Uzasadnienie
Ustosunkowując się w pierwszej kolejności do zarzutu niekonstytucyjności przepisu art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. Trybunał Konstytucyjny miał przede wszystkim na względzie istotę i przeznaczenie dodatku pielęgnacyjnego. Jak wynika z treści art. 48 ust. 3 tej ustawy oraz art. 21 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. /Dz.U. nr 104 poz. 450/ dodatek pielęgnacyjny przysługuje emerytom i rencistom uznanym za inwalidów I grupy inwalidztwa albo mającym ukończone 75 lat życia. Chodzi tu zatem o osoby, które na skutek choroby bądź wypadku albo z powodu wieku wymagają zwiększonej opieki i pomocy leczniczo-rehabilitacyjnej oraz pomocy w zaspokajaniu bieżących potrzeb osobistych, nierzadko przy udziale osób trzecich. W tych warunkach dodatek pielęgnacyjny, jak trafnie zauważa to Prokurator Generalny, stanowi swoistą rekompensatę zwiększonych kosztów związanych z intensywniejszą opieką i pomocą.
Zaspokajanie tych zwiększonych potrzeb emeryta bądź rencisty może następować w różnych formach - przez korzystanie z pomocy leczniczej i rehabilitacyjnej przy pomocy osób bliskich, pomocy osób trzecich, bądź instytucji o charakterze opiekuńczym albo korzystanie z innych jeszcze form pomocy. Jedną z takich form pomocy może być pobyt zainteresowanego w domu pomocy społecznej, powołanego m.in. do świadczenia tego rodzaju pomocy.
Wedle bowiem przepisu par. 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 kwietnia 1991 r. w sprawie typów domów pomocy społecznej, zasad ich funkcjonowania, zasad opłat za pobyt w tych domach oraz sposobu i trybu pobierania odpłatności /Dz.U. nr 33 poz. 145/ domy pomocy społecznej zaspokajają potrzeby bytowe i zdrowotne mieszkańców. W szczególności obowiązane są do zapewnienia pensjonariuszom tych domów:
- miejsca zamieszkiwania, wyposażonego w niezbędne meble, sprzęty, pościel i bieliznę pościelową oraz środki utrzymania higieny osobistej,
- wyżywienia, również dietetycznego, zgodnie ze wskazaniami lekarza, w ramach obowiązujących norm żywieniowych,
- opieki lekarskiej i pielęgnacyjnej - z karmieniem, ubieraniem, myciem i kąpaniem osób, które nie mogą samodzielnie wykonywać tych czynności,
- zabiegów usprawnienia leczniczego /kinezjoterapii i fizykoterapii/ - w miarę możliwości w domu,
- terapii zajęciowej,
- dostęp do kultury, oświaty i rekreacji,
- spokoju i bezpieczeństwa na terenie domu oraz opieki w czasie zorganizowanych zajęć poza domem.
Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego - sytuacja emeryta lub rencisty uprawnionego do dodatku pielęgnacyjnego korzystającego z domu pomocy społecznej oraz emeryta lub rencisty uprawnionego do takiego dodatku zapewniającego sobie pomoc i opiekę własnym staraniem, nie korzystającego z domu pomocy społecznej. System ubezpieczeń społecznych i system pomocy społecznej stanowią składniki polityki socjalnej państwa i mają swoją wspólną podstawę w treści art. 70 Konstytucji RP. W omawianym tu wypadku świadczenia w postaci dodatku pielęgnacyjnego oraz pomocy w postaci korzystania przez osoby uprawnione do takiego dodatku z domu pomocy społecznej nawzajem się uzupełniają.
Zachowanie dodatku pielęgnacyjnego osobom korzystającym z domu pomocy społecznej stanowiłoby te osoby niewątpliwie w lepszej sytuacji w stosunku do osób zapewniających sobie zwiększoną pomoc i opiekę własnym staraniem. Prowadziłoby w konsekwencji do naruszenia zasady równości, wynikającej z art. 67 ust. 2 Konstytucji RP.
