Uzasadnienie
Postępowanie administracyjne w sprawie wszczęte zostało wnioskiem S.B. (dalej: strona, skarżący) z dnia 4 lutego 2021 r. (data wpływu do organu: 8 lutego 2021r.) o umorzenie długu alimentacyjnego z tym uzasadnieniem, że ma 71 lat, jest osobą chorą i niepełnosprawną, z tytułu emerytury otrzymuje kwotę 536 zł miesięcznie.
Decyzją z dnia 31 marca 2021 r., nr DZSW/FAUD/000427/2021 działający z upoważnienia Prezydenta Wrocławia, Kierownik Zespołu Dłużników Alimentacyjnych (dalej jako: MOPS lub organ I instancji) odmówił stronie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej D. B. (syn strony, skarżącego).
Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu (dalej: organ II instancji, organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 28 czerwca 2021 r., nr SKO 4317/38/21 uchyliło w całości decyzję organu I instancji i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia.
W wyniku ponownie przeprowadzonego postępowania dowodowego, decyzją z dnia 18 marca 2022 r., nr DZSW/541/000295/2022 organ I instancji odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej z tym uzasadnieniem, że sytuacja strony, choć niełatwa, nie nosi cech wyjątkowości. Na podstawie zgromadzonej dokumentacji MOPS ustalił, że źródłem utrzymania strony jest świadczenie emerytalne w kwocie 2164,72 zł, a po dokonaniu potrąceń komorniczych do wypłaty pozostaje kwota 555,19 zł. Strona nie ponosi odpłatności za mieszkanie, gdyż zamieszkuje u siostry lub znajomych, ponosi jedynie koszty zakupu leków. Na podstawie oświadczenia strony organ I instancji stwierdził, że nie posiada ona żadnych nieruchomości, oszczędności ani wartościowych przedmiotów poza samochodem osobowym o wartości 1000 zł. MOPS ustalił również, że strona legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe, z którego wynika, że jest zdolna do pracy i nie wymaga czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych. Ponadto z informacji uzyskanej przez organ z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej RP wynika, że strona od 9 sierpnia 2021 r. wznowiła działalność gospodarczą.
W ocenie organu I instancji, wznowienie działalności daje stronie perspektywę poprawy sytuacji finansowej, a zatem możliwość wywiązywania się przez nią z nałożonego obowiązku zwrotu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych.
Strona odwołała się od decyzji pierwszo-instancyjnej, podnosząc, że jest osobą chorą, uzyskuje dochód w wysokości około 700 zł miesięcznie, z czego na leki wydaje 200 zł miesięcznie.
Kolegium decyzją z dnia 31 maja 2022 r., nr SKO 4317/18/22 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach decyzji ostatecznej organ odwoławczy, powołując treść art. 30 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 r., poz. 877 ze zm.), zgodził się ze stanowiskiem organu I instancji, że sytuacja strony (w tym w szczególności finansowa) nie jest łatwa, lecz stabilna i nie uzasadnia umorzenia w części należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych. Organ II instancji podkreślił, że strona posiada stały dochód z tytułu świadczenia emerytalnego i obecnie nie jest zmuszona do płacenia alimentów, a także nie ponosi kosztów z tytułu zamieszkiwania w lokalu mieszkalnym (czynsz i inne opłaty), gdyż zamieszkuje u siostry lub u znajomych.
Ponadto z zebranych przez MOPS dokumentów wynika, że sytuacja zdrowotna strony w żaden sposób nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Strona wykonuje bowiem działalność gospodarczą, która to aktywność może w przyszłości przynieść dodatkowe dochody.
Decyzja ostateczna stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, w której skarżący podniósł, że od wielu lat żyje na krawędzi ubóstwa.Wskazał,że w 2019 r. przeszedł udar, ma wysokie ciśnienie i cukrzycę, ale ze względu na swoją sytuację finansową nie może w pełni realizować rehabilitacji. Wprawdzie obecnie może liczyć na pomoc siostry, ale pomoc ta może się w każdej chwili skończyć.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
W piśmie procesowym z dnia 5 września 2022 r. skarżący ponownie przedstawił swoją sytuację zdrowotną i materialną oraz podniósł, że w wyniku zajęcia komorniczego utracił samochód, co uniemożliwia mu prowadzenie działalności gospodarczej i powoduje, że obecnie jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Ocena zasadności skargi wymaga więc w pierwszej kolejności przytoczenia treści przepisu art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który reguluje całościowo kwestię możliwości umorzenia dłużnikowi alimentacyjnemu należności powstałych z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń alimentacyjnych Zgodnie z art. 30 ust. 1 powołanej wyżej ustawy organ właściwy dłużnika może umorzyć należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zaliczek alimentacyjnych oraz należności likwidatora funduszu alimentacyjnego w wysokości zależnej od stopnia skuteczności egzekucji wobec dłużnika alimentacyjnego.
Oznacza to,że organ właściwy dłużnika może umorzyć należności powstałe we wszystkich trzech sytuacjach, czyli: z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zaliczek alimentacyjnych oraz należności likwidatora funduszu alimentacyjnego
Stosownie zaś do art. 30 ust. 2 tej ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Przytoczony przepis art.30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów reguluje dwie odrębne sytuacje, mogące doprowadzić do uzyskania przez dłużnika alimentacyjnego ulgi w spłacie należności związanych z wypłatą przez Państwo świadczeń wynikających z obowiązku alimentacyjnego zobowiązanego. Z treści cytowanego przepisu art. 30 ust.1 wskazanej wyżej ustawy wynika, że organ właściwy dłużnika może umorzyć należności powstałe we wszystkich trzech przypadkach, a mianowicie:1/ z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie tej ustawy, 2/ z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, 3/ należności likwidatora funduszu alimentacyjnego. We wskazanych przypadkach przy umorzeniu należności decydujące znaczenie mają określone wartości i okresy skuteczności egzekucji.
