Uzasadnienie
Decyzją z 14 IV 2023 r. (SKO.ŚR/41/101/23) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Jeleniej Górze (dalej "SKO") po rozpatrzeniu odwołania M. C. (dalej "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Jeleniej Góry z dnia 15 II 2023 r. (nr MOPS/DŚR/001093/SP/02/2023) odmawiającą przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynika z akt administracyjnych, decyzję powyższą wydano w następujących okolicznościach:
Wnioskiem z 14 XII 2022 r. skarżący zwrócił się do organu I instancji o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką D. C. Decyzją z 15 II 2023 r. (nr MOPS/DŚR/001093/SP/02/2023) organ I instancji odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wyjaśnił, że w wyniku przeprowadzonego postępowania dowodowego ustalono, że matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 14 IV 2020 r. stwierdzającym trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji, która istniała w dniu 1 II 2020 r., tj. od 86 roku życia. Oznacza to, że znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie powstał przed ukończeniem 18-tego roku życia lub w trakcie nauki do 25 roku życia. Nie został zatem spełniony ustawowy warunek z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 XI 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390) – dalej "uśr".
Nadto, organ I instancji zaznaczył, że skarżący jest osobą, której od 1 VIII 2018 r. przysługuje renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, co stanowi przesłankę negatywną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uregulowaną w art. 17 ust. 5 uśr.
Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie podnosząc, że w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego moment powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej stałej opieki nie ma znaczenia dla powstania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Podniesiono także, że skarżący ma możliwość zawieszenia swojego prawa do świadczenia rentowego, zaś organy powinny umożliwić mu zawieszenie tego prawa, o ile był to warunek niezbędny do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.
SKO, decyzją z 14 IV 2023 r. (SKO.ŚR/41/101/23), utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
W motywach decyzji odwoławczej wyjaśniono, że stanowisko organu I instancji jest prawidłowe, jakkolwiek nie można się zgodzić z poglądem organu I instancji uzasadniającym odmowę datą powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. SKO zaznaczyło, że jedną z przesłanek odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest brak spełnienia kryterium wieku osoby niepełnosprawnej, o którym mowa w art. 17 ust. 1b uśr. Należy jednak mieć na uwadze, że art. 17 ust. 1b uśr, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji, o czym rozstrzygnął Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 X 2014 r. (sygn. akt K 38/13).
W ocenie SKO wystąpiła jednak druga z podstaw odmowy, na którą powołał się organ I instancji. Okolicznością bezsporną w sprawie pozostaje, że skarżący zgodnie z zaświadczeniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 I 2023 r. pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Do dnia 30 XI 2022r. orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Jeleniej Górze z dnia 17 XI 2020 r. skarżący zaliczony był do stopnia niepełnosprawności -znacznego. Ponadto w oświadczeniu z dnia 24 I 2023 r. skarżący wskazał, że nie pracuje i nie wykonuje żadnych prac dorywczych z uwagi na swój stan zdrowia oraz matki. W takich okolicznościach – zdaniem SKO – należało odmówić świadczenia pielęgnacyjnego. Wykluczona jest bowiem możliwość przyznania takiego świadczenie osobie mającej ustalone prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Skarżącemu prawo do świadczenia rentowego przysługuje od 2018 r., a zatem jeszcze zanim matka skarżącego została uznana za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji.
Z kolei wedle akt sprawy, tj. oświadczenia skarżącego oraz ustaleń pracownika socjalnego, podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego dnia 24 I 2023 r. wynika, że sam posiada problemy zdrowotne, z powodu których nie pracuje i nie podejmuje prac dorywczych. W konsekwencji należy uznać, że niepodejmowanie przez skarżącego pracy zarobkowej w rzeczywistości nie ma związku z opieką nad niepełnosprawną matką, lecz jest wynikiem wystąpienia obiektywnych okoliczności.
W skardze na powyższą decyzję skarżący wniósł o: uchylenie decyzji organów obu instancji, zasądzenie kosztów postępowania sądowego oraz rozpatrzenie skargi w trybie uproszczonym. Zarzucono przy tym naruszenie:
- 1) art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a uśr, poprzez jego błędne zastosowanie, mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 VI 2019 r. (sygn. akt SK 2/17);
- 2) art. 77 § 1 w zw. z art. 7 kpa, poprzez niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego w sprawie poprzez bezkrytyczne przyjęcie, iż skarżący uprawniony jest do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, mimo że z materiału dowodowego wynikały istotne rozbieżności w tym zakresie.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że wbrew ustaleniom organów, skarżący nie jest uprawniony do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Skarżący pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, co wynika z decyzji ZUS załączonej do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Pozyskane przez organ I instancji zaświadczenie ZUS, stwierdzające pobieranie renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, zwiera więc błąd. Skarżący podniósł również, że pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jak bowiem wynika z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 VI 2019 r. (sygn. akt SK 2/17), art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a uśr jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
W odpowiedzi na skargę SKO powtórzyło motywy decyzji odwoławczej wnosząc o rozpoznanie skargi w trybie uproszczonym i jej oddalenie w całości.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Jak wynika z art. 17 ust. 1 uśr (według stanu prawnego na dzień wydania decyzji odwoławczej), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 VI 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 II 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17 ust. 1a uśr, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 17 ust. 1b uśr, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Przy interpretacji art. 17 ust. 1b uśr należy jednak wziąć pod uwagę, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 X 2014 r. (sygn. akt K 38/13) stwierdził, że art. 17 ust. 1b uśr w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (Dz.U z 2014 r., poz. 1443).
