Uzasadnienie
Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze (dalej: Kolegium, organ odwoławczy) z dnia 26 kwietnia 2022 r., nr SKO 41/ŚR-173/17/2022, którą po rozpatrzeniu odwołania S. G. (dalej: strona, skarżąca), utrzymano w mocy decyzję Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Bolesławcu (dalej: Dyrektor MOPS) działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Bolesławiec z dnia 14 marca 2022 r. nr MOPS.CŚR.522.ZZSRD.000003.03.2022 orzekającej w pkt 1 o uznaniu kwoty 11.290,40 zł wypłaconej w okresie od 23 marca 2021 r. do 31 marca 2021 r. w wysokości 290,40 zł i w okresie od 1 kwietnia 2021 r. do 28 lutego 2022 r. w wysokości 1.000 zł miesięcznie, za nienależnie pobrane świadczenie rodzicielskie - w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie, przysposobienia jednego dziecka lub objęcia opieką jednego dziecka na I. G., w pkt 2 o zobowiązaniu do zwrotu kwoty 11.290,40 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy podając, że decyzją z dnia 12 czerwca 2020 r., nr MOPS.CŚR.524.ŚR.000710.06.2020 przyznano stronie świadczenie rodzicielskie na I. G. na okres od 23 marca 2020 r. do 22 marca 2021 r.
Zawiadomieniem z dnia 1 marca 2022 r. Dyrektora MOPS wszczęto postępowanie administracyjne w celu ustalenia nienależnie pobranych świadczeń rodzicielskich przez skarżącą za okres od 23 marca 2021 r. do 28 lutego 2022 r. na dziecko I. G. Skarżąca w piśmie z dnia 10 marca 2022 r. podała, że nie składała żadnego wniosku o przyznanie świadczenia rodzicielskiego i że świadczenie to zostało jej przyznane z urzędu i zużyte na potrzeby dziecka.
Dyrektor MOPS decyzją z dnia 14 marca 2022 r. uznał, że świadczenia rodzicielskie od 23 marca 2021 r. do 28 lutego 2022 r. zostały wypłacone w wysokości 11.290,40 zł mimo ustania prawa, a strona miała wiedzę, iż środki jej nie przysługują i nie zgłosiła, że świadczenie rodzicielskie nadal otrzymuje.
Z tej racji organ uznał, że skarżąca pobrała nienależnie świadczenia rodzinne i jest zobowiązana do ich zwrotu łącznie z ustawowymi odsetkami za opóźnienie stosownie do postanowień art. 30 ust. 1 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615, dalej: u.ś.r.).
Od tej decyzji skarżąca złożyła odwołanie, podnosząc naruszenie postępowania administracyjnego powołując się na art. 7 i art. 8 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. - dalej: k.p.a.). Zdaniem skarżącej decyzja organu jest niezgodna z zasadą współżycia społecznego poprzez nakazanie zwrotu pieniędzy z powodu bardzo trudnej sytuacji materialnej oraz braku środków umożliwiających wykonanie decyzji. Aby zwrócić wskazaną kwotę, musiałaby oddawać otrzymywane na utrzymanie wnuków świadczenia, pozbawiając ich środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb, a taka decyzja byłaby niezgodna z zasadami sprawiedliwości społecznej i niehumanitarna. Strona podniosła, że nie może zgodzić się z tym, że pobrała coś nienależnie, ponieważ nie wnioskowała o przyznanie świadczenia na dalszy okres, a świadczenie organ przyznał jej sam. Zatem pobrała niniejsze świadczenie wskutek decyzji urzędników, mając przekonanie, że prawo do jego pobierania wynika z obowiązujących przepisów prawa.
Dalej skarżąca podniosła, że to na organach administracji publicznej ciąży obowiązek informowania stron postępowania o istotnych aspektach faktycznych i prawnych oraz czuwanie, aby strona nie poniosła szkody (art. 9 k.p.a.).
W ocenie organu odwoławczego bezsporne w sprawie jest, że stronie wypłacono świadczenia rodzicielskie, pomimo iż nie spełniała ustawowych przesłanek ich pobierania. Obowiązek zwrotu świadczenia uzależniony jest od tego, czy była pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy).
Zdaniem Kolegium, do uznania świadczenia za nienależnie pobrane, a tym samym do orzeczenia o obowiązku jego zwrotu, konieczne jest łączne wystąpienie dwóch przesłanek, które ziściły się w przedmiotowej sprawie tj.:
- 1) wypłacenie świadczenia mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia rodzicielskiego (decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia 14 lipca 2020 r. nr SKO/41/ŚR-209/2020 została zrealizowana z dniem 22 marca 2021 r.);
- 2) pouczenie pobierającej świadczenie o braku prawa do ich pobierania (kryterium przyznawania świadczenia rodzicielskiego oraz okres na jaki ww. świadczenie przysługuje, w swych decyzjach wskazał zarówno organ I instancji, jak i organ odwoławczy).
Organ odwoławczy uznał, że skarżąca była pouczona o okolicznościach, których wystąpienie powoduje brak prawa do pobierania świadczenia rodzicielskiego.
