Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. utrzymało w mocy orzeczenie Prezydenta Miasta L. z dnia [...]r. odmawiające D.P. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną.
Jak wynikało z akt sprawy Skarżąca wnioskiem z dnia 24 czerwca 2021 r. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką B. P.. W toku podjętych czynności mających na celu zbadanie istnienia przesłanek przyznania wnioskowanego świadczenia, w tym wywiadu środowiskowego, ustalono, że Skarżąca mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką B. P. i córką A. W.. Do dnia [...]r. Skarżąca wraz z córką zamieszkiwała osobno, obok mieszkania matki, jednak od 1 czerwca 2021 r. zamieszkały wspólnie z uwagi na konieczność całodobowej opieki nad matką. Źródłem dochodu rodziny są zasiłki (pielęgnacyjny, stały, dobrowolne alimenty, świadczenie wychowawcze). Rodzina korzysta z pomocy społecznej w formie zasiłku celowego. Organ ustalił, że warunki mieszkaniowe są dobre, osoba wymagająca opieki ma swój pokój z dostępem do wszystkich pomieszczeń, nadto lokal jest częściowo dostosowany do potrzeb osoby niepełnosprawnej.
Mama Skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, ustalonym od dnia 1 listopada 2019 r. Z dokonanych ustaleń wynikało, że osoba wymagająca opieki została poddana pięć lat temu jednostronnej mastektomii wymuszonej chorobą nowotworową. Leczenie wymagało chemioterapii, która wywołała ciężką wtórną anemię, owrzodzenie obustronne kończyn i trudności w poruszaniu. Nadto cierpi na depresję z zespołem lekowym, nadciśnienie tętnicze, chorobę wrzodową, zwyrodnienie kręgosłupa i stawów, od wielu lat nie opuszcza mieszkania, nie porusza się samodzielnie. Skarżąca wskazała, że jej mama jest całkowicie niezdolna do samodzielnej egzystencji, wymaga pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego, obecnie jest leczona w poradni radiologicznej, chemioterapii, neurologicznej, onkologicznej i psychiatrycznej. Szczegółowy opis czynności opiekuńczych został podany w ankiecie złożonej do akt sprawy.
Wynika z niej, że osoba wymagająca opieki porusza się przy pomocy drugiej osoby i balkonika, może samodzielnie siedzieć, nie opuszcza mieszkania. Czasami występują problemy ze słuchem i wzrokiem, czasami z mową. Wymaga przygotowania posiłków, pomocy w ich spożywaniu, ubieraniu, rozbieraniu, codziennych czynnościach higienicznych, nie robi samodzielnie zakupów, nie sprząta. Skarżąca umawia wizyty lekarskie, zakłada opatrunki na rany, czasem pomaga w siadaniu z pozycji leżącej. Zakres opieki jest bardzo absorbujący i wymaga dyspozycyjności. Skarżąca wyjaśniała, że zrezygnowała z pracy z uwagi na stan zdrowia mamy, omdlenia, zasłabnięcia, pobyty w szpitalu i konieczność sprawowania opieki pielęgnacyjnej (konieczność robienia dwa razy dziennie opatrunków z powodu owrzodzeń obu podudzi, niewydolności żylnej i zakrzepicy żylnej). Strona wskazała również, że wychowuje córkę A. (urodzoną 4 stycznia 2018 r.), od września 2021 r. dziecko będzie chodziło do pobliskiego przedszkola, opieka nad dzieckiem nie wpływa na zakres opieki nad matką. Ojciec dziecka nie mieszka z nimi ale bierze udział w wychowaniu córki. Skarżąca wskazała także, że podjęłaby zatrudnienie gdyby nie opieka nad matką.
Podczas wywiadu środowiskowego osoba wymagająca opieki potwierdziła, że córka jest jedyną osobą sprawującą opiekę nad nią, tylko jej ufa. Pracownik socjalny przeprowadzający wywiad stwierdził, że Skarżąca jest jedyną osobą sprawującą opiekę i czyni to prawidłowo, zaś mama wymaga pomocy w wielu czynnościach życia codziennego.
