Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiuz 26 lutego 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 543/20

Uzasadnienie

Przedmiotem skargi E. J. (dalej: strona, skarżąca, wnioskodawczyni) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej: SKO, organ drugiej instancji) w Legnicy z dnia 28 września 2020 r. (nr SKO/RŚ-423/145/2020), wydana po rozpatrzeniu odwołania strony od decyzji Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Głogowie z dnia 24 czerwca 2020 r. (nr ŚR 18.19.4241.462.1.5.JW.2019), odmawiającej stronie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na R. A. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że w dniu 12 listopada 2019 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Głogowie wpłynął wniosek E. J. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem R. A. (ur. [...]).

Decyzją z dnia 8 stycznia 2020 r. (nr ŚR 18.19.4241.462.JW.2019), działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Głogowa, Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Głogowie odmówił przyznania stronie wnioskowanego świadczenia.

W wyniku wniesionego przez stronę odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: SKO) w Legnicy decyzją z dnia 28 lutego 2020 r. (nr SKO/RŚ-423/37/2020) uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i sprawę przekazało do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. Zdaniem Kolegium, sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest przesądzający o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Istnieją bowiem sytuacje, w których możliwe byłoby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innemu członkowi rodziny. Byłoby to dopuszczalne, gdyby małżonek osoby niepełnosprawnej, faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, byłby niezdolny do sprawowania opieki. Kierując się przedstawioną argumentacją SKO zleciło organowi pierwszej instancji ustalenie, czy matka wnioskodawczyni z uwagi na swój wiek, stan zdrowia i rodzaj ewentualnych schorzeń jest w stanie sprawować pełną i efektywną opiekę nad swoim mężem.

SKO dostrzegło również konieczność dokonania ustaleń na temat zakresu sprawowanej przez stronę opieki nad ojcem. Jednocześnie, organ drugiej instancji stwierdził, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej: u.ś.r.) należy interpretować przy uwzględnieniu stanowiska Trybunału Konstytucyjnego przedstawionego w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia 24 czerwca 2020 r. (nr ŚR 18.19.4241.462.1.5.JW.2019) ponownie odmówił stronie przyznania wnioskowanego przez nią prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W treści tej decyzji organ wskazał, że charakter, częstotliwość i zakres sprawowanej przez stronę opieki nad ojcem nie uniemożliwia wnioskodawczyni podjęcia zatrudnienia. Nadto, małżonka R. A., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest w stanie przygotować mężowi posiłki, dokonywać pomiar cukru we krwi oraz mierzyć ciśnienie. W odniesieniu do konieczności zawożenia R. A. na wizyty lekarskie organ pierwszej instancji podniósł, że z uwagi na ich małą częstotliwość, mogą one być wykonywane przez innych członków rodziny lub przez stronę, bez kolizji z pracą zawodową. Organ pierwszej instancji podtrzymał nadto stanowisko dotyczące wykładni art. 17 ust.1b u.ś.r. podnosząc, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie.

Działając na skutek wniesionego odwołania oraz po ponownej analizie zebranego w sprawie materiału dowodowego, powołaną na wstępie decyzją SKO w Legnicy utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji z dnia 24 czerwca 2020 r.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ drugiej instancji powołał brzmienie art. 17 ust. 1, ust. 3 i ust. 5 u.ś.r. oraz art. 17 ust. 1b u.ś.r. a nadto, zwrócił uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w którym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust.1 Konstytucji RP.

W powołaniu na treść wspomnianego orzeczenia trybunalskiego organ drugiej instancji skonstatował, że w rozstrzyganej sprawie, ocenę spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało dokonać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki. Następnie zaznaczył, że występująca z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego niewątpliwie należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wobec R. A. albowiem jest jego krewną w linii prostej. Zwrócił jednocześnie uwagę także na to, że obowiązek alimentacyjny, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., nie może być wywodzony jedynie z obowiązku alimentacyjnego z art. 128 k.r.o.

