszych dowodów wynika zaś, że mąż skarżącej jest w znacznym stopniu samodzielny, może się samodzielnie poruszać, choć niekiedy wymaga asysty strony. Zabiegi pielęgnacyjne i lecznicze sprowadzą się do podania leków i zastrzyków. W zakresie czynności higieny osobistej nie jest konieczna stała pielęgnacja ale pomoc w myciu, goleniu i ubieraniu. Czynności te zaś nie absorbują całego dnia lecz kumulują się w porach porannych i wieczornych. Mąż strony posiłki spożywa samodzielnie, wymaga ich przygotowania. Ta okoliczność i jak i zasadnicza cześć wykonywanych przez stronę czynności wpisuje się już zakres prowadzenia gospodarstwa domowego, a zatem działań, które wykonuje każda osoba.
Należy zatem zaaprobować wyrażany w zaskarżonej decyzji pogląd, że skarżącej nie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, bowiem po pierwsze brak związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia) a sprawowaną przez nią opieka nad niepełnosprawnym mężem. Nadto brak wskazanego związku wynika z faktu, że sprawowana opieka nie wyklucza rezygnacji, czy niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która jak już wskazano nie musi być realizowana w pełnym wymiarze czasu pracy.
Dodatkowo odnotowania wymaga, że jakkolwiek dzieci skarżącej nie mogą jej wspomagać, czy wyręczać w czynnościach opiekuńczych z uwagi na obowiązki pracownicze i rodzicielskie, to mogą wspierać stronę w inny sposób, np. finansowo.
Końcowo odnosząc się do zarzutów skargi stwierdzających, że przepisy nie zakreślają żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu sprawowania opieki oraz, że to od wnioskodawcy zależy kiedy po wystąpieniu przesłanek przyznania świadczenia wystąpi z wnioskiem o jego ustalenie. Trzeba wskazać, że sytuacja taka nie wystąpiła w tej sprawie. Powoływane przez stronę orzecznictwo, wyrażające wskazane tezy, dotyczy sytuacji, w której po wystąpieniu okoliczności uzasadniających sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną (w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji) osoba zrezygnuje z pracy. Wówczas nie ma znaczenia w jakiej dacie (po wystąpieniu tych okoliczności) złoży wniosek o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego.
W realiach rozpoznaje sprawy sytuacja jest zgoła odmienna. Skarżąca z pracy zrezygnowała na długo przed wystąpieniem niepełnosprawności u męża (prawie 29 lat wcześniej), przez ten czas nie podnajmowała żadnego zatrudnienia, a wniosek o przyznanie świadczenia złożyła po wystąpieniu niepełnosprawności u męża. Inna jest zatem sekwencja zdarzeń i związki czasowe między poszczególnymi wydarzeniami. Stąd powołane tezy orzeczeń sądowych i wsparte na nich zarzuty nie mogą odnieść skutku.
Nie jest także słuszny zarzut wskazujący na ograniczenie się do wykładni językowej, lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji dowodzi, że organ odwoływał się do celu spornej w sprawie regulacji.
W sprawie nie sposób dopatrywać się zgłaszanych w skardze zarzutów procesowych, zebrano istotne dowody i właściwie je oceniono zapewniając stronie czynny udział w postępowaniu. Brak zatem podstaw do formułowania zarzutu naruszenia zasady praworządności i informowania stron, zaś w skardze strona nie objaśnia na czym konkretnie zarzuty te miałby się wspierać.
Uznając zatem, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa Sąd, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę strony oddalił w całości jako bezzasadną.