Uzasadnienie
M. W. (dalej jako strona lub skarżąca) zaskarżyła do tut. Sądu decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu (dalej jako Kolegium lub organ odwoławczy) z dnia 2 września 2022 r., nr SKO 4103/489/2022, utrzymującą w mocy decyzję z dnia 22 czerwca 2022 r., nr MOPS.DŚ.4322/ 10342ŚP/2021 wydaną przez działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Wałbrzycha, Zastępcę Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Wałbrzychu (dalej jako MOPS lub organ I instancji) o odmowie przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na J. W. (dalej jako mąż strony, podopieczny).
Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym:
W dniu 31 maja 2022 r. strona wniosła o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem.
W trakcie postępowania wyjaśniającego MOPS ustalił, że mąż strony legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Wałbrzychu z dnia 20 maja 2022 r. zaliczającego męża strony do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 13 kwietnia 2022 r. Orzeczenie wydano do 31 maja 2025 r. Natomiast Lekarz Orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia 31 maja 2022 r. ustalił, że mąż strony jest całkowicie niezdolny do samodzielnej egzystencji od 31 stycznia 2022 r. do 31 maja 2023 r.
Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 9 czerwca 2022 r. wynika, że mąż strony choruje na chorobę nowotworową, jest po chemioterapii, obecnie w trakcie radioterapii. Z uwagi na pogarszający się stan zdrowia i ograniczoną ruchowość prawej ręki, strona pomaga mężowi w poruszaniu się, w czynnościach samoobsługowych, przygotowuje posiłki i pomaga mu je spożywać, utrzymuje w domu czystość, sprawuje całodobową opiekę nad mężem. W ocenie pracownika socjalnego strona prawidłowo sprawuje opiekę nad mężem.
W oświadczeniu z dnia 31 maja 2022 r. i 9 czerwca 2022 r. strona podała, że utrzymuje się z emerytury męża, nie podejmuje zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania opieki nad mężem, nie pobiera żadnych świadczeń, posiada ubezpieczenie zdrowotne przy ubezpieczeniu męża. Pomaga mężowi w higienie osobistej, przygotowuje posiłki, robi zakupy, podaje leki, załatwia sprawy urzędowe i zdrowotne.
Z informacji o okresach składkowych i nieskładkowych z ZUS i informacji z zakresu ubezpieczenia społecznego z dnia 31 maja 2022 r. podpisanych własnoręcznie przez stronę wynika, że nigdy nie pracowała, w 1990 r. ukończyła Zasadniczą Szkołę Ceramiczną w S., nie kontynuowała nauki.
Organ I instancji wzmiankowana na wstępie decyzją z dnia 22 czerwca 2022r., odmówił przyznania stronie wnioskowanego świadczenia na podstawie art. 3 pkt 21 lit. a), art. 17 ust. 1, ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej w skrócie u.ś.r.). W ocenie organu I instancji, w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. albowiem z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności męża strony wynika, że stopień niepełnosprawności datuje się od 54 roku życia.
Strona odwołała się od tej decyzji, wnosząc o ponowne rozpoznanie sprawy i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem. Decyzji zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego błędną interpretację polegającą na zastosowaniu tego przepisu pomimo tego, że Trybunał Konstytucyjny uznał wskazany przepis za niezgodny z Konstytucją. Wskazała, że opiekuje się mężem, który wymaga opieki całodobowej, jest całkowicie niezdolny do samodzielnej egzystencji od 31 stycznia 2022 r. w związku z chorobą nowotworową (mięsak złośliwy okolicy podłopatkowej). Stan zdrowia podopiecznego pogarsza się. Przeszedł radioterapię i chemioterapię, na którą jeździ do Wrocławia wraz ze stroną. Wpisany jest na listę do opieki paliatywnej i przebywa pod stałą kontrolą lekarską w Dolnośląskim Centrum Onkologicznym we W. Kolegium utrzymując w mocy decyzję organu I instancji wskazało, że warunki, jakie należy spełnić aby uzyskać świadczenie pielęgnacyjne określa ustawa o świadczeniach rodzinnych.