Rozpoznając wniosek Strony organ I instancji, powołując się na art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej u.ś.r.), stwierdził, że nie zaistniała przesłanka umożliwiająca ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na moment powstania niepełnosprawności.
Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze zanegowało wskazaną podstawę wyłączającą prawo do wnioskowanego świadczenia. W tym zakresie organ powołał się na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 oraz orzecznictwo sądów administracyjnych nakazujące wykładnię prokonstytucyjną ww. przepisu, co powoduje, że warunek opisany w art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Rozważając dalsze przesłanki prawa do wnioskowanego świadczenia organ odwoławczy przywołał okoliczności faktyczne sprawy, w tym datę powstania znacznego stopnia niepełnosprawności. W tym zakresie wskazał na art. 3 pkt 21 lit. e u.ś.r. odwołujący się do ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 291 ze zm., dalej ustawa o emeryturach i rentach), definiującej - w art. 13 ust. 5 - pojęcie "niezdolności do samodzielnej egzystencji". Termin ten ma szeroki zakres obejmujący mi.in. opiekę, pielęgnację, pomoc w załatwieniu elementarnych spraw życia codziennego. W dalszych wywodach, przytaczając okoliczności stanu faktycznego, w szczególności zakres ustaleń poczynionych w toku wywiadu środowiskowego, organ wskazał, że konieczne jest dokonanie oceny czy zakres opisanej opieki uniemożliwia Skarżącej podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
Organ wskazał, że z załączonej do akt sprawy oceny stanu psychofizycznego osoby wymagającej opieki wynika, że nie korzysta ona z pomocy oferowanej przez gminę w formie usług opiekuńczych. Z oceny sporządzonej przez pracownika socjalnego wynika, że mama Skarżącej porusza się w obrębie mieszkania przy pomocy laski i chodzika, nie opuszcza mieszkania. Przy pomocy drugiej osoby i laski przemieszcza się na krzesło i z powrotem. Jest samodzielna przy zmianie pozycji w łóżku, siadaniu. Korzysta z pomocy innych osób przy myciu i kąpieli, smarowaniu maścią oraz wymiany opatrunku. Samodzielnie korzysta z toalety, wkładek. Wymaga pomocy innych osób przy rozbieraniu i ubieraniu, jak też przyjmowania leków, zakupów i innych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Kontakt słowny jest rzeczowy, forma wypowiedzi poprawna, zachowanie lękliwe, nastój obniżony, płaczliwy, nieufny, niespokojny, niedowidzi i niedosłyszy, ma trudności w zapamiętywaniu. Kontakt z lekarzem następuje przy pomocy opiekuna.
Analizując zapisy ankiety sporządzonej przez Skarżącą organ przytoczył opis dokonywanych czynności opiekuńczych, zaznaczając, że mama cześć czynności związanych z przygotowaniem posiłków wykonuje samodzielnie, potrzebuje pomocy w ich podaniu ale nie w karmieniu. W przypadku ubierania, rozbierania także część czynności wykonuje samodzielnie, nie ma ograniczeń w korzystaniu z toalety. Nie używa pieluch, nie wymaga leczenia odleżyn, pielęgnacji przetok, stomii, rurki tracheotomijnej.
