Orzeczenie TK z 24 października 1989 r., K 6/89

Tezy

Przepis art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin /Dz.U. nr 5 poz. 32/ jest niezgodny z art. 67 ust. 2 i art. 78 ust. 1 ust. 2 pkt 1 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Uzasadnienie

Oceniając rozwiązania przyjęte w kwestionowanym przepisie art. 9 ust. 2 powołanej ustawy Trybunał Konstytucyjny nie mógł pominąć również aktów prawa międzynarodowego ratyfikowanych przez Polskę a dotyczących zakazu wszelkich form dyskryminacji oraz dotyczących równouprawnienia kobiet i mężczyzn.

Z uwagi na ograniczoną pod względem przedmiotowym właściwość Trybunału Konstytucyjnego /brak kompetencji do orzekania w przedmiocie konstytucyjności aktów prawa międzynarodowego/ - uwagi w tym zakresie mają charakter argumentacji dodatkowej, choć bardzo istotnej dla wykładni obowiązującego prawa krajowego (...). Z tego punktu widzenia należy odwołać się do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, który w art. 26 stanowi, że "wszystkie osoby są równe wobec prawa i są uprawnione bez jakiejkolwiek dyskryminacji do równej ochrony prawnej". Przepis ten zakazuje wszelkiej dyskryminacji i zapewnia wszystkim osobom równą i skuteczną ochronę przed dyskryminacją z jakichkolwiek powodów, w tym również z uwagi na płeć.

Przepisy art. 3 w zw. z art. 9 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych /Dz.U. 1977 nr 38 poz. 170/ zobowiązują Państwa - Strony tego Paktu do zapewnienia równouprawnienia mężczyzn i kobiet w korzystaniu ze wszystkich praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, w tym również "prawa każdego do zabezpieczenia społecznego, włączając w to ubezpieczenie społeczne".

Konwencja Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet /Dz.U. 1982 nr 10 poz. 71 i 72/ w art. 11 ust. 1 zobowiązuje Państwa - Strony do podjęcia wszelkich stosownych kroków w celu likwidacji dyskryminacji kobiet w dziedzinie zatrudnienia, zmierzających do zapewnienia na zasadzie równości mężczyzn i kobiet takich samych praw, m.in. prawa do zabezpieczenia społecznego, w szczególności w razie przejścia na emeryturę. Jak wynika z treści przepisów Konstytucji PRL założenia i zasady równouprawnienia kobiet i mężczyzn zawarte w ratyfikowanych przez Polskę Paktach i Konwencji zostały zagwarantowane wcześniejszymi postanowieniami tej Konstytucji.

Cechą swoistą ubezpieczeń społecznych w Polsce jest takie ukształtowanie praw i obowiązków podmiotów uczestniczących w stosunkach ubezpieczeniowych, przy którym od kobiet wymaga się w zasadzie krótszego okresu zatrudnienia (...). W doktrynie polskiej, podobnie jak i w ustawodawstwie ubezpieczeniowym, powszechne jest przekonanie, że dążenie do realizacji równości płci na polu zawodowym wymaga odrębnego traktowania kobiet.

Swoiste właściwości organizmów kobiet, a także ich funkcje życiowe czynią niezbędnym zapewnienie kobietom pracującym większej ochrony od tej, jaką prawo pracy i prawo ubezpieczeń zapewnia ogółowi pracowników. Również polskie prawo pracy stoi konsekwentnie na stanowisku pełnego zrównania praw kobiet i mężczyzn, z jednoczesnym uwzględnieniem biologicznej funkcji kobiety - macierzyństwa. Stąd w kodeksie pracy szeroko rozbudowana została prawna ochrona pracy kobiet.

Mówiąc o równości wobec prawa należy mieć na względzie dwojakie znaczenie tego określenia.

Z jednej strony - jako równość stosowanie prawa, którą doktryna nazywa równością wobec prawa sensu stricto, z drugiej zaś jako równość w prawie.

