Uzasadnienie
Decyzją z dnia 13 czerwca 2022 r. działający z upoważnienia Wójta Gminy Jemielno Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Jemielnie odmówił K. H. ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o jakie strona wystąpiła w związku z opieką nad ojcem A. H. W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji stwierdził, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia w związku z opieką. Jak wskazał organ, ojciec strony, pomimo orzeczonego stopnia niepełnosprawności nie jest osobą całkowicie zależną, tj. może samodzielnie spożyć posiłek, ubrać się, nie jest osobą pampersowaną, nie korzysta z wózka inwalidzkiego, kul ortopedycznych lub innego sprzętu wspomagającego. Wnioskodawca pomaga ojcu w czynnościach związanych z utrzymaniem higieny osobistej, dawkowaniu leków, przemieszczaniu się, praniu, sprzątaniu. W ocenie organu I instancji, zakres i forma udzielanej pomocy nie wykluczają możliwości podjęcia zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze.
Dodatkowo organ I instancji zwrócił uwagę, że oprócz wnioskodawcy, w kręgu osób zobowiązanych są także dwie córki A. H. Zdaniem tego organu, fakt zamieszkiwania tych osób w innych miejscowościach nie wyklucza możliwości sprawowania opieki nad ojcem w sposób naprzemienny, który umożliwiałby wnioskodawcy podjęcie zatrudnienia.
Po rozpoznaniu zarzutów odwołania, decyzją z dnia 1 sierpnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Organ II instancji podzielił przyjęte przez organ I instancji ustalenia faktyczna oraz przeprowadzona wykładnię przepisów prawa. Zdaniem SKO, przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe nie wykazało wystąpienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją bądź niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a sprawowaną nad ojcem opieką. Argumentując powyższe organ II instancji przeprowadził analizę okresów zatrudnienia strony i wskazał, że ze świadectwa pracy wnioskodawcy z dnia 30 kwietnia 2021 r, wynika, że stosunek pracy ustał w wyniku porozumienia stron, na podstawie art. 30 § 1 pkt 1 kodeksu pracy. Tymczasem, z zebranego materiału dowodowego nie wynika to, by w kwietniu 2021 r, stan zdrowia ojca uległ pogorszeniu w stopniu wymuszającym na stronie rezygnację z zatrudnienia.
Dodatkowo organ zwrócił uwagę, że z treści oświadczenia strony zawartego w piśmie z dnia 18 maja 2021 r. wynika, że strona zrezygnowała z pracy ze względu na opiekę nad matką, która zmarła we wrześniu 2021 r.
Zdaniem SKO, w sprawie nie zachodzi również związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a sprawowaną opieką. Kolegium zaznaczyło, iż nie kwestionuje faktu, że schodzenia na które cierpi ojciec strony utrudniają mu codzienne funkcjonowanie, jednakże w ocenie tego organu nie zawsze ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim zakresie, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zdaniem organu, pomoc wnioskodawcy przy ojcu zasadniczo sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, a zatem takich, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym. Jak ustalił organ, ojciec strony potrzebuje pomocy przy praniu, sprzątaniu, robieniu zakupów, gotowaniu, przygotowywaniu posiłków, rozpalaniu w piecu, przygotowywaniu opału, nadto – przy porannej i wieczornej toalecie, przy układaniu do snu, przy dawkowaniu i podawaniu leków (dwa razy dziennie), przygotowywaniu ubrań i ubieraniu się, mierzeniu ciśnienia, wykonywaniu ćwiczeń fizycznych, umawianiu i zawożeniu na wizyty lekarskie, przy realizacji recept, przy wyjściach na spacery, przy załatwianiu spraw urzędowych.
W nawiązaniu do tych ustaleń SKO stwierdziło, że część z tych czynności mogłaby być realizowana w formie usług opiekuńczych świadczonych przez powołane do tego instytucje.
Wskazało również, że rodzeństwo strony także obciąża obowiązek alimentacyjny wobec ojca.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu zarzuciła decyzji SKO naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię tego przepisu i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długoterminowej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W treści skargi skarżąca podniosła, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywanie opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie. Odwołując się do orzecznictwa sądowego strona dodała, że istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb podopiecznego.
