Uzasadnienie
Przystępując do rozstrzygania, Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy jn.
Skarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu (dalej: SKO, Kolegium), po rozpatrzeniu odwołania G. P. (dalej: strona, skarżąca) od decyzji Prezydenta Miasta Wałbrzycha (dalej: organ I instancji) z 8 grudnia 2021 r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Przedmiotem decyzji była odmowa udzielenia ulgi w postaci umorzenia nienależnie pobranego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w wysokości 1.000 zł, orzeczonego decyzją z 2 sierpnia 2021 r. Jako podstawę prawną decyzji podano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm. - dalej: K.p.a.) i art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej: u.ś.r.).
Z akt sprawy wynika, że pismem z 26 października 2021 r. strona wniosła o umorzenie należności. Powołała się na brak swojej winy w jej powstaniu, niemożność spłaty, fakt posiadania umowy o pracę tylko do 31 sierpnia 2022 r., konieczność utrzymania dwóch uczących się córek. Do wniosku dołączyła dowody potwierdzające jej sytuację i wysokość ponoszonych wydatków.
Organ I instancji odmówił stronie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Uznał, że w sytuacji strony i jej rodziny nie występują szczególnie uzasadnione okoliczności. Pouczył jednocześnie stronę o możliwości rozłożenia należności na raty.
W odwołaniu strona dowodziła, że ma do spłacenia łącznie 15.000 zł, której to kwoty nie jest w stanie uiścić. Wniosła jednocześnie o rozłożenie zadłużenia na raty.
Po rozpatrzeniu sprawy w trybie odwoławczym, SKO utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Podkreśliło, że decyzją z 2 sierpnia 2021 r. (utrzymaną w II instancji) organ I instancji uznał kwotę nienależnie pobranego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w okresie od 1 stycznia do 31 października 2016 r. w wysokości 1.000 zł za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązał stronę do jej do zwrotu.
SKO dowodziło, że - w myśl art. 30 ust. 9 u.ś.r. - organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Wyłożyło, że decyzja wydana na podstawie tego przepisu oparta jest na zasadzie tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, iż ustawodawca pozostawił organowi swobodę w suwerennym uwzględnieniu wniosku strony, a tym samym interpretacji pojęcia "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny".
Kolegium podniosło, że w sprawie rozważenia wymaga, czy w sytuacji strony zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek przemawiający za umorzeniem kwoty nienależnie pobranych świadczeń w wysokości 1.000 zł. Dostrzegło, że w tym celu konieczne jest dokonanie analizy sytuacji rodzinnej, majątkowej i dochodowej rodziny strony. Zauważyło, że strona mieszka i prowadzi gospodarstwo domowe z dwiema pełnoletnimi córkami (uczącymi się/studiującymi); jest zatrudniona (jej wynagrodzenie wynosiło w sierpniu 2021 r. 2410,18 zł, we wrześniu 2021 r. 2.609,58 zł + dodatek doraźny 1.126,64 zł, w październiku 2021 r. 2.617,58 zł + dodatek doraźny 1.227 zł); jedna z córek otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny (215,84 zł miesięcznie); alimenty na dwie córki wynoszą 1.000 zł. Podało, że w październiku 2021 r. dochód rodziny wyniósł 5.060,42 zł, stałe miesięczne wydatki wynoszą 1.602,89 zł i że na opłacenie pozostałych wydatków stronie pozostaje 3.457,53 zł.
W ocenie SKO, kwota dochodu pozostała po uiszczeniu stałych opłat pozwala stronie na spłatę zadłużenia np. w dogodnych ratach. Według SKO, brak jest natomiast podstaw aby umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości, bowiem w sytuacji rodziny strony nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek. SKO zauważyło, że strona ma 49 lat, otrzymuje stały dochód, nie jest osobą chorą pozbawioną perspektyw zarobkowania w przyszłości.
Kolegium wzięło wzgląd na fakt, że na stronie ciąży także obowiązek zwrotu nienależnie pobranego dodatku do zasiłku z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w kwocie 1.320 zł i zwrot kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 8.062,56 zł. Wywiodło, że stronie ciężko będzie spłacić całość należności jednorazowo. Pouczyło stronę, że może ona złożyć wniosek o rozłożenie spłaty ww. kwot na dogodne raty.
