Orzeczenie TK z 24 września 1989 r., K 3/89

Tezy

Przepis art. 14 ust. 2 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o cenach /Dz.U. nr 7 poz. 52 ze zm./ jest niezgodny z art. 8 ust. 1 i art. 67 ust. 2 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Uzasadnienie

Przepis art. 14 ust. 2 ustawy o cenach zawiera regulację prowadzącą do naruszenia konstytucyjnej zasady równości. Podejmowane bowiem na podstawie tego przepisu uchwały wojewódzkich rad narodowych różnicują obywateli z tego powodu, że zamieszkują w różnych województwach.

Obywatele mieszkający na terenie województw, w których został wprowadzony dodatek przy nabywaniu niektórych towarów i korzystaniu z usług ponoszą dodatkowe obciążenia finansowe, które nie występują w innych województwach. W tym więc zakresie rozważane unormowanie ustawy o cenach dyskryminuje obywateli zamieszkujących w województwach, w których ustanowiono wspomniany dodatek.

Podkreślenia przy tym wymaga, że owo dodatkowe obciążenie finansowe występuje często przy nabywaniu towarów i korzystaniu z usług związanych z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych mieszkańców tych województw.

Ponoszone przez wymienionych obywateli dodatkowe koszty są przekazywane na miejscowy fundusz rozwoju turystyki i wypoczynku, a więc na urządzenie i wydatki przeznaczone dla uprawiających turystykę i korzystających z wypoczynku, którymi z reguły są mieszkańcy innych województw.

Trybunał Konstytucyjny uznał za niezbędne skontrolowanie art. 14 ust. 2 ustawy o cenach także z punktu widzenia zasady praworządności materialnej, a więc art. 8 ust. 1 Konstytucji PRL.

Trybunał Konstytucyjny dokonał wykładni wspomnianego przepisu Konstytucji w powołanym wyżej orzeczeniu z dnia 30 listopada 1988 r. Stwierdził w nim, że zasada praworządności materialnej wymaga by prawo wyrażało wartości odpowiadające demokratycznemu charakterowi państwa. Wskazał, że zgodnie z brzmieniem tego przepisu prawa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej mają być "wyrazem interesów i woli ludu pracującego". Oznacza to odesłanie do najbardziej podstawowych wartości uznanych przez ustrojodawcę za godne realizacji i ochrony z punktu widzenia ogólnospołecznego; są nimi interes i wola ludu pracującego.

Jedną z wartości pochodnych /obok takich jak sprawiedliwość społeczna, równość prawa humanizm i demokratyzm prawa/, związanych z interesami i wolą ludu, którą ma urzeczywistniać prawo, jest wymóg społecznej stabilności praw gwarantowanych przez ustawy i związanego z nimi bezpieczeństwa obywateli. Jest nim także wymóg rozważanego nakładania na obywateli obowiązków a także jasność przesłanek, którymi kierował się prawodawca przy ich wprowadzaniu.

Ustanowienie dodatku przewidzianego w art. 14 ust. 2 ustawy o cenach prowadzi do podwójnego w istocie obciążenia finansowego obywateli z tego samego tytułu /przebywanie w określonych miejscowościach/ i - jak to wykazano częściowo na ten cel. Wprawdzie chodzi tu o obciążenia finansowe przewidziane w dwóch ustawach, a więc w równorzędnych aktach prawnych, wydanych w różnym czasie, jednakże brak pełnej tożsamości przedmiotowej unormowań ustanawiających te obciążenia wyłącza możliwość usunięcia istniejącego stanu /podwójnego "opodatkowania"/ w drodze zastosowania odpowiedniej klauzuli derogacyjnej /lex posterior derogat legi priori/.

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, powyższy stan nie odpowiada regułom praworządności materialnej, gdyż nie sposób w szczególności przyjąć, że owo podwójne "opodatkowanie" jest "wyrazem interesów i woli ludu pracującego". Nie uwzględnia ono również zwłaszcza rozważnego ich ustanawiania oraz wymagań w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa prawnego, a więc tych wartości, które są uznane jako pochodne "interesów i woli ludu".

Powołany we wniosku przepis art. 8 ust. 2 Konstytucji PRL nakłada obowiązek ścisłego przestrzegania praw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej na wszystkie organy państwa i każdego obywatela.

Zakres przedmiotowy obowiązku przestrzegania prawa w procesie tworzenia /stanowienia/ prawa obejmuje przede wszystkim przestrzeganie kompetencji prawotwórczej oraz przepisów materialnych wytyczających treść norm stanowionych.

Kompetencja ustawodawcza Sejmu nie podlega w zasadzie żadnym konstytucyjnym ograniczeniom przedmiotowym. Sejm może zatem prawnie regulować ustawami wszelkie materie, jeżeli uzna to za celowe i uzasadnione.

Ustawy stanowią z reguły pierwotne uregulowanie określonej materii. Przyjęte w nich konkretne rozwiązania są nie zawsze w sposób bezpośredni zdeterminowane Konstytucją PRL. Dlatego też często trudno uznać jest za konieczną konsekwencję określonego postanowienia Konstytucji i w związku z tym ściśle określić granice w jakich Sejm może normować daną materię.

Zasada zaufania obywateli do organów władzy i administracji leżąca u podstawy wielu postanowień Konstytucji jest zasadą prawno-konstytucyjną, która rodzi określone obowiązki w sferze działalności państwa.

W dziedzinie stanowienia prawa stwarza ona w szczególności obowiązek kształtowania prawa w taki sposób, by nie ograniczać wolności obywateli, jeżeli nie wymaga tego ważny interes społeczny lub indywidualny, chroniony Konstytucją, obowiązek przyznawania obywatelom praw z jednoczesnym ustanowieniem gwarancji tych praw, obowiązek stanowienia prawa spójnego, jasnego i zrozumiałego dla obywateli.