Uzasadnienie
Przystępując do rozstrzygania, Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy jn.
We wniosku z 25 maja 2021 r. (data wpływu do organu) M. M. (dalej: strona, skarżąca) sformułowała prośbę o udzielenie jej pomocy finansowej w postaci zasiłku celowego z przeznaczeniem na opłaty mieszkaniowe (energię elektryczną, gaz, wodę, śmieci, szambo, podatek od nieruchomości) oraz zakup: leków, obuwia wiosennego, środków czystości i higieny, biletów MPK, żywności dietetycznej.
Wydaną z upoważnienia Prezydenta W. decyzją z 6 sierpnia 2021 r. odmówiono stronie przyznania zasiłku celowego w związku z przekroczeniem kryterium dochodowego. Ustalono, iż strona (lat [...]) prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką (lat [...]) i siostrą bliźniaczką, rodzina utrzymuje się z emerytury matki (1.406,25 zł) i zasiłku pielęgnacyjnego (239,66 zł) oraz że łączny dochód rodziny wynosi 1.645,91 zł. Stwierdzono, że dochód ten przekracza kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, które dla osoby w rodzinie wynosi 528 zł, zaś dla trzyosobowej rodziny 1.584 zł.
Odrębną decyzją z 6 sierpnia 2021 r. odmówiono również przyznania stronie specjalnego zasiłku celowego na zaspokojenie potrzeb wskazanych przez nią we wniosku z 25 maja 2021 r.
W odwołaniu strona zakwestionowała zasadność odmowy przyznania jej zasiłku celowego. Podniosła, iż wysokość emerytury, jaką otrzymuje jej matka, to 889,73 zł i że wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym (239,66 zł) łączny jej dochód wynosi 1.129,36 zł. Uznała, że powyższe oznacza, iż kryterium dochodowe nie zostało przekroczone.
Skarżoną decyzją - po rozpatrzeniu sprawy w trybie odwoławczym - Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. (dalej: SKO, Kolegium) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W motywach decyzji Kolegium wskazało m.in., że według art. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020 r., poz. 1876 ze zm. - dalej: u.p.s.) zasadą jest, że prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobom, których dochód nie przekracza ustawowo określonego kryterium, wynoszącego dla osób samotnie gospodarujących i osób w rodzinie, odpowiednio 701 zł i 528 zł, co wynika z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r., poz. 1358 - dalej: rozporządzenie). Zauważyło, że w myśl art. 7 u.p.s. pomocy społecznej udziela się osobom i rodzinom z powodu wystąpienia przynajmniej jednej z wymienionych w pkt 1-15 okoliczności, w tym np. niepełnosprawności, długotrwałej lub ciężkiej choroby, jak również bezrobocia. Podniosło, że przyznaniu celowej pomocy finansowej służy zasiłek celowy.
Dowodziło, że zgodnie z art. 39 u.p.s. zasiłek celowy może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej (ust. 1), w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu (ust. 2).
SKO wyłożyło, iż z przywołanych przepisów wynika, że pomoc społeczna nie ma na celu rozwiązywania wszystkich problemów życiowych jednostki a świadczenia udzielone w jej ramach nie muszą pokrywać całości niedostatków podopiecznych. Stwierdziło, że treść art. 39 u.p.s. wskazuje również, że zasiłek celowy związany jest z zaspokojeniem konkretnej potrzeby bytowej i jako taki nie służy refundacji kosztów poniesionych przez wnioskodawcę na jej zaspokojenie. Dodało, że z przepisu tego wynika także, iż jest on nieokresową i doraźną formą pomocy finansowej oraz że świadczenie to należy do fakultatywnych form pomocy społecznej, co oznacza, że ocena okoliczności uzasadniających przyznanie świadczenia, samo jego przyznanie, jak i określenie kwoty zasiłku ustawa pozostawia swobodnej ocenie organu.
W opinii SKO, z przepisu art. 39 u.p.s. nie wynika indywidualne roszczenie o przyznanie pomocy społecznej w formie zasiłku celowego, w tym zasiłku w określonej kwocie. Osoby ubiegające się o przyznanie zasiłku celowego muszą liczyć się z tym, że nie każdy ich wniosek i nie w pełnym zakresie zostanie automatycznie uwzględniony. Ma to istotne znaczenie z uwagi na ograniczone zasoby finansowe, jakimi dysponują organy pomocy społecznej oraz dużą liczbę osób wymagających wsparcia, w tym wsparcia niezbędnego do zaspokojenia elementarnych potrzeb bytowych takich jak żywność, leki, odzież, środki czystości i higieny osobistej.