Należy bowiem brać pod uwagę także treść regulacji zawartej w przepisach art. 23 i art. 27 k.r.o. W podsumowaniu dotychczas przedstawionej argumentacji organ drugiej instancji stwierdził, że również współmałżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego.

W dalszej kolejności SKO przeprowadziło wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. podnosząc, że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim w sytuacji, gdy współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – co do zasady – wyklucza z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku.

Odwołując się do powołanych w decyzji wyroków sądów administracyjnych SKO dopuściło możliwość celowościowej wykładni tego przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., czego konsekwencją było zaaprobowanie zaprezentowanego w tych wyrokach stanowiska interpretacyjnego, a mianowicie, że przepis ten, rozumiany celowościowo, umożliwia uzyskanie świadczenia alimentacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek (nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności) nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli.

W tym kontekście organ drugiej instancji podniósł, że w decyzji kasatoryjnej z dnia 28 lutego 2020 r. (nr SKO/RŚ-423/37/2020), SKO zleciło organowi pierwszej instancji ustalenie, czy E. A. z uwagi na swój wiek, stan zdrowia i rodzaj ewentualnych schorzeń, jest w stanie sprawować pełną i efektywną opiekę nad swoim mężem. Ponownie rozpoznając sprawę, organ pierwszej instancji pismem z dnia 26 marca 2020 r. wezwał stronę do dostarczenia opinii, zaświadczenia lekarskiego lub innego dokumentu potwierdzającego ograniczenia w funkcjonowaniu matki, spowodowane jej stanem zdrowia, które uniemożliwiają jej sprawowanie opieki nad mężem. W odpowiedzi na to wezwanie, w piśmie z dnia 29 kwietnia 2020 r. strona oświadczyła m.in., że jej matka jest osobą starszą, ma problemy zdrowotne z kręgosłupem oraz stawami i w związku z tym nie czuje się na siłach, aby sprawować stałą, całodobową opiekę nad swoim mężem.

Jednocześnie strona wyjaśniła, że nie posiada dokumentacji medycznej matki, która potwierdzałaby jej stan zdrowia oraz to, że matka leczy się na choroby przewlekłe. Wskazała nadto, że matka, że matka od 20 lat nie prowadzi samochodu (pomimo posiadanych uprawnień) i w związku z tym nie jest w stanie zawozić męża na rehabilitację, czy do lekarzy. Z tych wszystkich powodów, wszelkie obowiązki związane z opieką nad mężem przekazała córce (wnioskodawcy w sprawie). Do wspomnianego pisma strona dołączyła oświadczenie matki z dnia 1 października 2019 r., w którym E. A. powołała się ogólnie na problemy ze zdrowiem (problemy z kręgosłupem i stawami kolanowymi), przez które nie jest ona w stanie w pełni sprawować opieki nad swoim chorym mężem. W oświadczeniu tym E. A. potwierdziła nadto fakt nieprowadzenia auta od 20 lat, przez co nie jest ona w stanie pomagać mężowi przy codziennych czynnościach takich jak – dojazdy do lekarzy, na rehabilitację, czy do urzędów.

Analizując pod tym kątem zebrany w sprawie materiał dowodowy Kolegium stwierdziło, że organ pierwszej instancji prawidłowo uznał, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. stanowi przeszkodę do przyznania stronie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem strona nie wykazała, by po stronie E. A. (współmałżonki R. A.) istniały obiektywne przeszkody (zdrowotne lub finansowe) uniemożliwiające wykonywanie obowiązków nałożonych przez art. 23 i art. 27 k.r.o. W tym kontekście organ drugiej instancji podniósł, że E. A. nie posiada jakiegokolwiek orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, a podnoszone w toku postępowania kwestie zdrowotne, związane z problemami z kręgosłupem i stawami kolanowymi, nie zostały poparte żadnymi dokumentami medycznymi (przykładowo, zaświadczeniami lekarskimi, kartami leczenia szpitalnego).

Z dalszej treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że niezależnie od konstatacji, że w sprawie wystąpiła negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. organ drugiej instancji przeprowadził również analizę spełnienia pozostałych przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a wynikających z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Zdaniem SKO, ustalenia faktyczne poczynione w sprawie nie pozwalają przyjąć, że zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia, a wykonywaną przez nią opieką nad ojcem.

