Uzasadnienie
W dniu 29 czerwca 2018r. J. R. (dalej jako skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na bezczynność Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w przedmiocie rozpatrzenia wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...] stycznia 2012r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako ZUS) Oddział w Z. o przyznaniu emerytury.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej odrzucenie z uwagi na niewłaściwość sądu administracyjnego w niniejszej sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 1 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188, z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, która sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.
Zakres kognicji sądów administracyjnych został doprecyzowany w art. 3 § 2 P.p.s.a., zgodnie z którym, kontrola działalności administracji publicznej obejmuje orzekanie w sprawach skarg na:
- 1) decyzje administracyjne;
- 2) postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także na postanowienia rozstrzygające sprawę co do istoty;
- 3) postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie, z wyłączeniem postanowień wierzyciela o niedopuszczalności zgłoszonego zarzutu oraz postanowień, przedmiotem których jest stanowisko wierzyciela w sprawie zgłoszonego zarzutu;
- 4) inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23, 868, 996, 1579 i 2138 oraz z 2017 r. poz. 935), postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2017 r. poz. 201, 648, 768 i 935), postępowań, o których mowa w dziale V w rozdziale 1 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz. U. poz. 1947, z późn. zm.), oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw;
4a) pisemne interpretacje przepisów prawa podatkowego wydawane w indywidualnych sprawach;
- 5) akty prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej;
- 6) akty organów jednostek samorządu terytorialnego i ich związków, inne niż określone w pkt 5, podejmowane w sprawach z zakresu administracji publicznej;
- 7) akty nadzoru nad działalnością organów jednostek samorządu terytorialnego;
- 8) bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadkach określonych w pkt 1-4 lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadku określonym w pkt 4a;
- 9) bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących innych niż określone w pkt 1-3 aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczących uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego oraz postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw.
W świetle treści art. 3 § 2a P.p.s.a. sądy administracyjne orzekają także w sprawach sprzeciwów od decyzji wydanych na podstawie art. 138 § 2 K.p.a. Ponadto, z art. 3 § 3 P.p.s.a. wynika, że sądy administracyjne orzekają także w sprawach, w których przepisy ustaw szczególnych przewidują sądową kontrolę, i stosują środki określone w tych przepisach.
Sprawa niniejsza, której dotyczy skarga na bezczynność wniesiona przez skarżącego, nie jest sprawą z zakresu administracji publicznej w podanym wyżej znaczeniu, ponieważ dotyczy rozpatrzenia przez właściwy organ, tj. Prezesa ZUS-u (a nie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej jak twierdzi skarżący) wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...] stycznia 2012r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w [...] o przyznaniu emerytury. Przedmiotowa sprawa nie mieści się również w wykazie spraw, o którym mowa w art. 3 § 2 P.p.s.a., ani nie jest sprawą, o której mowa w art. 3 § 3 P.p.s.a. W ocenie Sądu jest to sprawa z zakresu ubezpieczeń społecznych, regulowana przepisami ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 963 z późn. zm.) – dalej jako u.o.s.u.s. pozostająca w kompetencji ZUS-u. Przepisy u.o.s.u.s. (art. 83 ust. 1 pkt 6 i 7) przewidują, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzje w sprawach indywidualnych dotyczących m.in. ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz ich wymiaru.
Z przepisów przywołanej ustawy wynika również, że kompetencje do podejmowania decyzji w indywidualnych sprawach w pierwszej instancji posiadają jednostki terenowe Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, natomiast organem wyższego stopnia do tych jednostek jest Prezes ZUS-u. Wbrew twierdzeniom skarżącego, Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej nie jest organem wyższego stopnia nad ZUS-em. Co prawda Minister sprawuje ustawowy nadzór nad zgodnością działań Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z obowiązującymi przepisami, jednak nadzór ten nie może dotyczyć spraw indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnych.
Ponadto, z żadnych przepisów nie wynika uprawnienie Ministra do stwierdzania nieważności indywidulanych decyzji ZUS-u. Kompetencje takie, w świetle art. 83a ust. 2 u.o.s.u.s. posiada Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który może własne decyzje wydane uchylić, zmienić lub unieważnić, na zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego. Natomiast od rozstrzygnięcia w przedmiocie "stwierdzenia nieważności" indywidualnej decyzji dotyczącej np. przyznania emerytury, czy też niezałatwienia sprawy w terminie przysługuje odwołanie do sądu powszechnego (art. 83 ust. 2 i 3 u.o.s.u.s.). Z powyższego należy niewątpliwe wywnioskować, że sąd administracyjny nie jest właściwy do rozpoznania sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych.
