Orzeczenie TK z 25 czerwca 1996 r., K 15/95

Tezy

Art. 23 ust. 1 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu /Dz.U. nr 1 poz. 1 ze zm./ jest zgodny z art. 1 i art. 68 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy przez art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426 ze zm./.

Uzasadnienie

Artykuł 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu /Dz.U. nr 106 poz. 457 ze zm./, która będzie określana jako ustawa z 1991 r. nie przewidywał wymogu zatrudnienia co najmniej w połowie obowiązującego wymiaru czasu pracy albo osiągania wynagrodzenia co najmniej w wysokości połowy najniższego wynagrodzenia. Wymóg ten został natomiast wprowadzony w art. 23 ust. 1 pkt 2a ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu /Dz.U. 1995 nr 1 poz. 1 ze zm./, która będzie określana jako ustawa z 1994 r.

Gdyby przyjąć, że art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z 1991 r. samodzielnie określał warunek zatrudnienia wymagany dla nabycia prawa do zasiłku, to zarzut naruszenia zasady lex retro non agit i pominięcia w ustawie z 1994 r. vacatio legis byłby uzasadniony.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego wymóg zatrudnienia wymagany dla nabycia prawa do zasiłku interpretowany był niejednolicie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ukształtował się pogląd, że art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z 1991 r. nie reguluje wyczerpująco tego warunku. W wykładni tego przepisu uwzględniano korespondujący z nim art. 2 ust. 2 tejże ustawy stanowiący, że przepisy dotyczące bezrobotnych stosuje się również do osoby pozostającej w stosunku pracy w wymiarze nie wyższym niż połowa obowiązującego wymiaru czasu pracy, osiągającej w miesiącu wynagrodzenie nie przekraczające połowy najniższego wynagrodzenia.

Wobec tego przyjmowano, że przepis art. 2 ust. 2 tej ustawy uzupełnia przewidziany w art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy warunek zatrudnienia wymogiem, iżby było ono świadczone w wymiarze co najmniej połowy obowiązującego wymiaru czasu pracy lub zapewniało co najmniej połowę najniższego wynagrodzenia.

Przyjmując ten kierunek wykładni warunku zatrudnienia w regulacji ustawy z 1991 r. należałoby zając stanowisku, że ustawa z 1994 r. nie wprowadziła bardziej rygorystycznych rozwiązań prawnych w tym przedmiocie, a jedynie wyraziła dotychczas obowiązujący warunek zatrudnienia w sposób bardziej precyzyjny i jednoznaczny. Trybunał Konstytucyjny przestrzegając w swym orzecznictwie zasadę lex retro non agit, uznaje zarzut niekonstytucyjności aktu prawnego, oparty na zarzucie naruszenia tej zasady wtedy, gdy zaskarżony przepis pogarsza sytuację prawną jego adresatów.

W rozpoznawanej sprawie zagadnieniem prejudycjalnym jest ustalenie statusu prawnego osób, które są zatrudnione w mniejszym niż połowa obowiązującego wymiaru czasu pracy i osiągają wynagrodzenie niższe niż połowa najniższego wynagrodzenia, w regulacji obydwu ustaw, a mianowicie ustawy z dnia 20 listopada 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu, i ustawy z dnia 20 czerwca 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Obydwie ustawy uznają za bezrobotnego osobę nie zatrudnioną i nie wykonującą innej pracy zarobkowej zdolną i gotową do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującego w danym zawodzie lub służbie z pewnymi zastrzeżeniami, które w sprawie nie mają znaczenia. Ustawa zaś z 1991 r. przewidywała, że przepisy dotyczące bezrobotnych stosuje się także do osoby pozostającej w stosunku pracy w wymiarze czasu pracy - z przyczyn dotyczących pracodawcy - nie wyższym niż połowa obowiązującego wymiaru czasu pracy, osiągającej wynagrodzenie nie przekraczające w miesiącu połowy najniższego wynagrodzenia. Tej regulacji nie powtórzyła ustawa z 1994 r. Ustawa z 1991 r. nie wymieniała natomiast warunku zatrudnienia w wymiarze co najmniej połowy czasu pracy lub osiągania co najmniej połowy wynagrodzenia dla nabycia prawa do zasiłku.