W skardze, skarżąc decyzję SKO w całości, skarżąca dowodziła, że zaistniała sytuacja, tj. uznanie świadczeń za nienależnie pobrane, które musi zwrócić, nie wynika z występującej u niej chęci wprowadzenia w błąd urzędu, lecz stanowi wynik nierzetelnych działań organu (błędnie udzielanych jej informacji, skrajnie różnej interpretacji przepisów itp.). Wskazała, że przy ustalaniu jej dochodów uwzględniane są także dochody osoby, z którą nie prowadzi wspólnego gospodarstwa. Zarzuciła, że organy nie biorą pod uwagę jej stałych dochodów, tj. stałej pensji 2.575.21 (na rękę), doliczając doraźne zarobki, które nie są jej dochodem stałym. Dodatkowo doliczają alimenty na pełnoletnie córki, które córki wykorzystują na swoje potrzeby i których nie może ona przeznaczyć na spłatę świadczeń.
Skarżąca podała, że jej stałe wydatki miesięczne wynoszą ponad 1.600 (nadto ponosi wydatki kwartalne i roczne, na które musi zaoszczędzić). Podniosła, że organ wyliczył, iż po opłaceniu tych wydatków pozostaje jej do dyspozycji około 3.500, co nie jest zgodne z prawdą. Dowodziła, że umowę o pracę ma na zastępstwo do 31 sierpnia 2022 i nie wie, co będzie dalej. Motywowała, że ma problemy ze zdrowiem, jednak stara się pracować, aby zapewnić sobie i rodzinie normalne funkcjonowanie. Wywiodła, że kwoty, jakich domaga się od niej organ, oznaczają oddanie prawie sześciu całych miesięcznych pensji. Dodała, że jej wniosek o raty został odrzucony. Poprosiła o ewentualne rozbicie kwoty do zwrotu na raty.
Odpowiadając na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie.
W piśmie procesowym skarżąca uzupełniła skargę. Wskazała, że jej sytuacja finansowa znacznie się pogorszyła, gdyż musi pomagać córce, która niedawno urodziła dziecko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Należy podkreślić, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. - dalej: p.p.s.a./). Materialno-prawną podstawę orzekania w sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.). Zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r., organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Podjęcie takiej decyzji wymaga wystąpienia szczególnie uzasadnionej okoliczności dotyczącej sytuacji rodziny wnioskującego o ulgę. W tym przypadku ustawodawca użył pojęcia niedookreślonego, pozostawiając jego interpretację organowi, co oczywiście nie oznacza, że może być ona dowolna. Dodatkowo w polu widzenia należy mieć i tę okoliczność, że przedmiotowa decyzja podejmowana jest w warunkach uznania administracyjnego, a zatem nawet uznanie, że w danej (konkretnej) sprawie występuje szczególna uzasadniona okoliczność dotycząca sytuacji rodziny nie przesądza, że podjęta zostanie pozytywna dla wnioskodawcy decyzja. Na gruncie analizowanego przepisu sama tylko trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna".
Należy w każdym przypadku zatem ocenić, czy sytuacja rodziny, która ubiega się o przywilej umorzenia, czy rozłożenia na raty, wymagalnych należności publicznoprawnych jest wyjątkowa i praktycznie nie do przezwyciężenia, dlatego wymaga zastosowania dobrodziejstwa w postaci zwolnienia z obowiązku spłaty zobowiązań, a nadto, czy jest to zasadne w świetle zasad słuszności i zasad przyznawania tych ulg. W ocenie Sądu, orzekające w tej sprawie organy dokonały w sposób prawidłowy (wystarczający) analizy sytuacji materialnej i życiowej strony oraz podjęły właściwą decyzję o braku możliwości umorzenia kwoty 1.000 zł. Według Sądu, organy uwzględniły wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności wynikające z kompletnej dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy (przedłożonej przez stronę). Fakt, że organy oceniły stan faktyczny sprawy, w kontekście przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny, w sposób odmienny od twierdzeń strony, nie oznacza naruszenia zasady prawdy obiektywnej.
W sprawie ustalono, że strona mieszka i prowadzi gospodarstwo domowe z dwiema pełnoletnimi córkami (N. P.: ur. [...] r., studentką, termin ukończenia studiów wrzesień 2023 r.; A. P.: ur. [...] r., słuchaczką szkoły policealnej, termin ukończenia nauki sierpień 2023 r.); jest zatrudniona w Zespole Szkolno-Przedszkolnym w S. (jej wynagrodzenie wynosiło w sierpniu 2021 r. 2410,18 zł, we wrześniu 2021 r. 2.609,58 zł + dodatek doraźny 1.126,64 zł, w październiku 2021 r. 2.617,58 zł + dodatek doraźny 1.227 zł); córka strony (A.) otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny (215,84 zł miesięcznie); alimenty na dwie córki wynoszą 1.000 zł. Wprawdzie - zgodnie z art. 3 pkt 16 u.ś.r. - córki N. (lat 26) nie można zaliczyć do członków rodziny strony, jednak słusznie przyjął organ, że skoro strona partycypuje w kosztach jej utrzymania to - oceniając sytuację finansową rodziny strony - należy uwzględnić ją w składzie rodziny.