Zaprezentowane powyżej stanowisko Sąd wywiódł m.in. w oparciu o uchwałę Sądu Najwyższego podjętą w składzie siedmiu sędziów z dnia 23 marca 2011 r. sygn. akt I UZP 3/10 (publik. - LEX nr 738185), której Sąd postanowił nadać moc zasady prawnej. Sąd Najwyższy przyjął, iż od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (organu rentowego) wydanej na podstawie art. 83a ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w przedmiocie nieważności decyzji przysługuje odwołanie do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. W uchwale wskazano, że Konstytucja RP sprawowanie wymiaru sprawiedliwości powierza sądom powszechnym: "we wszystkich sprawach z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innych sądów" (art. 177). Określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji prawo do sądu odnosi się do sądu właściwego. Właściwość sądów ubezpieczeń społecznych w sprawach z odwołań od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w indywidualnych sprawach ubezpieczeń społecznych odpowiada ustawowo ukształtowanym zasadom trybu odwoławczego w tych sprawach. Wyjątki są ściśle określone. Rozszerzenie, w drodze wykładni rozszerzającej właściwości sądów administracyjnych byłoby niezgodne z Konstytucją RP.
Podkreślić należy również, że takie samo stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny, który w uchwale z 11 czerwca 2013 r. sygn. akt I OPS 1/13, wskazał, że od decyzji ostatecznej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wydanej na podstawie art. 83a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w przedmiocie nieważności decyzji, w tym odmawiającej wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności, nie przysługuje skarga do Sądu administracyjnego. Pogląd taki jest również prezentowany w literaturze: "Od każdej decyzji Zakładu wydanej w trybie przewidzianym przepisem art. 83a (u.o.s.u.s.) zawsze przysługuje odwołanie do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.
Sąd powszechny będzie zatem właściwy niezależnie od rodzaju rozstrzygnięcia, tj. będzie rozstrzygał odwołania zarówno od decyzji rozstrzygających sprawę co do istoty, jak i kończących postępowania z przyczyn procesowych (zob. T. Brzezicki [w:] Wantoch-Rekowski J. (red.), Bartoszewska M., Brzezicki T., Lachowski J., Laskowska-Hulisz A., Łabanowski M., Morawski W., Radzisław A., Ramlo L., Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, Komentarz, 2015).
W myśl art. 3 § 2 pkt 8 P.p.s.a. zakres kognicji sądu w sprawach skarg na bezczynność pokrywa się z kognicją sądów administracyjnych w sprawach skarg na akty lub czynności wymienione w przepisach poprzedzających, tj. art. 3 § 2 pkt 1-4 P.p.s.a. Innymi słowy, gdy niedopuszczalna jest droga sądowa w sprawach innych aktów lub czynności, wyłączona jest także możliwość wniesienia skargi na bezczynność w tych sprawach.
Wobec powyższego wniesiona skarga na bezczynność Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w przedmiocie rozpatrzenia wniosku, jako niepodlegająca jurysdykcji sądowoadministracyjnej, nie może być przedmiotem oceny przez sąd administracyjny.
W piśmiennictwie podnosi się, że sąd administracyjny odrzuci skargę z uwagi na brak właściwości tego sądu do rozpoznania danej sprawy. Nastąpi to w szczególności wtedy, gdy skarga będzie dotyczyła aktu i czynności nieobjętych zakresem właściwości sądów administracyjnych (art. 3 § 2 pkt 1-4 P.p.s.a.), sprawy wyłączonej z właściwości tych sądów (art. 5 P.p.s.a.), jak również sprawy objętej właściwością sądów powszechnych (zob. M. Jagielska, A. Wiktorowska, P. Wajda [w:] R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. 5, Warszawa, 2017, s. 378-379). Podobne stanowisko prezentowane jest również w orzecznictwie sądów administracyjnych (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 8 kwietnia 2011r., sygn. akt I SA/Kr 209/11, Legalis, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 listopada 2014r., sygn. akt I OSK 3030/13, Legalis).
Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 58 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.