Wskazując na powyższe strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ewentualnie zaś, o przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
Kwestie sporne w sprawie dotyczą oceny tego, czy strona spełnia wszystkie przesłanki do ustalenia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku ze sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym ojcem.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u. ś.r.
- 1. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W ocenie Sądu, prawidłowo przyjęły organy orzekające w sprawie, że strona spełnia jedynie dwie z trzech koniecznych przesłanek warunkujących ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ojciec strony legitymuje się wymaganym przepisami prawa orzeczeniem o znacznym stopniu pełnosprawności, zaś skarżący należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec podopiecznego. Sąd podziela stanowisko organu drugiej instancji, że w sprawie nie została natomiast spełniona przesłanka wystąpienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją, względnie, niepodejmowaniem, przez stronę zatrudnienia a sprawowaną przez nią opieką nad matką.
Przy niekwestionowanej przez organy obu instancji okoliczności, że skarżący sprawuje opiekę nad swoim niepełnosprawnym ojcem wymaga na wstępie podkreślenia, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Gd 310/22).
W odwołaniu do celowościowej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. trzeba wskazać, że ratio legis uregulowania z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wiąże się z koniecznością zapewnienia osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością szeroko pojętej rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Ponieważ świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt sprawowania opieki, powinnością organów administracji publicznej rozpatrujących wnioski o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest rzetelna ocena wystąpienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna, względnie - niepodejmowaniem tego zatrudnienia, a sprawowaną przez niego opieką nad osobą, wobec której ciąży na opiekunie obowiązek alimentacyjny.
W ocenie Sądu, materiał dowodowy, jaki poddał analizie organ drugiej w zaskarżonej decyzji uprawnia do wyprowadzenia wniosku, że w sprawie nie została wykazana przesłanka bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją, czy też pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością opiekowania się ojcem.
Sąd w pełni podziela stanowisko organu drugiej instancji, że w sprawie nie została wykazana przesłanka rezygnacji z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad ojcem. Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynika, że ojciec strony legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 17 lutego 2022 r., przy czym ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 3 czerwca 2019 r. Jak w sprawie zostało ustalone i co wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, strona zrezygnowała z zatrudnienia w kwietniu 2021 r., przy czym ze złożonego przez nią oświadczenia zawartego w piśmie z dnia 18 maja 2021 r. wynika, że rezygnacji z zatrudnienia wynikała z konieczności opieki nad matką (która zmarła we wrześniu 2021 r.). Już zatem tylko ta okoliczność wykluczała przyjęcie, że w sprawie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy sprawowaniem przez stronę opieki nad ojcem a rezygnacją z zatrudnienia.
Dodatkowo, jak trafnie argumentuje jednocześnie organ II instancji w zaskarżonej decyzji, zebrany w sprawie materiał dowodowy nie wskazuje na to, by stan zdrowia ojca uległ pogorszeniu w kwietniu 2021 r., co mogło by mieć ewentualny związek z decyzją strony o rezygnacji z zatrudnienia.
W sprawie prawidłowo również organ II instancji ocenił, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie potwierdził, by także aktualna sytuacja zawodowa strony (niepodejmowanie przez nią zatrudnienia) pozostawała w bezpośrednim związku z opieką nad ojcem. Jak wynika z treści wydanych w sprawie decyzji i co znajduje potwierdzenie w materiale dowodowym sprawy, ojciec strony, pomimo orzeczonej niepełnosprawności, szereg podstawowych czynności wykonuje samodzielnie. Może samodzielnie spożyć posiłek, nie jest osobą pampersowaną, nie korzysta z wózka inwalidzkiego, kul ortopedycznych lub innego sprzętu wspomagającego. Wymaga pomocy przy porannej i wieczornej toalecie, przy układaniu do snu, przy dawkowaniu i podawaniu leków (dwa razy dziennie), przy przygotowywaniu ubrań i ubieraniu się, przy mierzeniu ciśnienia, wykonywaniu ćwiczeń fizycznych, umawianiu i zawożeniu na wizyty lekarskie, przy realizacji recept, przy wyjściach na spacery, przy załatwianiu spraw urzędowych. Dodatkowo, potrzebuje szeroko rozumianej pomocy przy prowadzeniu gospodarstwa domowego (pranie, robienie zakupów, gotowanie, sprzątanie, rozpalanie w piecu).
