Uzasadnienie
W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł małoletnia A. Z., reprezentowana w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu przez przedstawiciela ustawowego I. Z. (matkę), złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W jego uzasadnieniu podała, że we wspólnym gospodarstwie domowym ze skarżącą pozostaje jej matka, ojciec oraz małoletnia siostra. W oświadczeniu o dochodach wskazała, że jej matka i ojciec uzyskują wynagrodzenie z umowy o pracę w kwocie 1.513,17 zł i 2.683,42 zł.
W odpowiedzi na wezwanie wnioskodawca przesłał kserokopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym 2009 I. i A. Z. (rodziców A. Z.), potwierdzeń operacji dokonanych z rachunku bankowego A. Z., umów kredytowych, decyzji Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. z dnia [...] nr [...], dowodu rejestracyjnego samochodu osobowego, wyliczeń bieżących wynagrodzeń I. i A. Z. Z dokumentów tych ponad wcześniej oświadczone fakty wynika, że w roku 2009 rodzice skarżącej uzyskali dochód w łącznej kwocie 53.349,55 zł, są właścicielami samochodu osobowego marki Opel Astra, z tytułu niepełnosprawności młodszej córki wypłacany jest zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł. W treści pisma procesowego z dnia 9 września 2010 r. wnioskodawca oświadczył, że z miesięcznego dochodu w kwocie 3.035,52 zł kwotę ok. 2.205 zł przeznacza na opłaty, w tym kwotę 1.061,33zł na spłatę kredytów, kwotę 231,39 zł na abonament internetowy i telefoniczny oraz kwotę 103,90 zł na abonament telewizyjny (Polsat Cyfrowy).
W sprawie zważono, co następuje.
Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu).
Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów postępowania stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie od uiszczenia kosztów postępowania sądowego winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych.
Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu radcy prawnego (adwokata, doradczy podatkowego, rzecznika patentowego) jest natomiast nieodpłatne korzystanie strony z profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Sąd ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie wygospodarować żadnych środków pieniężnych w celu poniesienia jej kosztów.
Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawców od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej.
Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja materialna oraz sytuacja materialna gospodarstwa domowego, w którym pozostaje wraz z rodzicami oraz siostrą, realizuje przesłankę przyznania prawa pomocy określoną w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Nie można bowiem przyjąć, że gospodarstwo domowe skarżącej oraz jej przedstawiciela ustawowego, które posiada stałe źródło dochodu w wykazanej kwocie, nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, na które aktualnie składa się wpis sądowy od skargi w kwocie 100 zł oraz koszty wnioskowanego profesjonalnego zastępstwa procesowego z urzędu.
Należy też wskazać, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, do których zalicza się zobowiązania cywilnoprawne. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Dlatego podnoszone przez stronę uszczuplenie zasobów finansowych jej gospodarstwa domowego w rezultacie dobrowolnego regulowania zobowiązań (spłata kredytów w kwocie 1.061,33 zł miesięcznie) nie może odnieść zamierzonego skutku w postaci uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Zaznaczyć winno się również, że do wydatków na miesięcznie utrzymanie swojego gospodarstwa domowego strona skarżąca zaliczyła kwotę 231,39 zł na abonament internetowy i telefoniczny oraz kwotę 103,90zł na abonament telewizyjny (Polsat Cyfrowy). Referendarz sądowy, bazując na zasadach doświadczenia życiowego i logicznego myślenia, nie uznał tych wydatków w całości za konieczne w utrzymaniu tego gospodarstwa. W rezultacie przyjął referendarz sądowy, że istnieje możliwość wygospodarowania w ramach gospodarstwa domowego strony skarżącej kwot pieniężnych na poczet kosztów postępowania sądowego (kosztów sądowych oraz kosztu opłacenia profesjonalnego pełnomocnika). Wniosek ten jest tym bardziej uzasadniony, że rezultatem ponoszenia tych wydatków, tj. brakiem środków pieniężnych, skarżąca obciążyć chce budżet państwa, a w rezultacie pozostałych podatników. W tym kontekście aktualna pozostaje teza, iż ocena realizacji przesłanek zwolnienia z kosztów postępowania sądowego wymaga uwzględnienia poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia.
W konsekwencji uzasadnione jest stwierdzenie, że ze względu na sposób wydatkowania przez wnioskodawcę posiadanych zasobów pieniężnych, zależny jedynie od jego autonomicznej decyzji, w sytuacji majątkowej wynikającej z jego oświadczeń oraz dokumentów złożonych do akt sprawy, nie sposób uznać, że strona skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
W tym stanie rzeczy uzasadniona jest ocena, że na obecnym etapie postępowania strona skarżąca nie wykazała, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy postanowił jak w sentencji.
Marginalnie zaznaczenia wymaga, że odmowa przyznania wnioskodawcy pomocy ze strony profesjonalnego pełnomocnika nie ograniczy jego prawa do Sądu, albowiem Sąd, stosownie do dyspozycji art. 6 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w razie potrzeby udzieli stronie niezbędnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczy stronę o skutkach prawnych tych czynności oraz ich zaniedbań, natomiast dla żadnej czynności procesowej w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji prawodawca nie wprowadził tzw. przymusu adwokackiego.