Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...]r. nr [...]Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, powołując się na przepisy art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt 1 k.p.a oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1,2, i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. nr [...]o odmowie przyznania D. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy.
D. K. zwracała się do Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie świadczenia pieniężnego za okres od [...]r. do [...]r. z tytułu pracy przymusowej w miejscowości M.. We wniosku podała, że Fundacja "Polsko-Niemieckie Pojednanie" przyznała jej odszkodowanie z tytułu deportacji i pracy przymusowej na terenie III Rzeszy na podstawie dokumentu z dnia [...]r. wydanego przez Urząd Miejski Z..
Organ wskazał, iż zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji.
Zdaniem organu strona nie udowodniła faktów podlegania represjom podanym we wniosku. Przedstawione przez stronę materiały dowodowe nie potwierdzają pracy przymusowej strony. W karcie osobowej i ankiecie wypełnianych przez stronę w [...] r. brak jest wpisów świadczących o deportacji strony. Również w życiorysie strony nie ma informacji o deportacji do pracy przymusowej.
W toku postępowania odwoławczego Kierownik Urzędu wystąpił z pismami do Instytutu Pamięci Narodowej w W., Archiwum Akt Nowych w W. oraz Archiwum Państwowego w B., skąd nie uzyskał potwierdzenia represji wnioskowanej przez stronę.
Ponadto organ poinformował stronę, iż stowarzyszenia osób poszkodowanych przez III Rzeszę, przyjmując do swego grona członków, kierują się własnymi, odrębnymi przepisami. Przepisów tych nie można jednak utożsamić z przepisami powołanej wyżej ustawy. Członkostwo w stowarzyszeniu (postanowienie weryfikacyjne) nie jest równoznaczne z prawem do uzyskania świadczenia na podstawie ustawy.
Zdaniem organu, również Fundacja "Polsko-Niemiecki Pojednanie", przyznając jednorazową pomoc finansową kieruje się własnymi odrębnymi przepisami. Przepisów tych nie można utożsamiać z przepisami powołanej ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR.
W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, D. K. utrzymuje, iż spełnia wszystkie kryteria dotyczące przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy, zaś decyzja Kierownika Urzędu o odmowie przyznania świadczenia jest dla niej bardzo krzywdząca. Podnosi, iż Fundacja "Polsko-Niemiecki Pojednanie" przyznała jej świadczenie na podstawie dokumentów znajdujących się w posiadaniu Fundacji pod sygnaturą [...]. Skarżąca informuje, że nie jest w posiadaniu żadnych innych dokumentów poza tymi, które znajdują się w Fundacji. Świadków nie może zgłosić, ponieważ nikt z nich już nie żyje.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 184 Konstytucji RP z 1997 r. i art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 ustawy). Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Sądy administracyjne sprawują kontrolę aktów i czynności z zakresu administracji publicznej pod względem zgodności z obowiązującym w dacie ich wydania prawem. Sąd administracyjny nie rozważa kwestii, czy decyzja organu administracji publicznej jest słuszna, lecz czy mieści się w granicach obowiązującego prawa materialnego i procesowego.
Kryterium legalności umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji, jeżeli stwierdzi on naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające postawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W niniejszej sprawie takie wady i uchybienia występują, stąd skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Ustawa o świadczeniu pieniężnym z 31 maja 1996 r. ma charakter szczególny, reguluje bowiem pewne prawa zamkniętej i nie ulegającej powiększeniu grupy adresatów. Twierdzenie to wynika już z samego tytułu ustawy, odwołującego się do nieistniejących państw: III Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Uprawnionymi do pewnego szczególnego świadczenia są obywatele polscy (mający obywatelstwo zarówno w czasie wojny jak i obecnie), stale zamieszkali na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nie mający prawa do dodatku kombatanckiego, ani dodatku za tajne nauczanie, którzy byli represjonowani w okresie II Wojny Światowej (art. 1 i 2 ustawy). W rozumieniu ustawy represjami są: osadzenie w obozie pracy przymusowej z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych oraz deportacja z terytorium państwa polskiego w przedwojennych granicach, do trwającej co najmniej 6 miesięcy pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych lub ZSRR.
Deportacja do III Rzeszy (i terenów okupowanych) musiała przy tym nastąpić podczas II Wojny Światowej, zaś deportacja do ZSRR musiała mieć miejsce między 17 września 1939 r., a 5 lutego 1946 r., oraz ewentualnie do 31 grudnia 1948 r. - o ile nastąpiła z terytorium państwa polskiego w obecnych granicach (art. 2 pkt 1 i 2 ustawy).
Adresatami tej pomocy są osoby starsze i ciężko doświadczone przez los, które często w wyniku represji utraciły zdrowie, albo cierpią na typowe schorzenia związane z wiekiem. Krąg uprawnionych - z natury rzeczy - nie powiększa się, a wręcz przeciwnie ulega ustawicznemu zmniejszaniu z powodów naturalnych. Skarżąca jest także osobą w podeszłym wieku ([...] lat), cierpiącą na liczne schorzenia.
Zgodnie z ustawą, uprawnienie do świadczenia pieniężnego przyznaje w formie decyzji Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych (bądź upoważniony przezeń pracownik Urzędu – art. 4 ust. 2 ustawy), na wniosek zainteresowanego (poparty dokumentami i innymi dowodami potwierdzającymi rodzaj i czas trwania represji), zaopiniowany przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych (art. 4 ust. 1 ustawy).
Wprawdzie powołany na wstępie przepis art. 4 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym wymaga, aby strona składająca wniosek złożyła wraz z nim dokumenty i dowody potwierdzające rodzaj i okres represji, to jednak przepis ten nie wyłącza stosowania procedury przewidzianej w k.p.a., a wręcz przeciwnie ustęp 4 art. 4 nakazuje, by w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia stosowane były przepisy k.p.a.