W rozwinięciu tej argumentacji SKO podniosło, że nie kwestionuje faktu, że ojciec strony cierpi na schorzenia, które utrudniają mu codzienne funkcjonowanie. Z treści przedłożonej przez stronę dokumentacji wynika bowiem, że ojciec strony porusza się przy pomocy kul łokciowych, choruje na cukrzycę typu 2, miażdżycę, nadciśnienie tętnicze, chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa, ma również zmiany zwyrodnieniowe obu stawów biodrowych. W 2017 r. przeszedł zawarł serca. Cierpi również na otyłość pokarmową.

Niemniej jednak, zdaniem SKO, zakres sprawowanej przez stronę opieki nad ojcem nie jest tego rodzaju, by stanowić przeszkodę dla jednoczesnego wykonywana przez nią pracy zarobkowej. Odwołując się do treści pisma strony z dnia 29 kwietnia 2020 r. organ drugiej instancji m.in. wskazał, że wedle relacji strony, codziennie rano (ok. godz. 6.00) wnioskodawczyni budzi ojca, pomaga mu wstać z łóżka, pomaga przy kąpieli i ubieraniu się. Następnie, strona mierzy ojcu ciśnienie i poziom cukru we krwi, podaje pierwszy posiłek, leki i herbatę. Około godziny 11.00 strona udaje się na zakupy, kupuje najpotrzebniejsze rzeczy, a w razie konieczności realizuje recepty na zażywane przez ojca leki. Po powrocie z zakupów, wnioskodawczyni ponownie mierzy ojcu poziom cukru we krwi, podaje przekąskę i przygotowuje obiad. Około godziny 14.30 podaje ojcu obiad i pilnuje aby zjadł. Po obiedzie myje naczynia.

Następnie, jeśli ojciec ma na to ochotę, czyta mu różnego rodzaju pisma, książki, czy gazety. Przy odpowiedniej pogodzie, około godziny 16.30 zabiera go na spacer, a po powrocie wykonuje z ojcem dodatkowe ćwiczenia fizyczne "w celu rozruszania stawów". Około godziny 18.00 pomaga mu przy wieczornej toalecie, mierzy poziom cukru oraz ciśnienie. Godzinę później ojciec je kolację, a około godziny 20.00 strona układa ojca do snu. Zrelacjonowany w decyzji szczegółowy opis codziennej opieki jaką wnioskodawczyni sprawuje przy ojcu organ uzupełnił o adnotację, że co weekend strona wykonuje ojcu masaż, oraz regularnie zabiera ojca na wizyty lekarskie (raz w miesiącu wizyta u internisty, raz na trzy miesiące wizyta u diabetologa, raz na pól roku wizyta u kardiologa, raz w roku wizyta u ortopedy).

Zgodnie z treścią pisma strony z dnia 29 kwietnia 2020 r. organ drugiej instancji odnotował również, że w ramach sprawowanej opieki strona zabiera ojca co niedzielę do kościoła, a w razie potrzeby załatwia sprawy urzędowe. Raz w miesiącu opłaca rachunki.

Na tle zrelacjonowanego opisu czynności organ drugiej instancji zwrócił uwagę, że szereg podstawowych czynności ojciec strony wykonuje samodzielnie albo przy nieznacznej pomocy córki (po domu porusza się przy pomocy kul, może samodzielnie siedzieć, korzysta sam z toalety, nie wymaga pomocy przy spożywaniu posiłków). Pomoc córki jest mu potrzebna przy porannej i wieczornej toalecie, przy ubieraniu oraz przy mierzeniu ciśnienia i poziomu cukru, a nadto, przy przygotowywaniu posiłków, przy robieniu zakupów oraz w dotarciu na wizyty lekarskie. Zaakcentował przy tym, że strona nie wykonuje przy ojcu czynności pielęgnacyjnych wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych albowiem ojciec strony nie wymaga leczenia odleżyn, pielęgnacji przetok czy stomii. Nie wymaga karmienia przez sondę, nie używa cewnika ani pampersów, nie potrzebuje również pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych.

