Uzasadnienie
Przechodząc do oceny zgodności kwestionowanych we wniosku przepisów art. 7 ust. 2 oraz art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy z przepisami konstytucyjnymi Trybunał Konstytucyjny stanął na stanowisku, że podstawą tej oceny mogą być przede wszystkim przepisy art. 1 w części wyrażającej zasadę sprawiedliwości społecznej, art 67 ust. 1 i 2, i art. 70 ust. 2 pkt 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, pozostawionych w mocy Ustawą Konstytucyjną z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426/. Zdaniem wnioskodawcy podstawę taką stanowi również art. 78 ust. 1 i 2 pkt 1 Konstytucji i dlatego Trybunał Konstytucyjny musiał rozpatrzeć także zarzut o sprzeczności ustawy z tym przepisem Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny jednak już w tym miejscu, a więc niejako na wstępie swoich rozważań na temat konstytucyjności ustawy stwierdza jego bezzasadność. Kryterium płci nie odgrywa roli ani w przepisie art. 7 ust. 2 ani w art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy. Uprawnionym do złożenia wniosku z art. 7 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu rolników może być tak mężczyzna, jak i kobieta. Również zakres osób uprawnionych wg art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy nie zależy od ich płci. Z tego względu przedmiotowy zarzut Rzecznika Praw Obywatelskich Trybunał uznał za bezpodstawny. Nota bene wnioskodawca nie usiłował we wniosku uzasadnić swojego stanowiska co do rzekomej niezgodności tego przepisu ustawy z art. 78 ust. 1 i 2 pkt 1 Konstytucji, ograniczając się do prostego stwierdzenia tej niezgodności. Uzasadnienia takiego nie przedstawił także na rozprawie.
Trybunał Konstytucyjny nie podzielił także zarzutu Rzecznika Praw Obywatelskich o niezgodności art. 7 ust. 2 ustawy z art. 1 i art. 67 ust. 2 Konstytucji. Przede wszystkim ze względu na przytoczoną na wstępie interpretację cytowanego przepisu nietrafny jest argument wnioskodawcy jakoby osoby, które uzyskały prawo do świadczeń w oparciu o pozarolnicze systemy ubezpieczeń, nie wchodziły w zakres podmiotowy art. 7 ust. 2 ustawy. Z ustaleń Trybunału Konstytucyjnego wynika, że osoby te mogą być podmiotami uprawnień wynikających z tego przepisu ustawy. Tym samym nie zachodzi sprzeczność z zasadami sprawiedliwości społecznej, ani zasadą równości w prawie.
Trybunał Konstytucyjny nie podzielił także twierdzenia Rzecznika Praw Obywatelskich, iż ubezpieczenie powinno być powiązane tylko z płaceniem składki, a nie ze źródłem utrzymania. Nie ma ono podstawy w obowiązującym prawie, w szczególności nie wynika z art. 1, ani z art. 70 ust. 2 pkt 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Należy tu podzielić pogląd Prokuratora Generalnego, który twierdzi, iż w sytuacji dotowania funduszu emerytalno - rentowego rolników przez budżet państwa powiązanie ubezpieczenia jedynie z faktem płacenia składki byłoby rozwiązaniem nieuzasadnionym. Sposób finansowania ubezpieczeń społecznych rolników sprawia, iż składka ubezpieczeniowa nie jest świadczeniem ekwiwalentnym /i to w wysokim stopniu/, a struktura organów ubezpieczeniowych nie pozwala jeszcze na ich samodzielną, niezależną od państwa działalność. Budżet państwa musi więc w dużym stopniu finansować świadczenia z ubezpieczeń społecznych rolników. W takiej sytuacji i gdy do tego oddzielną regulacją prawną tworzy się osobny system ubezpieczeń dla rolników zasadnym jest uzależnienie prawa do świadczeń zarówno od charakteru wykonywanej pracy jak i od źródła utrzymania. Z powyższych zatem także względów Trybunał Konstytucyjny nie stwierdził niezgodności art. 7 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu rolników z art. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w części wysławiającej zasadę sprawiedliwości społecznej.
Oceniając zgodność art. 7 ust. 2 ustawy z odpowiednimi przepisami art. 70 Konstytucji, należy stwierdzić, iż powołany przepis Konstytucji zawiera normę, w myśl której organy państwa są zobowiązane do rozwoju systemu ubezpieczeń społecznych. W myśl ukształtowanego na tle tego przepisu orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego /zob. K 1/88 - OTK 1988 poz. 6, K 14/91 - OTK 1991 cz. II poz. 7/ "rozwój" oznacza w tym przypadku konstytucyjną gwarancję ustawowych warunków ubezpieczenia społecznego na określonym poziomie. Równie silnie podkreśla się jednak, że powyższe twierdzenie nie oznacza zakazu modyfikacji prawa ubezpieczeń, wręcz odwrotnie nowe zasady ustroju społecznego Rzeczypospolitej Polskiej nakazują reformę prawa ubezpieczeń społecznych po myśli tych zasad i z uwzględnieniem stopnia rozwoju gospodarczego kraju. Ograniczając się do oceny art. 7 ust. 2 ustawy w świetle przedmiotowego przepisu Konstytucji, Trybunał Konstytucyjny doszedł do wniosku, że art. 7 ust. 2 ustawy nie zawiera rozwiązań mniej korzystnych w porównaniu z poprzednio obowiązującymi regulacjami prawnymi, w szczególności w porównaniu z ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Nie zachodzi zatem także z tego względu jego niezgodność z powołanymi przepisami art. 70 Konstytucji RP ani z art. 67 ust. 1.
