Orzeczenie TK z 12 października 1993 r., K 4/93

Teza

1. Art. 36 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i pracownikach samorządowych /Dz.U. nr 32 poz. 191; zm. nr 43 poz. 253; nr 92 poz. 541; Dz.U. 1991 nr 34 poz. 151; Dz.U. 1992 nr 6 poz. 20; Dz.U. 1993 nr 40 poz. 180/ dotyczący przejścia zobowiązań rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego na właściwe gminy w zakresie obejmującym obciążenia powstałe w wyniku finansowania z budżetu centralnego zadań wynikających z Uchwały Nr 268 Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1982 r. w sprawie zasad realizacji i finansowania budownictwa mieszkaniowego /M.P. 1983 nr 4 poz. 24/ jest niezgodny z art. 1 przepisu Konstytucji pozostawionego w mocy Ustawą Konstytucyjną z dnia 17 października 1992 r. poprzez naruszenie zasady sprawiedliwości.

Uzasadnienie

Zasada sprawiedliwości jest wyrażona przez określone formuły i ich zastosowanie w danej regulacji prawnej co przesądza o zgodności tego regulowania z zasadą równego traktowania. Sprawiedliwość jest przeciwieństwem arbitralności, wymaga bowiem aby zróżnicowanie osób fizycznych i podmiotów prawnych pozostawało w odpowiedniej relacji do różnic w ich sytuacji. Gdy idzie o treść art. 36 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i pracownikach samorządowych w zakresie dotyczącym przejęcia, z dniem wejścia w życie powyższej ustawy to jest od 27 maja 1990 r., zobowiązań i wierzytelności a bardziej szczegółowo w części bezzwrotnych form finansowania z budżetu centralnego zadań wynikających z Uchwały Nr 268 Rady Ministrów PRL z dnia 27 grudnia 1982 r. - to w ocenie Trybunału Konstytucyjnego powinna była być co najmniej zastosowana formuła /zasada/ proporcjonalności. Obciążenie gminy zobowiązaniami, o ile w ogóle powinno nastąpić z tytułu korzyści uzyskanych w oparciu o powołaną wyżej Uchwałę Rady Ministrów, powinno było nastąpić proporcjonalnie do odniesionych już wspomnianych korzyści zaciągniętych na jej terenie. Przyjęta w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego zasada sprawiedliwości jest rozumiana jako równe traktowanie, a więc stosowanie takiej samej miary wobec wszystkich zainteresowanych, ocenianie ich sytuacji według tych samych kryteriów oraz poświęcanie równej wagi ich potrzebom i interesom /Vide: U 7/87 z dnia 9 marca 1988 r. - OTK 1987 poz. /.

Zasada proporcjonalności zakłada istnienie proporcji między istotnymi cechami poszczególnych kategorii, a należnym im traktowaniem. Zastosowanie tego kryterium, gdy idzie o obciążenia zobowiązaniami gmin i proporcjonalne przejęcie przez Skarb Państwa ich zobowiązań z tytułu bezzwrotnych form finansowania w oparciu o Uchwałę Nr 268 Rady Ministrów stanowiłyby realizację konstytucyjnej zasady równego traktowania. Zasada ta nie została jednakże zrealizowana z tego względu, że przy podziale zobowiązań i przejmowaniu tych zobowiązań przez Skarb Państwa przyjęto kryterium podmiotowe nie mające przed 1990 r. znaczenia dla zaciągniętych zobowiązań. Tym samym w ustawie dokonano podziału zobowiązań Skarbu Państwa dla gmin posługując się kryterium, które nie odpowiada zasadzie sprawiedliwości. To wadliwe kryterium powoduje naruszenie konstytucyjnej zasady sprawiedliwości, prowadzi do arbitralnego obciążenia zobowiązaniami gmin. Preferencyjnie przejmuje zobowiązania tylko niektórych gmin przez Skarb Państwa.

Trybunał Konstytucyjny nie podzielił poglądu Prokuratora generalnego wyrażonego w odpowiedzi na wniosek, w myśl którego w tej sprawie mamy do czynienia z nierównością faktyczną, a nie z nierównością w prawie. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego pogląd ten nie jest do zaakceptowania, bowiem z nierównością faktyczną mielibyśmy do czynienia tylko wówczas gdyby dało się ją usunąć w ramach obowiązującego prawa. Tymczasem jest to niemożliwe przy obecnym brzmieniu art. 36 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Występuje tu zatem nie tylko nierówność faktyczna, lecz także nierówność wobec prawa. Stanowiąc kwestionowany art. 36 i ustalając prawnie relewantny zakres elementów sytuacji faktycznej ustawodawca pominął kwestię związku zobowiązań przejętych przez gminy z korzyściami odniesionymi z tytułu tych zobowiązań. Wątpliwa jest też zdaniem Trybunału Konstytucyjnego podstawa obciążenia zobowiązaniami co do których gminy nie mogły liczyć się z obowiązkiem ich spłacenia.