Skoro nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia na podstawie przepisu, w stosunku do którego - w związku z wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 - odpadło domniemanie zgodności z Konstytucją, to w niniejszej sprawie oceny spełnienia przez skarżącą przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało dokonać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki. Wobec tego uznano, że organ I instancji niezasadnie odmówił stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na zapis w orzeczeniu o niepełnosprawności, z którego wynika, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność.
Zdaniem Kolegium świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje stronie z innego powodu. Z treści art. 17 u.ś.r. wynika, że warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest spełnienie łącznie dwóch przesłanek. Po pierwsze, osoba niepełnosprawna musi legitymować się stosownym orzeczeniem o niepełnosprawności, co w rozpatrywanej sprawie nie budzi wątpliwości. Po drugie natomiast, opiekun osoby niepełnosprawnej musi zrezygnować z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub nie podejmować tego zatrudnienia z uwagi na konieczność zapewnienia opieki osobie niepełnosprawnej. Ponadto niepodjęcie lub rezygnacja z zatrudnienia, musi mieć charakter całkowity z uwagi na konieczność sprawowania opieki, która z założenia ma charakter stały lub długotrwały.
Podkreślono, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje jedynie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ale pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki musi istnieć związek przyczynowo - skutkowy. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być też traktowane jako zastępcze źródło dochodu dla osób niepodejmujących zatrudnienia.
Organ odwoławczy stwierdził brak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem. Argumentował, że strona ma 49 lat i nigdy nie pracowała zawodowo. Po ukończeniu szkoły zawodowej w tym samym roku urodziła córkę, w 2022 r. (winno być w 2002 r.) – syna. Nie była zarejestrowana w PUP jako osoba bezrobotna poszukująca pracy, nie korzystała z programów prowadzonych przez PUP mających na celu doszkalanie osób poszukujących pracy.
Zdaniem Kolegium niepodejmowanie zatrudnienia przez stronę wynika z jej dobrowolnego wyboru w zakresie aktywności zawodowej, strona jest na utrzymaniu męża, który pobiera wysoką emeryturę, syn strony zamieszkuje z rodzicami jest aktywny zawodowo. Strona nie podejmowała zatrudnienia między narodzinami dzieci, ani po urodzeniu drugiego dziecka w 2002 r. i nie jest to konsekwencją sprawowania opieki nad mężem, który zachorował w 2022 r., kiedy strona od wielu lat nie pracowała. Nie uzupełniła wykształcenia zawodowego, nie kończyła dodatkowych kursów celem znalezienia pracy. Nie posiada też orzeczenia zaliczającego ją do stopnia niepełnosprawności. Według organu odwoławczego uwzględniając zasady doświadczenia życiowego nie sposób przyjąć, że nagle strona chce zmienić przyjęty model życia i w chwili zachorowania męża w 2022 r. chciałaby pójść do pracy, co wyklucza jednak konieczność opieki nad mężem.
W skardze do tut. Sądu strona zarzuciła organom:
- 1) naruszenie prawa materialnego, tj.:
- - art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez błędną wykładnię i uznanie, że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką;
- 2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 78 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a., art. 108 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego, przeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób stronniczy, brak zebrania materiału dowodowego w sposób wyczerpujący, nieprawidłowe i niewystarczające uzasadnienie faktyczne decyzji.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wydanie orzeczenia na posiedzeniu niejawnym.
W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa jako przesłankę przyznania świadczenia, nie tylko rezygnację z zatrudnienia ale także niepodejmowanie zatrudnienia i obie te przesłanki traktuje równorzędnie. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazała, że nie tylko rezygnacja z zatrudnienia stanowi o spełnieniu przesłanki niezbędnej do uzyskania świadczenia. Spełnienie tej przesłanki następuje także wówczas, jeżeli wnioskujący nie podejmuje zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki, przy czy powołany przepis nie wyznacza żadnych ram czasowych dotyczących podejmowania aktywności zawodowej. Okoliczność, że skarżąca nie była aktywna zawodowo przez szereg lat przed złożeniem wniosku, nie wyklucza, co do zasady przyznania świadczenia w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki. Skarżąca w dniu złożenia wniosku miała 49 lat, jej wiek i stan zdrowa i nie wykluczają możliwości podjęcia zatrudnienia.