Zatem fakt, iż we wniosku o przyznanie świadczenia skarżąca nie załączyła dowodów dokumentujących fakt deportacji i pracy przymusowej, nie zwalniał organu orzekającego od ustalenia tego we własnym zakresie. Przede wszystkim organ powinien był zwrócić się do Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie" o udostępnienie dokumentów, na podstawie których Fundacja przyznała skarżącej świadczenie z tytułu wykonywania pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy. W myśl bowiem art. 7, 75, 77 i 80 k.p.a. organ administracji publicznej obowiązany jest dopuścić jako dowód wszystko, co mogłoby przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć materiał dowodowy i dopiero na podstawie całokształtu tego materiału oceniać, czy dana okoliczność została udowodniona.
Fundacja "Polsko-Niemieckie Pojednanie", dysponując określonymi środkami na rzecz ofiar hitleryzmu, opracowała czytelne i obiektywne kryteria podziału tych środków. W myśl § 13 Regulaminu Komisji Weryfikacyjnej Fundacji do ubiegania się o pomoc ze środków Funduszu uprawnione są osoby, które były ofiarami szczególnych prześladowań nazistowskich, takich jak: 1. pobyt w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, więzieniach i gettach, 2. pobyt w obozach tzw. Polenlager na Śląsku, których lista znajduje się w: "Wykazie obozów koncentracyjnych, ośrodków zagłady i innych miejsc odosobnienia o podobnych warunkach pobytu" - zaakceptowanym przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, 3. zmuszanie przez okres co najmniej 6 miesięcy do wykonywania pracy niewolniczej na rzecz III Rzeszy, 4. prześladowania stosowane wobec dzieci, odebranych rodzicom (opiekunom) w celu germanizacji, deportowanych wraz z rodzicami do obozów pracy, urodzonych i przebywających w obozach koncentracyjnych lub więzieniach oraz "dzieci holocaustu" - które w czasie prześladowań miały nie więcej niż 16 lat.
Od momentu ukończenia szesnastego roku życia osoby te są traktowane jako dorosłe, 5. innych prześladowań nazistowskich. Podstawą przyznania pomocy jest udokumentowane wykazanie, iż osoba ubiegająca się o nią była ofiarą szczególnych prześladowań nazistowskich, których następstwem jest utrata zdrowia lub trudna sytuacja materialna, związana z aktualnym poziomem rent i emerytur.
W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, opinia właściwego stowarzyszenia, o której mowa w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31.05.1996 r., jest tylko jednym z dowodów w sprawie o przyznanie uprawnienia do świadczenia, podlegającym ocenie przez organ orzekający po przeprowadzeniu wyczerpującego postępowania dowodowego i z uwzględnieniem całokształtu materiału dowodowego i brak opinii właściwego stowarzyszenia nie wyklucza możliwości załatwienia sprawy (por. wyrok NSA z 13 listopada 2001 r., V SAB 32/01, Lex 84355).
Z zasady prawdy obiektywnej (materialnej), wyrażonej w art. 7 k.p.a, wypływa obowiązek organu administracji publicznej wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą, aby w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz i uzyskać podstawę do trafnego zastosowania przepisu prawa, czy też innymi słowy obowiązek wszechstronnego zbadania sprawy, tak pod względem faktycznym, jak i prawnym w celu ustalenia stanu rzeczywistego sprawy.
Z zasady prawdy materialnej wypływają obowiązki konkretnego zachowania się organu administracji publicznej w postępowaniu administracyjnym. Przepisy szczególne k.p.a. rozwijają tę zasadę, stanowiąc jednocześnie gwarancję jej realizacji. Postanowienia art. 77 k.p.a. stanowi, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Z powołanych wyżej przepisów wynika, iż organ administracji publicznej ma obowiązek przede wszystkim z urzędu określić jakie dowody są niezbędne dla pełnego i prawidłowego wyjaśnienia stanu faktycznego.
Podkreślić trzeba także aktualność twierdzeń Trybunału Konstytucyjnego zawartych w wyroku z dnia 15 kwietnia 2003 r., (SK 4/02, OTK ZU nr 4/A/2003, poz. 31, s. 431), zgodnie z którymi "w praktyce postępowań (...) organ administracji zachowuje się często pasywnie, przerzucając cały ciężar gromadzenia materiału dowodowego na zainteresowanych. Także standard informowania i uprzedzania zainteresowanych o konsekwencjach w tym zakresie jest mało zadowalający z punktu widzenia rzetelności wymaganej przez art. 7 k.p.a.". Trybunał Konstytucyjny podkreślił w tym orzeczeniu, że "administracja pełni wobec obywatela rolę służebną i w sytuacji, gdy zakończenie procesu weryfikacji dokumentacji jest utrudnione z przyczyn niezależnych od zainteresowanego, to jej obowiązkiem jest fachowa i rzetelna pomoc. Brak takiej pomocy, skutkujący pozbawieniem możliwości dochodzenia uprawnień przez strony postępowania, jest wysoce naganny i nie może prowadzić do naruszenia konstytucyjnie chronionej godności człowieka, na której straży stoi także administracja publiczna".
W tym stanie rzeczy – zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c), art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 z późń. zm.) – orzeczono jak w sentencji.
W myśl art. 152 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Wojewódzki Sąd Administracyjny jest zobowiązany orzec, w jakim zakresie zaskarżony akt może być wykonany przed uprawomocnieniem się wyroku. W rozpatrywanej sprawie nie zachodziła potrzeba orzekania w tym przedmiocie, ponieważ zaskarżona decyzja i poprzedzającą ją decyzja nie tworzyły po stronie skarżącej prawa.