Odmiennie ustawa z 1994 r. wprowadziła ten warunek dla nabycia prawa do zasiłku, a nie rozszerzyła pojęcia bezrobotnego o osoby zatrudnione w wymiarze nie wyższym od połowy czasu pracy, osiągające wynagrodzenie niższe od połowy najniższego wynagrodzenia.

Rozstrzygnąć należy przeto zagadnienie, czy pojęcia: osób zatrudnionych i bezrobotnych w regulacji tych ustaw nie wykluczają się, a więc czy można być równocześnie zatrudnionym i bezrobotnym w rozumieniu tych ustaw. Przyjmując wykluczanie się tych pojęć należałoby się opowiedzieć za łącznym wykładaniem przepisów prawnych definiujących bezrobotnych i zatrudnionych.

Za takim kierunkiem wykładni tych przepisów przemawia to, że bezrobotni nabywają prawo do zasiłku z tytułu wcześniejszego zatrudnienia i że prawo do zasiłku przysługuje im dlatego, że nie są oni zatrudnieni.

Ten kierunek wykładni przepisów porównywanych ustaw przemawia za stanowiskiem, iż sytuacja osób, które są zatrudnione w mniejszym wymiarze od połowy obowiązującego czasu pracy i osiągają wynagrodzenie niższe, niż połowa najniższego wynagrodzenia, nie uległa zmianie.

Do osób tych stosowano na podstawie art. 2 ust. 2 pkt 1 ustawy z 1991 r. przepisy dotyczące bezrobotnych. Wobec tego nie pozostawały one w stosunku pracy w rozumieniu art. 20 ust. 2 tej ustawy, mimo że przepis ten nie wyrażał warunku zatrudnienia co najmniej w połowie wymaganego czasu pracy lub osiągania co najmniej połowy najniższego wynagrodzenia.

Jakkolwiek przepisy ustawy z 1994 r. nie nakazują wprost stosowania przepisów o bezrobotnych do osób zatrudnionych w wymiarze mniejszym niż połowa obowiązującego czasu pracy i osiągających wynagrodzenie lub dochód w wysokości niższej od połowy najniższego wynagrodzenia, to art. 26 tej ustawy przewiduje, że status bezrobotnego oraz prawo do zasiłku zachowuje bezrobotny, który po upływie co najmniej 30 dni od dnia zarejestrowania w rejonowym urzędzie pracy podjął zatrudnienie lub inną pracę zarobkową i uzyskuje dochód w wysokości niższej od połowy najniższego wynagrodzenia.

W określonym w tym przepisie zakresie status bezrobotnego przysługuje więc także osobie, zatrudnionej i osiągającej wynagrodzenie lub dochód w określonych granicach. Wskazuje to, że także w nowej regulacji prawnej status bezrobotnego i osoby zatrudnionej traktowane są jako wykluczające się. W tej nowej regulacji prawnej status bezrobotnego i osoby zatrudnionej nie jest jednak konsekwentnie zsynchronizowany. Dopiero bowiem od trzydziestego dnia po zarejestrowaniu, podjęcie takiego zatrudnienia nie powoduje utraty statusu bezrobotnego. Osoba więc zatrudniona w niższym niż połowa wymiarze czasu pracy i osiągająca wynagrodzenie lub dochód niższe od połowy najniższego wynagrodzenia nie może być zarejestrowana jako bezrobotna. Nie jest więc ona traktowana jako bezrobotna, ani zatrudniona w rozumieniu tej ustawy.

Aby uzyskać status bezrobotnego osoba ta musi przerwać wskazane zatrudnienie, a dla zachowania statusu bezrobotnego, nie podejmować tego zatrudnienia co najmniej 30 dni od dnia zarejestrowania.

Ratio legis tego rozwiązania prawnego jest wątpliwe. Kreuje ono bowiem kategorie osób nie zatrudnionych i nie będących równocześnie bezrobotnymi w rozumieniu tej ustawy.

Ustawa ta nie przewiduje jednak także sytuacji, w której ta sama osoba może w jej rozumieniu być równocześnie zatrudnioną i bezrobotną.