Z tych względów, SKO przyznało rację organowi pierwszej instancji, który w zaskarżonej decyzji stwierdził, że czynności opiekuńcze jakie wykonuje strona przy ojcu nie są pilne, czy, niecierpiące zwłoki, a zatem mogą być wykonywane przed pracą, bądź po pracy. Zdaniem SKO, czynności opiekuńcze strony zasadniczo sprowadzają się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, a zatem takich, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują.

Na ostateczną decyzję SKO w Legnicy skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz wydania orzeczenia co do istoty sprawy poprzez przyznanie stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ewentualnie zaś, przekazania sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Zdaniem strony, zaskarżona przez nią decyzja narusza:

1. 1) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki osoby niepełnosprawnej (będącej jednocześnie opiekunem faktycznym takiej osoby) na tej podstawie, że małżonek osoby wymagającej opieki nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia powołanych przepisów przemawia za przyznaniem stronie wnioskowanego świadczenia;
2. 2) art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Na uzasadnienie tych zarzutów skarżąca, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika podniosła, że przyjęta przez organ drugiej instancji wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy kodeks rodzinny i opiekuńczy. W rozwinięciu tej argumentacji wskazała, że świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy ze względu na swój stan zdrowia. Na poparcie przedstawionego w skardze stanowiska strona odwołała się do treści wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 7 marca 2019 r., wydanego w sprawie o sygn. akt II SA/Sz 80/19.

Skarżąca zakwestionowała również stanowisko organu drugiej instancji w zakresie przyjęcia, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym ojcem a rezygnacją z zatrudnienia.

W odpowiedzi na skargę SKO w Legnicy wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Istota sporu w sprawie sprowadza się do oceny, czy zasadnie odmówiono stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Przy czym, za okoliczności bezsporne uznać w sprawie należy to, że strona skarżąca sprawuje opiekę nad ojcem, który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Dla przejrzystości dalszych rozważań Sądu należy na wstępie przypomnieć treść wybranych - jako adekwatne do stanu faktycznego sprawy - regulacji ustawowych, które formułują określone przesłanki warunkujące pozytywne rozpatrzenie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 uś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. 1) matce albo ojcu,
2. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
5. - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W nawiązaniu do powołanych wyżej przepisów należy odnotować, że skarżąca niewątpliwie należy do grona osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad ojcem albowiem ciąży na niej, po myśli przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny w stosunku osoby wymagającej opieki, co stanowi jedną z przesłanek dopuszczalności ubiegania się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Wbrew zarzutowi podniesionemu w skardze, w zaskarżonej decyzji organ nie kwestionował tego, że skarżąca, będąc córką osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności co do zasady uprawniona jest do ubiegania się o wnioskowane świadczenie. Dysponując wiedzą o tym, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności organ zasadnie zwrócił natomiast uwagę na treść powołanego wyżej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

Z literalnego brzmienia tego przepisu wynika bowiem, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, to świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł tu z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonków do sprawowania wzajemnej opieki jest konsekwencją postrzegania związku małżeńskiego nie tylko jako więzi z elementami emocjonalnymi, ale także z elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 k.r.o. wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.

Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej.

Należy zwrócić uwagę, że w orzecznictwie sądowym zapadłym na tle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zarysowały się dwa stanowiska orzecznicze. Za dominujące uznać należy to stanowisko sądów administracyjnych, które przyjmuje, że redakcja tego przepisu wskazuje na intencję ustawodawcy aby ocena tego, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ, ani sąd administracyjny nie mają natomiast wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia współmałżonka rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 20 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2031/2; 2 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 2900/19 i powołane w nich orzecznictwo; wyroki dostępne na stronie - https://orzeczenia.nsa.gov.pl/; dale: CBOSA).