W świetle powyższego, trzeba zgodzić się ze stanowiskiem SKO wskazującym, że w okolicznościach sprawy nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego fakt, że niepełnosprawność matki skarżącego powstała po upływie lat wskazanych w art. 17 ust. 1b uśr.
Nie można natomiast zgodzić się ze stanowiskiem organów obu instancji, że w sprawie wystąpiła przesłanka odmowy z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a uśr. Stanowisko organów w tej kwestii jest co najmniej przedwczesne.
Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a uśr, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 I 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Jak słusznie podniósł skarżący, również powołany art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a uśr był przedmiotem kontroli pod kątem konstytucyjności. Trybunał Konstytucyjny, wyrokiem z 26 VI 2019 r. (SK 2/17) uznał art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a uśr - w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy – za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (Dz.U. z 2019 r., poz. 1257).
Z powyższego wynika, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a uśr nie może stanowić samoistnej przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy wnioskodawca wprawdzie jest uprawniony do renty, jednak jest to renta z tytułu częściowej, a nie całkowitej, niezdolności do pracy. Jak zasadnie podnosi się w orzecznictwie, utraciła moc regulacja czyniąca prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności opiekuna do pracy negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (wyrok NSA z 11 VIII 2022 r., I OSK 2052/21, publ. CBOSA).
W okolicznościach sprawy jest bezsporne, że skarżący ma ustalone prawo do renty. Mając jednak na względzie przytoczone wyżej orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, istotne jest, czy ustalona renta przyznana została z tytułu częściowej czy też całkowitej niezdolności do pracy. Znajdujący się w nadesłanych aktach administracyjnych materiał dowodowy nie daje jednoznacznej odpowiedzi w tym względzie. Do wniosku skarżącego załączona została bowiem decyzja ZUS z dnia 23 II 2022 r. przyznająca skarżącemu rentę z tytułu "częściowej" niezdolności do pracy (przysługującą do dnia 31 VIII 2024 r.).
Jednocześnie w materiale dowodowym znajduje się zaświadczenie wystawione przez ZUS w dniu 19 I 2023 r. informujące, że skarżący pobiera rentę z tytułu "całkowitej" niezdolności do pracy. Wystąpiła zatem sprzeczność w materiale dowodowym dotycząca istotnej w sprawie okoliczności. Sprzeczności tej nie wyjaśnił organ I instancji jak również nie uczyniło tego SKO. Tymczasem w świetle art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa, organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób "wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć" cały materiał dowodowy. O tym, czy dana okoliczność została udowodniona, organ administracji publicznej rozstrzyga na podstawie "całokształtu" materiału dowodowego. Wynika z tego jednoznacznie, że organ ustalając określoną okoliczność (tu: fakt pobierania przez skarżącego renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy) nie może pominąć w swej ocenie dowodów, które tę okoliczność podważają. Odmienne postępowanie narusza w sposób istotny art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa, czyniąc decyzję arbitralną. Co więcej, do kwestii tej nie odniesiono się nawet w odpowiedzi na skargę, mimo że skarżący wyraźnie eksponował sprzeczność w materiale dowodowym podnosząc omyłkę organu wydającego zaświadczenie.
Mając powyższe na względzie należało uchylić zaskarżoną decyzję SKO na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c ppsa, z uwagi na naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd uchylił także decyzję organu I instancji na podstawie art. 135 ppsa, jako że była ona dotknięta tożsamym uchybieniem procesowym.
Ponownie rozpatrując sprawę należy wyjaśnić, z jakiego powodu organy uznały, że decyzja ZUS z dnia 23 II 2022 r. przyznająca skarżącemu rentę z tytułu "częściowej" niezdolności do pracy nie stanowi wiarygodnego dowodu w sprawie. Ewentualnie należy przeprowadzić dodatkowe postępowanie wyjaśniające celem jednoznacznego ustalenia, z jakiego tytułu przysługuje skarżącemu renta.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa, uwzględniając poniesione przez stronę skarżącą celowe koszty w łącznej kwocie 480 zł (wynagrodzenie należne profesjonalnemu pełnomocnikowi).
Sąd rozpoznał skargę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ppsa.