Kolegium wyraziło stanowisko, że jak wynika to z art. 8 u.p.s. - co do zasady - przyznanie świadczenia pieniężnego z pomocy społecznej jest obwarowane spełnieniem warunku kryterium dochodowego. Uznało, że przeprowadzone w tym zakresie przez organ I instancji postępowanie wyjaśniające (zebrany w jego wyniku materiał dowodowy) potwierdza, że strona nie spełniła tego warunku. Zauważyło, że z pisma Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 7 czerwca 2021 r. wynika, że matka strony pobiera emeryturę w wysokości 1.406,25 zł (netto) oraz dodatek pielęgnacyjny w wysokości 239,66 zł, tj. łącznie 1.645,91 zł. Stwierdziło, że w kontekście brzmienia art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s. bez znaczenia pozostaje, że z ww. kwoty potrącane jest 416,55 zł przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym [...].
Mając na uwadze powyższe ustaliło, iż kryterium dochodowe uprawniające do uzyskania świadczenia pieniężnego wynosi w przypadku strony 1.584 zł (3 x 528 zł) i że dochód na osobę w trzyosobowej rodzinie strony przewyższa przewidziany przepisami limit. W związku z tym przyjęło, że zasiłek celowy, o którym mowa w art. 39 u.p.s., nie może zostać stronie przyznany.
Decyzję SKO strona zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. Wniosła o:
- - dołączenie do sprawy dowodu z pełnej dokumentacji pisemnej wnoszonej przez skarżącą do sprawy od 1 stycznia 2020 r. do grudnia 2021 r. wraz z dołączoną do nich dokumentacją, jak również dokumentacji MOPS;
- - zwolnienie z ponoszenia całkowitych kosztów sądowych;
- - pomoc prawną w formie ustanowienia adwokata z urzędu.
W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała na ciężką i stale pogarszającą się sytuację zdrowotną i finansowo-bytową: swoją, siostry i mamy. Podniosła, że obie z siostrą są osobami bezrobotnymi bez prawa do zasiłku, a sytuacja zdrowotna uniemożliwia im aktywne poszukiwanie pracy. Stwierdziła, że dochody rodziny, na które składa się jedynie emerytura i zasiłek pielęgnacyjny mamy (łącznie 1.129,36 zł netto), nie przekraczają kryterium dochodowego i że - w związku z tym - winna ona otrzymać celową pomoc finansową.
Odpowiadając na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
W piśmie procesowym, ustanowiony z urzędu profesjonalny pełnomocnik strony skarżącej, podtrzymał skargę. Stwierdził, że orzekające w sprawie organy nieprawidłowo zastosowały art. 39 w zw. z art. 8 u.p.s. oraz przepisy rozporządzenia, a w konsekwencji błędnie ustaliły kryterium dochodowe i krąg osób uprawnionych do uzyskania wsparcia z pomocy społecznej. Wskazał, że podjęte w sprawie rozstrzygnięcia odmawiające stronie pomocy finansowej zostały wydane w sposób dowolny, tj. z przekroczeniem zasady swobodnej oceny dowodów. Dodał, że powielając błędne ustalenia i stanowisko organu I instancji SKO postąpiło nieprawidłowo.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga okazała się nieuzasadniona.
Ocena legalności skarżonej decyzji wymaga w pierwszej kolejności odwołania się do zasad ogólnych zawartych w ustawie o pomocy społecznej (u.p.s.), której przepisy stanowią podstawę materialno-prawną tej decyzji. Z definicji ustawowej pomocy społecznej, zawartej w art. 2 ust. 1 u.p.s., wynika, że jest ona instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Przywołana definicja stanowi zatem, że pomoc społeczna ma na celu wspieranie osób i rodzin w ich wysiłkach do zaspokojenia niezbędnych potrzeb, do życiowego usamodzielnienia i integracji społecznej, udzielane zaś świadczenia mają być adekwatne do sytuacji korzystających z pomocy, od których z kolei wymaga się współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej.
Jak wskazał ustawodawca w art. 7 u.p.s., pomocy tej udziela się osobom i rodzinom w szczególności z powodu: ubóstwa, sieroctwa, bezdomności, bezrobocia, niepełnosprawności, długotrwałej lub ciężkiej choroby, przemocy w rodzinie, potrzeby ochrony macierzyństwa lub wielodzietności, bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego, zwłaszcza w rodzinach niepełnych lub wielodzietnych, braku umiejętności w przystosowaniu do życia młodzieży opuszczającej placówki opiekuńczo-wychowawcze, trudności w integracji osób, które otrzymały status uchodźcy, trudności w przystosowaniu do życia po zwolnieniu z zakładu karnego, alkoholizmu lub narkomanii, zdarzenia losowego i sytuacji kryzysowej, klęski żywiołowej lub ekologicznej.