Skarżąca mogłaby podjąć zatrudnienie jako opiekunka osoby starszej lub chorej. Wystąpienie drugiej z przesłanek – niepodejmowanie zatrudnienia w celu sprawowania opieki jest okolicznością wystarczającą do spełnienia przesłanki przyznania świadczenia, wymaganej przez art. 17 ust. 1 u.ś.r. Opieka nad mężem wyklucza więc możliwość podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia przez skarżącą.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje
Na wstępie wskazać należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na zasadzie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej u.p.p.s.a.), albowiem zarówno strona, jak i organ, wnosili o skierowanie sprawy do rozpoznania w tym trybie.
W myśl art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 u.p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Należy również pamiętać, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych decyzji administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 u.p.p.s.a.).
Jak wskazuje na to przepis art. 133 § 1 u.p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka na podstawie akt sprawy, co oznacza, że sąd ten rozpatruje sprawę na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonej decyzji. Dokonując zatem kontroli zgodności z prawem decyzji administracyjnej sąd ocenia ją biorąc pod uwagę stan faktyczny i prawny, który istnieje w chwili wydania decyzji. Sąd administracyjny nie jest przeto uprawniony do rozpatrywania w związku z wniesioną skargą okoliczności, które powstały po wydaniu zaskarżonej decyzji, gdyż jego funkcje kontrolne są odmienne od celów i zadań organu odwoławczego, który w postępowaniu w drugiej instancji ma obowiązek ponownego rozpatrzenia i merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej.
Rozpoznając skargę w ramach kryteriów określonych powyższymi przepisami, Sąd uznał, że nie jest ona zasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza norm prawa procesowego ani materialnego.
Postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone zgodnie z normami art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 i art. 80 k.p.a., a zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowym zastosowaniu norm prawa materialnego.
Podstawę materialną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje m.in. osobom zobowiązanym do alimentacji, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Na podkreślenie zasługuje konstatacja, że samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wystarcza dla określenia potrzeb osoby niepełnosprawnej w zakresie opieki, pielęgnacji czy wsparcia. Na użytek ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca przewidział bowiem specyficzny instrument badania i weryfikacji, czy zakres potrzeb osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia zarazem aktywność zarobkową i zawodową jej opiekuna. Zgodnie z przepisem art. 23 ust. 4aa u.ś.r., jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się lub pobierającej świadczenie pielęgnacyjne wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, organ właściwy oraz marszałek województwa mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. jedn.
Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm., dalej u.p.s.) w celu weryfikacji tych wątpliwości. Można dodać ponadto, iż stosownie do przepisu art. 23 ust. 4b u.ś.r., w przypadku, o którym mowa w ust. 4aa, organ właściwy oraz marszałek województwa mogą wystąpić do ośrodka pomocy społecznej o udzielenie informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, jeżeli okoliczności te zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania przez ośrodek pomocy społecznej wniosku o udzielenie informacji.
Podkreślenia wymaga, że samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przesądza jeszcze o tym, że dana osoba niepełnosprawna jest niesamodzielna w stopniu wymagającym stałej opieki i pomocy osób drugich.
Z kolei pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej. Tymczasem, zakres opieki sprawowanej przez skarżącą oraz poszczególne czynności wykonywane w jej ramach, nie są na tyle angażujące, aby strona nie mogła podjąć choćby częściowego zatrudnienia.
Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 9 czerwca 2022 r. wynika, że mąż strony choruje na chorobę nowotworową, jest po chemioterapii, obecnie w trakcie radioterapii. Z uwagi na pogarszający się stan zdrowia i ograniczoną ruchowość prawej ręki, strona pomaga mężowi w poruszaniu się, w czynnościach samoobsługowych, przygotowuje posiłki i pomaga mu je spożywać, utrzymuje w domu czystość, sprawuje całodobową opiekę nad mężem.