Zgodnie z przyjętą linią orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego i poglądami doktryny kryteria zasady równości wymienione w art. 67 ust. 2 Konstytucji mają jedynie charakter przykładowy, a przestrzeganie samej zasady można ocenić z punktu widzenia innych, nie wyrażonych wprost w tym przepisie kryteriów. W przedmiotowej ustawie ustawodawca określa sytuację prawną osób będących osobami najbliższymi dla ubezpieczenia rolnika, rozstrzygając jednoznacznie kto jest osobą najbliższą w świetle ustawy. Kryterium oceny zachowania zasady równości stanowi więc w tym przypadku prawne pojęcie "osoby najbliższej.
Wprowadzając do ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników pojęcie osoby najbliższej, do której nie zalicza się małżonka ubezpieczonego rolnika, należałoby wskazać jakie względy przemawiają za takim bezpodstawnym zróżnicowaniem, lecz względów tych nie wskazano. Od pojęć ustawodawstwa zwykłego, ukształtowanych i utrwalonych w nim zasad nie powinno odstępować się bez uzasadnionych ku temu powodów. Z przedstawionej na początku analizy treści art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu rolników wynika, iż sytuacja prawna małżonka ubezpieczonego rolnika jest gorszą przez niemożność ubiegania się o jednorazowe odszkodowanie od osób uznanych za osoby najbliższe. Położenia tego w istocie dyskryminującego nie rekompensuje uprawnienie z art. 7 ust. 2 ustawy ze względu na inny zakres przedmiotowy obu kwestionowanych we wniosku przepisów ustawy. Należy więc uznać, iż ustawodawca posługując się kryterium osób najbliższych dokonał wśród nich nieuzasadnionego zróżnicowania przez wykluczenie z tego kręgu małżonka ubezpieczonego rolnika. Nastąpiło tym samym naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej i zasady równości, to jest art. 1 i art. 67 ust. 2 Konstytucji.
W kwestii zgodności art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy z art. 70 ust. 2 pkt 1 i 2 Konstytucji Trybunał Konstytucyjny nie podzielił argumentacji wnioskodawcy. Wykluczając osobę małżonka ubezpieczonego rolnika z kręgu uprawnionych do odszkodowania, to jest z zakresu pojęcia osób najbliższych temu rolnikowi ustawa, mimo że stanowi zawężenie zakresu podmiotowego osób mogących się ubiegać o jednorazowe odszkodowanie, nie narusza powołanych przepisów art. 70 Konstytucji z następujących względów.
Trybunał Konstytucyjny nie podzielił też poglądu wnioskodawcy jakoby nastąpiło naruszenie zasady państwa prawnego przez nie stosowanie przez ustawodawcę zasady właściwego konstruowania prawa i podważenie tym samym zaufania społecznego do państwa. Niewłaściwości, które zostały podniesione we wniosku spowodowały naruszenie art. 1 Konstytucji gdy idzie o zasadę sprawiedliwości społecznej i - osobno - art. 67 ust. 2 Konstytucji. Nie oznacza to jednak, iż każde naruszenie Konstytucji wywołuje automatycznie niezgodność z zasadą państwa prawnego. Należy też podnieść, że Rzecznik Praw Obywatelskich nie wskazał i nie uzasadnił w swym wniosku, jaka norma państwa prawnego została naruszona. Właściwe konstruowanie prawa jest kryterium zbyt ogólnym /nieokreślonym/, aby w oparciu o nie formułować sąd o niezgodności z zasadą państwa prawnego. Podnoszone przez wnioskodawcę naruszenie art. 23 i art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz par. 2 ust. 3 uchwały nr 147 Rady Ministrów z dnia 5 listopada 1991 r. w sprawie zasad techniki prawodawczej /M.P. nr 44 poz. 310/ nie stanowi niezgodności hierarchicznej norm, gdyż nie mamy w tym wypadku do czynienia z normami wyższego i niższego rzędu. Można by mówić jedynie o ich niespójności, która powinna skutkować sygnalizację Trybunału Konstytucyjnego do Sejmu RP. Ze względu jednak na uznanie art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu rolników za niezgodny z Konstytucją sygnalizacja taka jest bezprzedmiotowa.