Odwołując się do celu świadczenia organ wskazał na językowe znaczenie słowa "pielęgnować" wywodząc, że chodzi o wykonywanie zabiegów higienicznych względem osoby niepełnosprawnej i w związku z tym rezygnację z zatrudnienia lub jego niepodejmowanie. Chodzi o sytuację, w której wymóg opieki nad osobą niepełnosprawna wynika z jej całkowitej zależności od otoczenia oraz pomoc i współdziałanie w procesie leczenia, rehabilitacji. W opinii organu zakres opieki sprawowanej przez Stronę względem mamy nie wyklucza możliwości podjęcia pracy zarobkowej. Większość z opisanych w ankiecie i wywiadzie czynności nie wymaga całodobowej, bądź nawet stałej w ciągu dnia obecności Strony, niektóre z czynności (zakupy, sprzątanie) nie muszą być wykonywane codziennie. Osoba wymagająca opieki nie jest leżąca, porusza się w obrębie mieszkania przy pomocy laski, chodzika lub drugiej osoby. Nadzór jest wymagany jedynie przy niektórych czynnościach, a zakres samodzielności, choć ograniczony, nie wyklucza podjęcia przez Stronę zatrudnienia w niepełnym wymiarze pracy.
Organ podkreślał, że wnioskowane świadczenie przysługuje osobom, które nawet w niepełnym wymiarze nie mogą w jakikolwiek sposób zarobkować z uwagi na intensywność sprawowanej opieki i zależność egzystencji osoby niepełnosprawnej od obecności opiekuna. Warunku tego nie spełnia codzienne ale świadczone przez część doby udzielenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa i utrzymaniu go w należytym stanie. Z opisu czynności opiekuńczych nie wynika aby Skarżąca karmiła mamę, która częściowo samodzielnie przygotowuje posiłki, nie ubiera mamy ale pomaga jej w ubieraniu się. Mama nie jest cewnikowana, nie wymaga zmiany pieluch, nie jest osobą leżącą. Czynności polegające na wymianie opatrunków, smarowaniu maściami mogą być wykonane w dowolnej porze. Realizacja recept, zakupów, gotowania, załatwienia spraw urzędowych charakteryzuje każde gospodarstwo domowe i nie stanowi czynności opiekuńczych. W tym przypadku sprawowana przez Stronę opieka nie jest stała, a zatem nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Organ nie negował osobistego zaangażowania Strony w opiekę nad mamą, ale stwierdził, że nie spełnia ona cech warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia.
Niezależnie od tego organ wskazał na konieczność wystąpienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją lub niepodejmowaniem pracy, zaznaczając, że ma to być związek bezpośredni, funkcjonalny i czasowy pomiędzy zaprzestaniem pracy a podjęciem opieki nad osobą niepełnosprawną. Analizując ten aspekt sprawy organ wskazał, że Skarżąca była zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy od dnia 1 kwietnia 2016 r. do dnia 31 marca 2019 r. umowa o pracę została rozwiązana na skutek upływu okresu na jaki została zawarta. Od dnia 17 maja 2019 r. do 15 maja 2020 r. Skarżąca była zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna z prawem do zasiłku, a od 16 maja 2020 r. posiada status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku.
Nadto organ wskazał, że Strona opiekuje się córką urodzoną w dniu 4 stycznia 2018 r. wskazał także na liczne okresy absencje Strony w ostatnim miejscu pracy. Mając na uwadze opisane okoliczności organ wskazał, że trudno jest ustalić związek przyczynowy pomiędzy sprawowaną opieką a rezygnacją z zatrudnienia. Skarżąca nie zrezygnowała z pracy – umowa o pracę została rozwiązana na skutek upływu okresu jej trwania, zaś niepełnosprawność mamy datowana jest na dzień 1 listopada 2019 r.
W skardze Strona zarzucała naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia. Wnioskowała o uchylenie decyzji organów obu instancji.
W uzasadnieniu zarzucała pominiecie wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny nie zanegował faktu sprawowania opieki, jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych w złożonym oświadczeniu. Pobieżnie oceniono oświadczenie Strony odnoszące się do zakresu harmonogramu sprawowanej opieki. Dokumenty te potwierdzają, że matka Strony potrzebuje codziennie stałej opieki, nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, co potwierdza orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane przez wyspecjalizowany organ. Skarżąca odwołała się do celu świadczenia, wskazując, że stanowi on wynagrodzenie za rezygnację ale także za niepodejmowanie pracy w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. W grupie osób uprawnionych do wnioskowania o świadczenia są także osoby bezrobotne.