W oświadczeniu z dnia 31 maja 2022 r. i z dnia 9 czerwca 2022 r. strona podała, że utrzymuje się z emerytury męża, nie podejmuje zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania opieki nad mężem, nie pobiera żadnych świadczeń, posiada ubezpieczenie zdrowotne przy ubezpieczeniu męża. Pomaga mężowi w higienie osobistej, przygotowuje posiłki, robi zakupy, podaje leki, załatwia sprawy urzędowe i zdrowotne.
Podkreślić należy, że zakres czynności wykonywanych przez skarżącą w rzeczywistości nie odbiega od zwyczajnego prowadzenia gospodarstwa domowego przez osoby aktywne zarobkowo i zawodowo. Nie ulega bowiem wątpliwości, że powyższe czynności mogą być realizowane także przez osobę aktywną zawodowo, gdyż mają one charakter uniwersalny, skoro nie dotyczą tylko wąskiego grona osób, co do których istnieje konieczność zapewnienia opieki i pomocy w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Inne jeszcze czynności, tzw. porządku dziennego, mogą być wykonywane w czasie wolnym od pracy, w tym także przed udaniem się do pracy lub po powrocie z niej, jak np. pomoc przy czynnościach higienicznych, czy też przygotowanie posiłków. Ponadto w opiece nad mężem może wspomóc skarżącą także jej pełnoletni syn.
W niniejszej sprawie odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oparto prawidłowo na przesłance braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem, wynikającej zarówno z zakresu opieki, jak i możliwości rozplanowania czynności opiekuńczych na różne godziny i dni, które nie kolidowałyby z godzinami aktywności zawodowej. Skarżąca przy należytej organizacji czasu pracy może pogodzić pracę np. w formie umowy zlecenia w niepełnym wymiarze czasu pracy ze sprawowaną opieką. Sama skarżąca w skardze przyznała, że gdyby nie zły stan zdrowia jej męża to mogłaby podjąć pracę jako opiekunka osoby w podeszłym wieku, czy schorowanej.
Jednocześnie, Sąd uznał za nieprawidłowe stanowisko Kolegium, które przyjęło, że skoro skarżąca nigdy nie pracowała to nie można uznać, iż skarżąca zrezygnowała z pracy z uwagi na konieczność opieki nad mężem. Istotne bowiem dla rozstrzygnięcia sprawy jest to, czy aktualnie skarżąca nie podejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek, od wnioskodawcy zależy więc, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia o nie wystąpi. Nie wyklucza przyznania świadczenia rezygnacja z zatrudnienia z powodu konieczności opieki nad niepełnosprawnym, która miała miejsce miesiąc, rok, czy 25 lat przed złożeniem wniosku pod warunkiem oczywiście, że ten stan w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwa (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 28 listopada 2019 r., II SA/Po 827/19, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce ona wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia. Nie można również podważać prawa do uzyskania świadczenia w sytuacji, gdy strona wnioskująca wcześniej nie podejmowała aktywności zawodowej z innych przyczyn niż opieka, jednak u podstaw rezygnacji z zatrudnienia bądź jego niepodejmowania (przy obiektywnej zdolności do podjęcia zatrudnienia) jest na dzień składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną. W konsekwencji, wbrew twierdzeniom Kolegium wieloletni brak aktywności zawodowej skarżącej, pomimo zdolności do pracy i deklarowanej woli jej podjęcia, nie mógł sam w sobie przesądzać, że niepodejmowanie zatrudnienia nie wiąże się z opieką nad niepełnosprawnym mężem.
Nietrafność stanowiska Kolegium w powyższym zakresie nie miała jednak wpływu na wynik sprawy ze względu na stwierdzony przez organ brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem.
Podsumowując powyższe rozważania należy zatem stwierdzić, że zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą względem swojego niepełnosprawnego męża nie wyklucza możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia przynajmniej w niepełnym wymiarze czasowym. Nie zaistniał więc związek przyczynowy pomiędzy wykonywanymi czynnościami, a biernością zawodową skarżącej, niewywołaną ich realizacją. W związku z tym niespełniona została przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r., co uzasadniało wydanie rozstrzygnięcia odmawiającego stronie przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
W takim stanie rzeczy brak było podstaw do uwzględnienia skargi, wobec czego Sąd zobligowany był do jej oddalenia na podstawie art. 151 u.p.p.s.a.