Nadto ustalono, że dochód strony i jej córek w październiku 2021 r. wyniósł 5.060,42 zł; na stałe koszty utrzymania rodziny składają się: czynsz - 680 zł, prąd - 165,97 zł, telewizja - 124,99 zł, Internet - 88,90 zł, telefon - 47,27 zł, dojazd strony do pracy - 295,76 zł, dojazdy córek do szkoły 50 zł, wydatki na leki - 100/150 zł (w sumie stałe konieczne wydatki wynoszą 1.602,89 zł); na opłacenie pozostałych wydatków stronie pozostaje 3.457,53 zł; strona opłaca dobrowolne ubezpieczenie mieszkania 875 zł i na życie (kwartalnie 400 zł i 123 zł).
Sąd podziela stanowisko organów, że kwota dochodu pozostała po wniesieniu stałych opłat pozwala stronie na spłatę zadłużenia np. w dogodnych ratach oraz że brak jest podstaw, aby definitywnie umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości, gdyż w sytuacji rodziny strony nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek. Strona ma 49 lat, otrzymuje dochód, nie jest osobą chorą pozbawioną perspektywy zarobkowania w przyszłości. Sąd dostrzegł (podobnie jak SKO), że córka strony jest osobą niepełnosprawną, lecz miesięczny koszt wydatków na leczenie wynosi od 100 do 150 zł, co nie jest zbyt wygórowaną kwotą w porównaniu z wydatkami na leczenie ponoszonymi przez inne osoby korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej (informacja znana Sądowi na podstawie akt innych spraw).
Zauważyć trzeba, że Kolegium wzięło wzgląd na fakt, że na stronie ciąży także obowiązek zwrotu nienależnie pobranego dodatku do zasiłku z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w kwocie 1.320 zł i zwrot kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 8.062,56 zł. Kolegium słusznie wywiodło, że oczywistym jest, iż stronie ciężko będzie spłacić całość należności jednorazowo, jednak przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r. przewiduje również inne ulgi w spłacie zadłużenia, np. rozłożenie nienależnie pobranych świadczeń na raty i taką możliwość organ I instancji powinien rozważyć rozpatrując ewentualny wniosek strony. Pouczyło także stronę, że może ona złożyć wniosek o rozłożenie spłaty ww. kwot na dogodne raty.
Nie ulega wątpliwości, że rodzina skarżącej jest w trudnej sytuacji. Jednakże oceniając sytuację życiową skarżącej organ słusznie przyjął, że nie jest ona wyjątkowa w porównaniu do sytuacji rodzin, które korzystają z opieki społecznej. Sąd z urzędu wie, a wiedza organu jest w tym zakresie niewątpliwie większa, że pomoc społeczna (a umorzenie jest jedną z jej form) świadczona jest zasadniczo osobom, które nie są w stanie poradzić sobie, mimo czynionych starań, z życiem codziennym, przede wszystkim w aspekcie wydatków na życie. Zwykle są to ludzie, którzy nie mają żadnych dochodów lub ich dochody są na tak niskim poziomie, że nie są w stanie się z nich utrzymać.
W sprawie nie mamy do czynienia z tego rodzaju sytuacją. Rodzina skarżącej posiada dochody. Choroba córki skarżącej jest oczywiście poważnym problemem, lecz nie ma ona charakteru nagłego (córka uczęszcza cały czas do szkoły). W istocie zatem rodzina skarżącej nie znajduje się w wyjątkowo szczególnej, nagłej sytuacji, uniemożliwiającej - z przyczyn obiektywnych - zrealizowanie np. w ratach obowiązku zwrotu nienależnie pobranej kwoty.
Sąd zauważa, że poza ramami tej sprawy pozostaje kwestia rozłożenia należności na raty (sposób rozpatrzenia wniosku strony w tym zakresie, jak i ewentualna bezczynność organu w tym przedmiocie).
Mając na uwadze powyższe, Sąd - działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. -orzekł jak w pkt I sentencji wyroku.
Koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w postępowaniu sądowym (pkt II sentencji wyroku) przyznano adwokatowi na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r., poz. 18 ze zm.). Przedmiotem zaskarżenia w sprawie nie jest bowiem należność pieniężna, ale zasadność wydania orzeczenia w sprawie nienależnie pobranego świadczenia i zobowiązania do jego zwrotu w określonej kwocie.