Wykładnia spornego w sprawie przepisu winna być zdaniem Strony dokonywana z uwzględnieniem celu przepisu i wartości konstytucyjnych, intencją tych zapisów jest zaś udzielnie wsparcia osobom rezygnującym (niepodejmującym) zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje
Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2021 r. poz. 137 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 poz. 329 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.
Z przywołanych przepisów wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw, co nakazywało jej oddalenie. Istota sporu w tej sprawie sprowadza się do oceny prawidłowości stanowiska przyjętego przez organ administracji, a odmawiającego Skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną mamą.
W opinii Sądu organy administracji zasadnie, w realiach rozpoznawanej sprawy, przyjęły, że Skarżącej nie służy uprawnienie do korzystania ze świadczenia pielęgnacyjnego. Poza zakresem rozważań należy pozostawić spór dotyczący wykładni i stosowania art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 23 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej. u.ś.r.). Sąd podziela korzystne dla Skarżącej stanowisko organu odwoławczego wywodzone z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt I K 38/13 OTK-A 2014/9/104) oraz orzecznictwa sądów administracyjnych, że moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma znaczenia z punktu widzenia przesłanek uprawniających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Ta zatem okoliczność, wbrew poglądom wyrażanym przez organ I instancji, nie ma istotnego znaczenia w rozpoznawanej sprawie.
W zakresie pozostałych uwarunkowań przyznania wnioskowanego świadczenia trzeba stwierdzić, że zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że Strona nie spełnia przesłanek do jego uzyskania, w szczególności zakres wykonywanej przez nią opieki nad niepełnosprawną mamą nie uchyla możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Nadto okoliczności sprawy dowodzą, że pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną brak związku przyczynowego, o jakim stanowi przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Dla przejrzystości wywodu niezbędne jest przywołanie art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z jego brzmieniem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W tej sytuacji istota sporu sprowadza się do oceny, czy w okolicznościach faktycznych sprawy zakres sprawowanej przez Stronę opieki nad mamą, posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza możliwość podjęcia przez nią pracy zarobkowej lub uzasadnia rezygnację z zatrudnienia. Słusznie, na tak postawione pytanie, organ odpowiedział negatywnie. Zgodnie z przywołanymi przepisami (w szczególności końcowym fragmentem regulacji art. 17 ust. 1 u.ś.r.) pomiędzy sprawowaniem opieki nad osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności (przypadek tej sprawy), a niepodjęciem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej musi istnieć związek przyczynowy polegający na tym, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, jej natężenie wyłącza możliwość podjęcia pracy lub powoduje konieczność rezygnacji z jakiegokolwiek zatrudnienia.
W ustawie o świadczeniach rodzinnych brak definicji zwrotu "sprawowanie opieki". Zgodnie z wykładnią językową tego zwrotu "sprawowanie" to "sposób zachowania się", zaś "opieka" to "troszczenie się, dbanie o kogoś, doglądanie, pilnowanie kogoś, czegoś." (E. Sobol, Popularny słownik języka polskiego PWN, Warszawa 2003). Zatem chodzi tu o działania, czynności podejmowane względem kogoś, dbałość o kogoś (coś). Przy czym ustawodawca czynnościom tym nadaje dodatkowe cechy odwołując się w przepisie bądź do stopnia niepełnosprawności lub poprzez bezpośrednie wskazanie, że chodzi tu o opiekę stałą lub długotrwałą. Musi być ona zatem systematyczna, świadczona w długim przedziale czasowym, a wskazany w dalszej części zapisu związek przyczynowy dowodzi, że jej zakres winien na tyle absorbujący aby angażował czas opiekuna w stopniu wyłączającym całkowicie możliwość podjęcia pracy zarobkowej lub rezygnacji z niej.