Podzielając to stanowisko Sąd w składzie orzekającym stwierdza, że na tle okoliczności faktycznych sprawy, sam fakt nielegitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności uprawniał organ administracji publicznej do przyjęcia, że w sprawie wystąpiła normatywna przeszkoda z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a), która uniemożliwiała rozpatrzenie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie z żądaniem skarżącej. Należy jednak zauważyć, że wydając zaskarżoną decyzję SKO kierowało się tą linią orzeczniczą sądów administracyjnych, które na gruncie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) opowiedziała się za celowościową wykładnią tego przepisu, dopuszczającą możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do świadczenia pielęgnacyjnego w dalszej kolejności, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, o ile z przyczyn zdrowotnych nie może sam tej opieki nad współmałżonkiem sprawować (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1622/15; CBOSA).

Pod tym m.in. kierunkiem prowadzono w sprawie postępowanie dowodowe, które było ukierunkowane na ustalenie tego, czy E. A. z uwagi na swój wiek, stan zdrowia i rodzaj ewentualnych schorzeń, jest w stanie sprawować pełną i efektywną opiekę nad swoim mężem.

Biorąc pod uwagę przyjętą przez SKO w sprawie i niewątpliwie korzystną dla strony wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie można jednocześnie zarzucić temu organowi dowolności w ocenie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz przedstawionej na tle tej oceny argumentacji organu, że w sprawie nie zostało wykazane, by po stronie E. A. wystąpiły obiektywne przeszkody natury zdrowotnej, uniemożliwiające jej sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym mężem.

Trafnie podnosi organ w zaskarżonej decyzji, że wskazywane przez stronę i poparte oświadczeniem E. A. z dnia 1 października 2019 r. trudności zdrowotne z powodu których matka strony nie może opiekować się mężem nie zostały wykazane żadnymi dokumentami medycznymi (przykładowo, zaświadczeniami lekarskimi, kartami leczenia szpitalnego). Słusznie zatem przyjął organ drugiej instancji, że same ogólne twierdzenia o problemach zdrowotnych z kręgosłupem i stawami kolanowymi nie mogły stanowić podstawy do przyjęcia, że istotnie po stronie E. A. występuje obiektywna przeszkoda do sprawowania opieki nad R. A. Zasadnie również akcentuje przy tej okazji organ drugiej instancji, że postępowanie o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ma charakter wnioskowy, tak więc to strona powinna wykazać, że spełnia przesłanki do przyznania jej wnioskowanego świadczenia. Jak wynika z akt sprawy, pismem z dnia 26 marca 2020 r. organ pierwszej instancji wezwał stronę do dostarczenia opinii, zaświadczenia lekarskiego lub innego dokumentu potwierdzającego ograniczenia w funkcjonowaniu matki (spowodowane jej stanem zdrowia), które uniemożliwiają jej sprawowanie opieki nad mężem.

W odpowiedzi na to wezwanie, w piśmie z dnia 29 kwietnia 2020 r. strona oświadczyła, że nie posiada dokumentacji medycznej matki, która potwierdzałaby jej stan zdrowia, ponieważ matka nie leczy się na choroby przewlekłe, a "w związku z wprowadzeniem w dniu 13.03.2020 r. stanu zagrożenia epidemicznego w Polsce, nie jest w stanie uzyskać żadnych dodatkowych zaświadczeń lekarskich potwierdzających stan zdrowia mamy [...]".

W ocenie Sądu, zasadnie organ drugiej uznał, że same słowne deklaracje (zarówno wnioskodawczyni jak i E. A.) odnośnie do zdrowotnych przeszkód w sprawowaniu przez matkę opieki nad ojcem nie mogły stanowić dostatecznej podstawy do przyjęcia, że E. A. istotnie nie może wypełniać wobec męża obowiązków objętych regulacją art. 23 i art. 27 k.r.o.

Już tylko przedstawiona dotąd argumentacja wskazuje na to, że w stanie faktycznym sprawy zasadnie odmówiono stronie przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Niejako na marginesie, mając na uwadze że w zaskarżonej decyzji organ przeprowadził analizę spełnienia normatywnych kryteriów z art. 17 ust. 1 pkt 4 uś.r., do której to kwestii odnoszą się następnie zarzuty skargi, za zasadne Sąd uznał odniesienie się także i do tych kwestii spornych. Zdaniem Sądu, należy zaaprobować stanowisko Kolegium, że w okolicznościach faktycznych sprawy zachodzi brak związku przyczynowo-skutkowego między niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia, a sprawowaniem przez nią opieki nad ojcem. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd (por. przykładowo wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 12 stycznia 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 527/20, CBOSA), że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki nad osobą niepełnosprawną wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, w jakimkolwiek wymiarze.