Na powyższą decyzję strona skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. W skardze zarzuciła naruszenie zasad postępowania administracyjnego, tj:
- a) zasady nakazującej załatwienie sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego oraz słusznego interesu obywateli (7 k.p.a.);
- b) zasady nakazującej prowadzenia postępowania w sposób, który pogłębia zaufanie obywateli do organów państwa (art. 8 k.p.a.);
- c) zasady udzielania informacji oraz czuwania, aby osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa;
- d) naruszenie zasady współżycia społecznego poprzez nakazanie zwrotu pieniędzy pomimo bardzo trudnej sytuacji materialnej oraz braku środków umożliwiających wykonanie decyzji.
Na podstawie powyższych zarzutów skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, podtrzymując argumentację zawartą w odwołaniu.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Stosownie do art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 dalej: p.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Skarga jest zasadna.
Przeprowadzona w powyższym zakresie kontrola wykazała, że zaskarżona decyzja Kolegium z dnia 26 kwietnia 2022 r. oraz poprzedzająca ją decyzja Dyrektora MOPS dnia 14 marca 2022 r. orzekająca, że kwota 11.290,40 zł wypłacona stronie w okresie:
- - od 23 marca 2021 r. do 31 marca 2021 r. w wysokości 290,40 zł;
- - od 1 kwietnia 2021 r. do 28 lutego 2022 r. w wysokości 1.000 zł miesięcznie, jest nienależnie pobranym świadczeniem rodzicielskim, wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 pkt.1 lit a i c p.p.s.a., co powoduje, że decyzje te podlegają usunięciu z obrotu prawnego.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Według ust. 2 tego artykułu, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in. świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (pkt 1) oraz świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (pkt 2).
Jako materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji organy orzekające wskazały art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 u.ś.r., upatrując przyczyny ich wydania w art. 17c ust. 3 pkt 1 u.ś.r., w myśl którego świadczenie rodzicielskie przysługuje przez okres 52 tygodni - w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie, przysposobienia jednego dziecka lub objęcia opieką jednego dziecka.
Z akt sprawy wynika, że decyzją Dyrektora MOPS z dnia 12 czerwca 2020 r., przyznano skarżącej świadczenie rodzicielskie na okres od 23 marca 2020 r. do 22 marca 2021 r. Pomimo upływu tego okresu skarżąca dalej pobierała niniejsze świadczenie tj. przyjętego okresu - 52 tygodni.
Bezsporne w sprawie jest, że w okresie od 23 marca 2021 r. do 28 lutego 2022 r. skarżącej wypłacono świadczenie rodzicielskie, pomimo że nie spełniała ustawowych przesłanek pozwalających na jego pobieranie. Natomiast obowiązek zwrotu świadczenia, w myśl przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., uzależniony jest od tego, czy skarżąca była pouczona o braku prawa do pobierania konkretnego świadczenia.
Określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. podstawa uznania świadczenia za nienależnie pobrane wymaga łącznego wystąpienia następujących przesłanek: zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości, lub w części; mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone; osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Ustawodawca wymaga, by osoba pobierająca świadczenie miała świadomość, że czyni to w sposób nieuprawniony, a więc świadomość obowiązku powstrzymania się od odebrania wypłaty nienależnego świadczenia (zob. P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, Lex el. 2021).
Przytoczony przepis ma zastosowanie w przypadku stwierdzenia, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co w doktrynie, jak i orzecznictwie odróżnia się od świadczeń nienależnych. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża zatem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne pozostaje dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2022 r. I OSK 1392/21, P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne.
Komentarz, Lex el. 2021). Warunkiem uznania na podstawie przywołanej regulacji świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest zatem świadomość o braku prawa do jego pobierania, poprzedzona uprzednim pouczeniem w tym przedmiocie.
W rozpoznawanej sprawy organy orzekające uznały, że skarżąca została prawidłowo pouczona o kryteriach przyznawania świadczenia rodzicielskiego oraz konieczności zgłaszania zmian mających wpływ na prawo do świadczenia rodzicielskiego. Wskazując na tę okoliczność uznały, że skarżąca nie informując o wypłaconych jej świadczeniach, pobrała je. W ocenie Sądu takie stanowisko pomija istotne w sprawie fakty, które winny zostać wzięte pod uwagę i ocenione przez organy, czego w sprawie zaniechano. Z treści pisma skarżącej z dnia 10 marca 2022 r., odwołania i skargi wynika, że nie wnioskowała o przyznanie za sporny okres świadczenia, które zostało jej wypłacone.
Otrzymując świadczenie miała przekonanie, że wynika to z obowiązujących przepisów, zaufania do urzędników.
W świetle powyższych rozważań odnoszących się do pojęcia nienależnie pobranych świadczeń kwestia ta winna być przez organy zbadana, czego w sprawie zabrakło. Organ orzekający skupił się wyłącznie na fakcie poinformowania skarżącej o treści przepisów, schematycznie przyjmując, że takie pouczenie będzie miało zastosowanie w każdej sprawie.
Z tej racji nie można orzekać o nienależnie pobranym świadczeniu, nie zbadawszy wcześniej udziału woli (świadomości) strony w braku powiadomienia o zdarzeniach, które skutkują ustaniem bądź wstrzymaniem świadczenia.
W ocenie Sądu organy orzekające nie dokonały ustaleń i oceny wskazanych faktów, tym samym naruszono z art. 7, art. 8 § 1 k.p.a., a w następstwie tego art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w sentencji – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.