Orzeczenie TK z 8 maja 1990 r., K 1/90

Tezy

Przepis art. 12 ust. 5 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /t.j. Dz.U. 1989 nr 14 poz. 74/ w części stanowiącej, iż odszkodowanie za grunty wydzielone pod budowę ulic z nieruchomości objętej na wniosek właściciela podziałem i przechodzące na własność Państwa pomniejsza się o należność z tytułu wyłączenia gruntów z produkcji rolnej i leśnej, jest niezgodny z art. 7, art. 67 ust. 2 i art. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Uzasadnienie

Trybunał Konstytucyjny uznał, że wprowadzona w tym przepisie /art. 12 ust. 5 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości/ możliwość dokonania potrącenia należności z tytułu wyłączenia gruntów z produkcji rolnej z przyznanej kwoty za wywłaszczenie tylko dlatego, że wyłączenie następuje przy okazji podziału nieruchomości na wniosek właściciela, stanowi wyodrębnienie pewnej kategorii właścicieli i stawia ich w nierównej sytuacji wobec pozostałych grup właścicieli wywłaszczanych z nieruchomości na cele urbanizacyjne lub użyteczności publicznej /w tym na ulice/, w stosunku do których nie dopuszcza się takiej możliwości. W konsekwencji (...) tego uregulowania określona grupa osób została pozbawiona prawa do słusznego odszkodowania, a więc naruszone zostały również postanowienia Konstytucji zawarte w art. 67 ust. 2 i art. 1.

Art. 1 Konstytucji stanowi. że "Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej". Obowiązkiem ustawodawcy zatem jest takie postanowienie prawa by nie naruszało ono ani zasady sprawiedliwości, ani zasady równości jako podstawowych praw konstytucyjnych obywateli.

Art. 7 Konstytucji ustanawia konstytucyjną, a więc wzmożoną ochronę własności (...) dopuszczając wywłaszczenie wyłącznie na cele publiczne i tylko ze słusznym odszkodowaniem. Wywłaszczenie, w rozumieniu art. 7, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, to wszelkie pozbawianie własności z przeznaczeniem na cele publiczne bez względu na formę /nie tylko na podstawie decyzji administracyjnej/, a słuszne odszkodowanie to odszkodowanie sprawiedliwe. Sprawiedliwe odszkodowanie jest to jednocześnie odszkodowanie ekwiwalentne, bowiem tylko takie nie narusza istoty odszkodowania za przejętą własność. Ograniczenie prawa do ekwiwalentnego odszkodowania poprzez wprowadzenie potrąceń z innych tytułów niż już ciążące na nieruchomości stanowi naruszenie konstytucyjnej zasady słusznego to jest sprawiedliwego odszkodowania i jest w ten sposób naruszeniem samej własności.

Trybunał Konstytucyjny nie podzielił poglądu przedstawiciela Sejmu RP, iż podstawą do potrącania od przyznanego odszkodowania z tytułu wywłaszczenia należności za wyłączenie gruntów z produkcji rolnej stanowi fakt, że to wniosek dotychczasowego właściciela spowodował całe postępowanie i że w konsekwencji i podział nieruchomości leżał wyłącznie w jego interesie. Istotą tego wniosku jest bowiem podział nieruchomości na działki, a nie kwestia ustanowienia ulic. Wyłącznie części nieruchomości na ulicę może w ogóle nie leżeć w interesie dotychczasowego właściciela (...) a ponadto z chwilą ich wytyczenia drogi te (...) stają się ogólnodostępne i mogą być zaliczone do dróg publicznych /art. 1 i 4 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych/.

Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że przepis art. 67 ust. 2 Konstytucji w połączeniu ze wstępną częścią art. 1 Konstytucji daje podstawę do przyjęcia, że w państwie prawnym prawo równości (...) jest prawem, które powinno być realizowane nie tylko ze względu na przytoczone w tym przepisie przesłanki podmiotowe, ale również ze względu na przesłanki nie mające aspektu podmiotowego. W art. 12 ust. 5 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości została naruszona zasada równości, skoro określoną w tym przepisie kategorię właścicieli wywłaszczanych gruntów a przeznaczonych pod budowę ulic, dopuszczając możliwość obniżenia przyznanego im odszkodowania za wywłaszczenie nawet do wysokości tego odszkodowania.

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego nie można równać wyłączenia gruntów z produkcji rolnej lub leśnej utożsamiać przynajmniej pod względem czasowym, z sytuacją przewidzianą w przepisie par. 1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych. Wymienione rozporządzenie zostało wydane dla określonych celów cywilnoprawnych przenoszenia własności nieruchomości. Regulacja ta nie może naruszać przepisów ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych, z których nie wynika, aby pod względem czasowym zmiana tego przeznaczenia pokrywała się. Przeciwnie, treść art. 9 ust. 1 wymienionej ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych wskazuje na to, że faktyczna zmiana przeznaczenia gruntów może być przesunięta w czasie a grunty mogą być nadal użytkowane rolniczo. Argument (...) że urządzenie drogi następuje na koszt państwa, a korzyść odnosi dotychczasowy właściciel jest ponadto o tyle nietrafny, że zgodnie z art. 48 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości w kosztach urządzenia ulic uczestniczą właściciele gruntów przyległych do tej drogi.