Taka zaś sytuacja, zdaniem Sądu, w sprawie nie zaistniała. W ocenie Sądu, rodzaj i zakres czynności opiekuńczych jakie strona wykonuje na rzecz ojca nie wyklucza, przy odpowiedniej organizacji czasu, podjęcia przez nią zatrudnienia. Z akt sprawy nie wynika, by ojciec strony potrzebował pomocy przy karmieniu. Nie jest pampersowany. Niezbędna jest mu natomiast pomoc przy porannej i wieczornej toalecie, przy ubieraniu, przy mierzeniu ciśnienia i poziomu cukru we krwi, przy dojazdach na wizyty lekarskie, a nadto, przy przygotowywaniu posiłków oraz przy robieniu zakupów.

W ocenie Sądu, okoliczność pomocy ojcu przy porannej i wieczornej toalecie, ubieraniu się, czy gimnastyce ("w celu rozruszania stawów") nie wyklucza podjęcia przez stronę zatrudnienia. Podobnie, robienie zakupów czy przygotowywanie posiłków, które to czynności stanowią element funkcjonowania każdego gospodarstwa domowego (w tym także osób aktywnych zawodowo). Odnosząc się do konieczności mierzenia ojcu poziomu cukru we krwi i ciśnienia nie można pomijać faktu, że w tych czynnościach może wyręczać stronę jej matka, która prowadzi z R. A. wspólne gospodarstwo domowe. Czynności te nie wymagają wysiłku, a więc mogą być wykonywane także przy deklarowanych przez stronę problemach zdrowotnych jej matki, już zupełnie abstrahując od faktu udowodnienia tych schorzeń.

Odnosząc się do konieczności pomocy ojcu w dotarciu na wizyty lekarskie należy mieć na uwadze ich częstotliwość. Z relacji strony wynika, że ojciec strony raz w miesiącu uczęszcza do internisty, raz na trzy miesiące do diabetologa, raz na pół roku do kardiologa, a raz do roku do ortopedy, a zatem, strona może tak zorganizować swój czas, by pogodzić obowiązki zawodowe z koniecznością pomocy ojcu w tych dojazdach. Końcowo już tylko należy dodać, że o przeszkodzie w podejmowaniu zatrudnienia nie może oczywiście świadczyć okoliczność opłacenia przez stronę rachunków ojca, czy realizowania recept. Podobnie, fakt towarzyszenia ojcu podczas niedzielnej mszy świętej, który to obowiązek należy postrzegać raczej w kategorii moralnej powinności troszczenia się dorosłego dziecka o niepełnosprawnego rodzica, w tym, dbałości o zaspokajanie jego potrzeb także tych duchowych.

W podsumowaniu należy stwierdzić, że podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ocenić należało za nieuzasadniony. W sprawie nie doszło również do naruszenia art. art. 17 ust. 1a u.ś.r., skoro matka strony nie legitymuje się orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (nie posiada żadnego orzeczenia o niepełnosprawności), a dodatkowo, materiał dowodowy nie wykazał, by w sprawie spełniona została przesłanka związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Rozważania Sądu odnośnie do zakresu sprawowanej przez stronę opieki nad ojcem zachowują aktualność także w odniesieniu do przesłanki rezygnacji z zatrudnienia, jako że norma z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. odnosi się do przesłanki "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności".

Uzupełniając dotychczasowe rozważenia Sąd nadmienia, że przyjętą w zaskarżonej decyzji wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., uwzględniającą stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, uznał za poprawną.

Kierując się przedstawioną argumentacją, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325), wywiedzioną w sprawie skargę Sąd w całości oddalił jako bezzasadną.