Trafnie podnosi SKO w zaskarżonej decyzji, że znaczna część czynności opiekuńczych świadczonych przez stronę jest wykonywana w prawie każdym z gospodarstw domowych, w tym w szczególności takich, gdzie wszyscy ich członkowie są aktywni zawodowo. Zasadnie wskazuje organ, że czynności związane z pomocą w prowadzeniu gospodarstwa domowego mogą być wykonywane przez stronę w różnych porach dnia. W sprawie trzeba przy tym zauważyć, że w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego chodzi o obiektywną niemożliwość podjęcia przez opiekuna zatrudnienia, co oznacza, że nie jest on w stanie (z uwagi na sprawowaną opiekę) podjąć zatrudnienia nawet w niewielkim wymiarze czasu pracy, rozumianej nie tylko jako umowa o pracę, ale i inne formy wskazane w treści art. 3 pkt 22 u.ś.r.
W ocenie Sądu, pomoc ojcu przy porannej i wieczornej toalecie, mierzeniu ciśnienia, czy podawaniu leków nie koliduje z obiektywna możliwością podjęcia zatrudnienia w sposób rozumiany zgodnie z treścią art. 3 pkt 22 u.ś.r. W tym miejscu trzeba wskazać, że wystąpienie przesłanki niepodejmowania zatrudnienia w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny należy rozpatrywać przez pryzmat art. 3 pkt 22 u.ś.r. w którym ustawodawca zawarł legalną definicję zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na gruncie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem, ilekroć w ustawie jest mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.
Powyższa uwaga oznacza, że przy ocenie spełnienia omawianej przesłanki należy także rozważać, że czy opiekun, przy uwzględnieniu zakresu i częstotliwości, deklarowanych czynności opiekuńczych mógłby podjąć zatrudnienie nawet w ramach kilkugodzinnej aktywności zawodowej.
Dodatkowo należy dostrzec, – jak trafnie argumentuje SKO w zaskarżonej decyzji – że część z wymienionych wyżej czynności mogłaby być realizowana w formie usług opiekuńczych świadczonych przez powołane do tego instytucje.
Sąd za w pełni uzasadnione ocenia stanowisko SKO w zakresie odnoszącym się do obowiązku alimentacyjnego jaki ciąży także na innych dzieciach A. H. Podziela Sąd stanowisko organu II instancji, że sam fakt zamieszkiwania tych osób w innej miejscowości nie uchyla obowiązku alimentacyjnego dzieci wobec zaawansowanego wiekiem i schorowanego rodzica.
Uzupełniająco należy dodać, że możliwość uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie wynika z faktu wykonywania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem lekarskim o określonej treści (którego nie mogą negować organy administracji publicznej), ale z konieczności rezygnacji z zatrudnienia bądź jego niepodejmowania z uwagi na niemożność pogodzenia aktywności zawodowej z prawnym i moralnym obowiązkiem opieki nad osobą niepełnosprawną. Jak zasadnie akcentuje się w wyrokach sądów administracyjnych, rolą organów orzekających w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest weryfikacja samej potrzeby zapewnienia osobie niepełnosprawnej pomocy innych osób (w tej kwestii wiążąco wypowiada się właściwy organ w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności) ale weryfikacja zakresu tej pomocy pod kątem wystąpienia sygnalizowanych wyżej przesłanek z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Gd 398/22).
W nawiązaniu do argumentacji skargi ukierunkowanej na wykazanie, że opieka nad osobą niepełnosprawną może przybierać formę codziennej troski o zapewnienie osobie niepełnosprawnej podstawowych potrzeb, trzeba odnotować, że codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej, czego w sprawie wnioskodawca nie wykazał.
Konkludując powyższe rozważania, należy zaaprobować stanowisko SKO wyrażone w zaskarżonej decyzji, że świetle przedstawionych powyżej okoliczności faktycznych i prawnych, skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art.17 ust. 1 u.ś.r., bowiem sprawowana przez niego opieka nad niepełnosprawnym ojcem nie jest opieką, wymuszającą rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Kierując się przedstawioną argumentacją, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259) Sąd w całości oddalił skargę w sprawie.