Trafnie podnosi wnioskodawca, że w omawianym przypadku chodzi o "równość w prawie" a nie o "równość wobec prawa" sensu stricto, która oznacza równość stosowania prawa, czyli jednakową ochroną praw każdego człowieka, zgodność stosowania prawa z treścią norm. Jednakże jednakowa ochrona praw każdego człowieka - jak to zasadnie podnosi doktryna - nie jest równoznaczna z ochroną jednakowych praw każdego człowieka.

Należy zatem odnieść się z kolei do tego drugiego rozumienia "równości wobec prawa" jakim jest postulat, by prawo w swej treści nie zawierało rozróżnień faworyzujących lub dyskryminujących pewne grupy obywateli.

Aby prawo było sprawiedliwe - nie może odbyć się bez określonych klasyfikacji prawnych wprowadzających określane rozróżnienia za pośrednictwem szczegółowych norm adresowanych do pewnych tylko grup i klas obywateli. Jeżeli zatem biologiczne i społeczne różnice między mężczyznami a kobietami maja istotne znaczenie z punktu widzenia procesu "zużywania" się w pracy - to określenie przez prawo identycznych warunków prawnych uzyskania wcześniejszej emerytury dla obu tych grup pracowników koliduje z zasadą równości wobec prawa /równości w prawie/.

Rozumowanie na temat równości w prawie sprowadza się zatem do oceny przyjęcia danego kryterium klasyfikacji za uzasadnione i sprawiedliwe.

W omawianym przypadku tym kryterium są biologiczne i społeczne różnice między kobietami i mężczyznami. Umożliwienie kobietom wcześniejszego przechodzenia na emeryturę jest wyrazem dążenia ustawodawcy do złagodzenia ujemnych skutków faktycznej nierówności kobiet i mężczyzn.

Przepisem odnoszącym się bezpośrednio do równouprawnienia kobiet z mężczyznami we wszystkich wyżej wymienionych dziedzinach jest art. 78 Konstytucji PRL. W ust. 1 tego przepisu ustawa zasadnicza gwarantuje kobietom równe z mężczyznami prawa w tych wszystkich dziedzinach, natomiast przepis ust. 2 zawiera konstytucyjne gwarancje równouprawnienia kobiet.

Wśród tych gwarancji jest także równe z mężczyzną prawo "do ubezpieczenia społecznego".

Trafnie zauważa w swym wniosku Rzecznik Praw Obywatelskich, że prawa kobiet i mężczyzn są równe, ale niejednakowe.

Prawo powinno bowiem traktować równo jednostki równe. Jeżeli jednak uznamy, że biologiczne i społeczne /to jest wynikające z macierzyństwa i społecznej roli spełnianej w rodzinie/ odrębności kobiet w stosunku do mężczyzn stanowią uzasadnione /realne i dostrzegalne/ kryterium klasyfikacji prawnej - a przy tym kryterium obiektywne i sprawiedliwe to musimy stanąć na stanowisku, że nie uwzględnienie tego kryterium przez ustawodawcę w procesie stanowienia prawnych podstaw wcześniejszej emerytury górniczej koliduje z zasadami równości wobec prawa.

Należy zauważyć, że ta podstawa oceny w wykładni tutaj zastosowanej, nakłada się na podstawę pierwszą /art. 67 ust. 2 Konstytucji/. Łącznie oba wymienione przepisy Konstytucji stanowią w istocie dwie strony tego samego zagadnienia, z tym, że przepis art. 78 Konstytucji wymienia te obszary stosunków społecznych prawnie regulowanych, na których w szczególności powinno się realizować równouprawnienie kobiet i mężczyzn. Są to równe z mężczyzną prawa do pracy i wynagrodzenia, prawo do wypoczynku, do nauki, do godności i odznaczeń, do zajmowania stanowisk publicznych i - co tutaj ma bezpośrednie znaczenie - prawo do równego z mężczyzną ubezpieczenia społecznego (...).