Natomiast art. 8 ust. 1 u.p.s. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania obu decyzji w sprawie) przewidywał, że prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, 41, 78 i 91, przysługuje:
- - osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 701 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej",
- - osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 528 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym na osobę w rodzinie",
- - rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, zwanej dalej "kryterium dochodowym rodziny", przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 lub innych okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy społecznej.
W dacie wydania decyzji przez oba organy orzekające w sprawie obowiązywało rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. poz. 1358).
Z materiału aktowego sprawy wynika, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z matką i siostrą, rodzina utrzymuje się z emerytury matki w kwocie netto 1.406,25 zł i dodatku pielęgnacyjnego w wysokości 239,66 zł. Łączny dochód trzyosobowej rodziny skarżącej wynosi 1.645,91 zł i przekracza ustawowe kryterium 1.584 zł kwalifikujące do otrzymania bezzwrotnej pomocy społecznej. W tym miejscu wskazać należy, że warunek kryterium dochodowego dotyczy także zasiłków celowych (art. 39 ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s.). Innymi słowy, spełnienie przesłanki kryterium dochodowego jest warunkiem przyznania zasiłku celowego.
W przypadku bowiem przekroczenia kryterium dochodowego przyznanie na ogólnych zasadach wnioskowanego świadczenia jest w świetle przepisów u.p.s. niemożliwe i kwestia ta nie podlega uznaniu organów.
Wbrew zarzutom skargi, sposób wyliczenia przez organ dochodu rodziny skarżącej nie nasuwa żadnych wątpliwości. Prawidłowo bowiem organy przy obliczeniu wysokości dochodu uwzględniły kwoty potrącenia z tytułu zaliczki na podatek (110 zł) oraz z tytułu składki na ubezpieczenie społeczne (149,96 zł). Jak wynika z zaświadczenia ZUS z dnia 7 czerwca 2021 r., z emerytury matki skarżącej comiesięcznie potrącana jest kwota 416,55 zł tytułem zajęcia komorniczego. Potrącenie to nie ma jednak wpływu na wyliczenie dochodu rodziny skarżącej gdyż nie należy ono do żadnej z kategorii obciążeń wskazanych w art. 8 ust. 3 pkt 1-3 u.p.s., mimo że niewątpliwie ogranicza możliwości finansowe rodziny.
Tym samym nie było podstaw, aby przy obliczaniu dochodu rodziny skarżącej brać pod uwagę kwotę emerytury jaka pozostaje do wypłaty po potraceniu - obok zaliczki na podatek i składki na ubezpieczenie społeczne - również kwoty 416,55 zł.
Stwierdzenie zatem przez organ przekroczenia kryterium dochodowego, warunkującego możliwość przyznania zasiłku celowego, wykluczało możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia.
W tym miejscu wymaga podkreślenia, że w każdym przypadku, gdy kryterium dochodowe warunkujące prawo do świadczeń z pomocy społecznej, określone w art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s., zostaje przekroczone, niezależnie o jaką kwotę i niezależnie od zaistniałych trudności życiowych, organ przyznający świadczenia z pomocy społecznej obowiązany jest odmówić przyznania zasiłku celowego, o którym mowa w art. 39 u.p.s.
Jednocześnie prawidłowo organy procedujące w sprawie z urzędu rozpatrzyły złożony wniosek w trybie art. 41 u.p.s., który przewiduje, że w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany specjalny zasiłek celowy w wysokości nie przekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi, jak również mogą te osoby otrzymać zasiłek celowy, zasiłek okresowy, pomoc rzeczową pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku. Jednak kwestia legalności wydanej w tym zakresie odrębnej decyzji pozostaje poza oceną Sądu w badanej sprawie.
Konkludując powyższe stwierdzić należy, że wnioski, jakie wyprowadziły organy orzekające w analizowanej sprawie, są logiczne i merytorycznie uzasadnione. Nie można organom skutecznie postawić zarzutu dowolności w podejmowaniu decyzji. Decyzje wydane zostały w oparciu o obowiązujące regulacje normatywne, a o odmowie przyznania świadczeń we wskazanym zakresie decydowała obiektywna ocena sytuacji dochodowej rodziny skarżącej. W konsekwencji Sąd uznał, że zaskarżona decyzja jest prawidłowa i została wydana w wyniku rzetelnie przeprowadzonego postępowania.
Zgodnie z przyznaną prawem kompetencją (Sąd "może") i nie będąc związany wnioskami skargi (art. 106 § 3 p.p.s.a.), Sąd oddalił sformułowane w skardze wnioski dowodowe, gdyż zebrany w sprawie materiał dowodowy był wyczerpujący.
Stwierdzenie powyższego oznacza, że zarzuty skargi przedstawiają się jako bezzasadne, co obligowało Sąd do oddalenia skargi w całości na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.).