Chodzi tu zatem o sprawowanie opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Świadczenie jest bowiem powiązane z tą właśnie okolicznością, rezygnacją z pracy (niepodejmowaniem pracy), nie zaś z samą opieką nad osobą niepełnosprawną. Nie budzi zatem wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.
Z powyższego wynika, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.
Tym samym analiza istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze istotny jest stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w tym zakres czynności, które jest w stanie wykonać samodzielnie, a w jakim wymaga stałej i długotrwałej opieki. Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy bowiem tylko i wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21; w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20, dostępne w CBOSA).
Przy czym ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza kwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej CBOSA).
Najistotniejszym jednak i najbardziej ważącym elementem podlegającym ocenie na gruncie ww. przepisu jest zakres czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest bowiem ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
Przeprowadzone w sprawie postępowanie administracyjne, wbrew zgłaszanym w skardze zarzutom, zasadniczo nie budzi zastrzeżeń tak co do zebrania jak i oceny materiału dowodowego, a wyprowadzone wnioski są spójne, kompletne i mają uzasadnienie w faktach.
Organy poprawnie ustaliły, że mama Skarżącej posiada orzeczenie o niepełnosprawności, w którym wskazano, że jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, która datowana jest od 1 listopada 2019 r.
Ustaliły również jakie czynności związane z opieką nad mamą są wykonywane przez Stronę. Z materiału dowodowego, w szczególności wywiadu środowiskowego, oceny stanu psychofizycznego osoby wymagającej opieki oraz ankiety sporządzonej przez Skarżącą wynika, że jej mama (ur. 1 kwietnia 1963 r.) ma problemy z samodzielnym poruszeniem się. W tym zakresie korzysta z balkonika, laski i pomocy drugiej osoby, może samodzielnie siedzieć, nie opuszcza mieszkania (jak wynika z wywiadu środowiskowego nie opuszcza mieszkania od wielu lat). Ma kłopoty z pamięcią i mówieniem (czasem), ze słuchem i wzrokiem (duże). Cześć czynności przy przygotowaniu posiłków, ubieraniu i rozbieraniu, utrzymaniu czystości odzieży, bielizny, pościeli wykonuje samodzielnie. Pomocy potrzebuje w podaniu posiłku, samodzielnie nie jest w stanie zrobić zakupów, posprzątać. W zakresie opieki higienicznej część czynności wykonuje samodzielnie (mycie, kąpiel, zmiana bielizny osobistej i pościelowej) lub całkowicie samodzielnie (toaleta).
Nie używa pieluch, nie wymaga leczenia odleżyn (natomiast wymaga leczenia ran), nie wymaga specjalistycznej pielęgnacji (stomii, przetok, rurki tracheotomijnej) nie wymaga specjalistycznego karmienia, nie używa cewnika.
Skarżąca jak wynika z akt sprawy pomaga mamie w czynnościach, których nie jest w stanie wykonać samodzielnie – higienie w postaci kąpieli, mycia, układania do snu, oklepywania (codziennie). Dokonuje pomiarów ciśnienia trzy razy dziennie, podaje leki. W miarę potrzeby przygotowuje ubrania, codziennie przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, pierze robi zakupy. W miarę potrzeby umawia wizyty lekarskie.
Mając na uwadze poczynione ustalenia trzeba uznać zasadność wywodzonych przez organ w zaskarżonej decyzji racji, że zakres sprawowanej przez Skarżącą opieki nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Jakkolwiek niewątpliwe mama Strony jest osobą bardzo schorowaną i wymaga wsparcia w wielu czynnościach życiowych, to ich zakres nie wyłącza możliwości podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Mama Skarżącej nie wymaga specjalistycznych zabiegów, wiele z czynności życiowych jest w stanie wykonać samodzielnie (toaleta, spożywanie posiłków, samodzielne siedzenie, poruszanie się po domu, co prawda przy pomocy laki lub chodzika, ale nie jest to wykluczone). Szereg czynności odnoszących się do pomocy osobie wymagającej opieki wykonywany jest w godzinach porannych lub wieczornych (pomoc w kąpieli, myciu, zmiana opatrunku). Także przygotowanie posiłków może być dostosowane do potrzeb osoby niepełnosprawnej i możliwości opiekuna. Natomiast pozostałe czynności wykonywane przez Skarżącą (zakupy, sprzątanie, prasowanie, pranie) związane są z prowadzeniem gospodarstwa domowego i z pewnością nie kolidują z podjęciem zatrudnienia. Także umawianie wizyt lekarskich nie jest czynnością codzienną i nie koliduje z wykonywaniem pracy.