Z kolei ust.2 art.30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów reguluje możliwość zastosowania ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przy uwzględnieniu przesłanki związanej z sytuacją dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Natomiast dokonując wykładni użytego w tym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego należy mieć na względzie definicję dłużnika alimentacyjnego zawartą art.2 pkt 3 powołanej wyżej ustawy. Według tego przepisu dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych.
Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Rzecz jednak w tym, że stan taki powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu.
Jak wynika z uzasadnienia decyzji organu I instancji, organ ten prezentując jednoznaczny pogląd w tej sprawie z punktu widzenia spełniania przez skarżącego przesłanek z art. 30 ust.1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jednocześnie przeanalizował jednak sytuację strony z punktu widzenia przesłanek, o których mowa w ust.2 tegoż przepisu. Takiej oceny- w związku z zarzutami podniesionych w tym zakresie przez stronę w odwołaniu - dokonał także organ II instancji,który rozpoznał wniosek skarżącego również z punktu widzenia przesłanek, o których mowa w tym przepisie, a więc dokonał oceny jego sytuacji dochodowej i rodzinnej. W tym zakresie organy obu instancji poczyniły stosowne ustalenia faktyczne, które pozwoliły na podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego.
Ma bowiem rację organ odwoławczy, kiedy wywodzi,że decyzja wydawana na podstawie art.30 ust.1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ma charakter uznaniowy. Natomiast decyzje wydawane w ramach uznania administracyjnego podlegają kontroli sądowej jedynie w zakresie oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów, a więc dotyczącej prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji (por. wyrok NSA z dnia 8 maja 2002 r., sygn. akt SA/Sz 2548/00 – dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).Prawidłowe przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w sprawie ewentualnego umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych – skoro rozstrzygnięcie w tym zakresie uzależnione jest również od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym – wyraża się w rzetelnym ustaleniu aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego.
W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie okoliczności te zostały przez organy należycie zbadane. Ustalenia organów mają charakter prawidłowy i odpowiadają regułom wynikającym z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W konsekwencji uznać należało, że orzeczona odmowa umorzenia skarżącemu należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych mieści się w granicach przysługującego organom w przedmiotowej sprawie uznania administracyjnego.
Bezspornym bowiem pozostaje fakt, że skarżący posiada stały dochód z tytułu świadczenia emerytalnego i obecnie nie ma zobowiązań alimentacyjnych, a także nie ponosi żadnych wydatków mieszkaniowych, gdyż zamieszkuje u siostry lub u znajomych. Ponadto – jak trafnie zauważyły organy obu instancji - sytuacja zdrowotna skarżącego nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Potwierdza to fakt wznowienia przez skarżącego z dniem 9 sierpnia 2021r. działalności gospodarczej, która to aktywność może rokować dodatkowy dochód.
W związku z powyższym stwierdzić należy, że pomimo, iż obecnie obiektywnie niski dochód skarżącego z tytułu emerytury uniemożliwia mu jednorazową spłatę posiadanego zadłużenia z tytułu zaliczek alimentacyjnych, to nie można wykluczyć, że w przyszłości możliwość taką będzie on posiadał, co przesądza o tym, że pomimo trudnej sytuacji życiowej, w sytuacji skarżącego w pierwszej kolejności winny być brane pod uwagę wymienione w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, obok instytucji umorzenia możliwości, to jest odroczenia terminu płatności lub rozłożenia zadłużenia na raty, które to rozwiązania są korzystniejsze z punktu widzenia interesu społecznego. Stąd wniosek o umorzenie posiadanego długu nie znajduje obecnie uzasadnionych podstaw.
W tym miejscu wymaga ponownego podkreślenia, że zastosowanie instytucji umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Stosownie do art. 128 i 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny rodziców w stosunku do ich dzieci ma charakter obligatoryjny. W przypadku uchylania się od tego obowiązku osobie uprawnionej mogą być przyznane świadczenia z funduszu alimentacyjnego (wcześniej zaliczka alimentacyjna), jednak system zabezpieczenia społecznego nie ma na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci.
Wobec tego wyjątkowość instytucji zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego oznacza również konieczność interpretowania przepisów ją regulujących w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Dlatego umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa, bytowa i zdrowotna zobowiązanego, nie pozwala mu na całkowite wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego.
Z taką sytuacją nie mamy do czynienia w realiach badanej sprawy.Zgodzić bowiem należy się z organami obu instancji,że sytuacja życiowa skarżącego, jakkolwiek trudna, nie uzasadnia jednak umorzenia należności z tytułu wypłaconych na rzecz jego syna zaliczek alimentacyjnych. Powinnością skarżącego wobec posiadania omawianego zadłużenia, jest stałe podejmowanie działań zmierzających do poprawy jego sytuacji w takim stopniu, by mógł on wywiązać się z ciążącego na nim w tym zakresie obowiązku zwrotu.
Z powyższych względów skarga przedstawia się jako niezasadna, co obligowało Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu do jej oddalenia na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023r. poz. 259.), dalej p.p.s.a. W pkt. II wyroku przyznano adwokatowi G.S. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 295,20 zł brutto tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, mając na względzie dyspozycję art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 2, § 4 i § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 18).