Z okoliczności sprawy wynika zatem, że opieka sprawowana nad przez Skarżącą nad mamą nie jest na tyle absorbująca, aby uniemożliwiała Stronie jakąkolwiek aktywność zawodową może być bowiem sprawowana tylko przez część dnia. Ustawodawca nie wymaga wszak aby ta aktywność zawodowa miała charakter określonej formy zatrudnienia. Definicja zawarta w art. 3 pkt 22 u.ś.r. (obejmująca zatrudnienie i inna prace zarobkową) jest szeroka - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Nie musi być to także zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy. W tym zakresie istnieje możliwość dostosowania warunków i czasu pracy do potrzeb własnych i rodziny.
Sąd podziela także argumentację organu odwoławczego wskazującą na brak związku czasowego pomiędzy rezygnacją z prawy (niepodejmowaniem zatrudnienia) przez Stronę a koniecznością opieki nad mamą. Jak wynika z akt sprawy niepełnosprawność mamy jest datowana od dnia 1 listopada 2019 r. Skarżąca zaś zaprzestała pracy na skutek rozwiązania umowy o pracę zwartej na czas określony, co nastąpiło z dniem 31 marca 2019 r. Nie doszło zatem do rezygnacji z zatrudnienia ale ustania stosunku pracy zawartego na czas określony. Odnotowania wymaga, że w dniu 4 stycznia 2018 r. Skarżąca urodziła córkę i skorzystała z urlopu rodzicielskiego (224 dni). Od 17 maja 2019 r. do dnia 15 maja 2020 r. Skarżąca zarejestrowała się jako osoba bezrobotna z prawem do zasiłku, zaś od 16 maja 2020r. posiada status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku. W okresie, przed orzeczeniem o niepełnosprawności mamy Skarżąca nie podała, nie wskazała na żadną aktywność zawodową i próbę podjęcia pracy.
Słusznie w tych okolicznościach organ wywodzi brak związku przyczynowego między rezygnacją, niepodejmowaniem pracy a opieką nad mamą. Odnosząc się do twierdzeń zawartych w skardze podnoszących możliwość podjęcia pracy przez osobę bezrobotną, która jest także uprawniona do wnioskowanego świadczenia trzeba dostrzec, że realia tej sprawy wskazują, że jest to tylko hipotetyczne stwierdzenie, Strona w żadnej mierze nie wykazała aby podjęła choć próbę znalezienia zatrudnienia dostosowanego do potrzeb i możliwości jej i rodziny. Przedstawiony we wcześniejszych rozważaniach Sądu zakres opieki niewątpliwe daje jej taką możliwość.
W związku z tym należy zaaprobować stanowisko organów orzekających w sprawie, zobowiązanych do działania na podstawie i w granicach prawa (art. 6 k.p.a.), że świetle przedstawionych powyżej okoliczności faktycznych i prawnych Skarżącej nie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art. 17 ust. 1 u.ś.r., bowiem sprawowana przez nią opieka nad niepełnosprawną mamą nie wymagała rezygnacji (niepodejmowania) z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Stwierdzenie powyższego oznacza, że zarzuty skargi przedstawiają się jako bezzasadne, co obligowało Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu do jej oddalenia w całości na podstawie art. 151 p.p.s.a.