- Wnioskodawca w odjęciu przez art. 48 ust. 3 na czas pobytu w domu pomocy społecznej dodatku pielęgnacyjnego osobom przebywającym w domach pomocy społecznej dopatruje się naruszenia praw nabytych, a w konsekwencji niezgodności tego przepisu z przepisami art. 1 i 3 ust. 1 Konstytucji RP. Sprawą ochrony praw nabytych Trybunał Konstytucyjny zajmował się już w przeszłości, w tym praw nabytych w sferze ubezpieczeń społecznych. W szczególności zasługuje tu na przypomnienie stanowisko Trybunału Konstytucyjnego w tej kwestii wyrażone w orzeczeniu K 7/90 OTK 1990 poz. 5, a ostatnio w orzeczeniu K 14/91 OTK 1992 cz. I poz. 7.
W uzasadnieniach do tych orzeczeń stwierdza się m.in., iż prawa nabyte powinny być chronione ze względu na zasadę państwa prawnego /art. 1 Konstytucji RP/, w szczególności ze względu na wynikającą z niej zasadę zaufania w stosunkach między obywatelem a państwem. Konstytucyjna ochrona praw rozciąga się w szczególności na prawa nabyte w systemie ubezpieczeń społecznych. Chroniąc prawa nabyte nie można jednak przyjąć, iż każda zmiana istniejącej regulacji, która byłaby zmianą na niekorzyść pewnej grupy obywateli, jest ustawodawczo zakazana. Rozpatrując w każdym wypadku wprowadzenie takiej zmiany należy rozważyć, czy nie zaistniała np. sytuacja, w której inaczej regulując dotychczasowe uprawnienia nie prowadzi się do rozwiązań z punktu widzenia praw obywateli trafniejszych oraz lepiej odpowiadających założeniom Konstytucji.
W innym miejscu tego samego orzeczenia Trybunał Konstytucyjny stwierdza, iż ścisła zależność prawa ubezpieczeń społecznych do warunków społeczno-ekonomicznych kraju i związanych z tym możliwości gromadzenia środków na świadczenia socjalne sprawia, że prawo to jest w ciągłym procesie dostosowywania nie tylko do potrzeb społecznych, lecz w równej mierze do możliwości społeczno-gospodarczych kraju i stanu finansów ubezpieczeń społecznych. Wynika z tego, iż Sejm ma prawo dokonywania zmian w sferze świadczeń socjalnych, gdy wynika to z przedstawionych wyżej przesłanek, byleby czynił to zgodnie z obowiązującymi zasadami Konstytucji, które tutaj wynikają nie tylko z jej art. 70, lecz także z zasady państwa prawa i sprawiedliwości społecznej. Podkreślić należy, iż treść art. 48 ust. 3 powołanej ustawy w istocie swej nie narusza prawa do dodatku pielęgnacyjnego. Wstrzymana jedynie zostaje wypłata tego dodatku do rąk własnych emeryta lub rencisty, gdy przebywa on na stałe w Domu Opieki Społecznej. Biorąc to pod uwagę brak jest podstaw do uznania wprowadzonych zmian w treści art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. za naruszające Konstytucję RP. Przepis ten jest zgodny z zasadą równości i sprawiedliwości społecznej, gdyż wyrównuje szanse osób korzystających z niekorzystającymi z domów pomocy społecznej. Wstrzymuje on wypłatę dodatku pielęgnacyjnego jedynie na okres pobytu w domu pomocy społecznej.
- Podkreślenia wymaga wreszcie, iż uznając przepis art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. za zgodny z postanowieniami Konstytucji RP Trybunał Konstytucyjny miał na myśli wstrzymywanie wypłat zasiłku pielęgnacyjnego w okresie pobytu emeryta bądź rencisty w domu pomocy społecznej gdy chodzi o domy zapewniające swoim pensjonariuszom całodobową opiekę oraz zaspokajające niezbędne potrzeby bytowe, zdrowotne, edukacyjne, społeczne i religijne to jest świadczenia wymienione w art. 20 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r., czemu dał wyraz w sentencji orzeczenia.
Trybunał Konstytucyjny nie znalazł też podstaw do uznania kwestionowanych przez wnioskodawcę przepisów z art. 76 Konstytucji RP. Dotyczą one bowiem dodatku pielęgnacyjnego oraz wysokości opłat za pobyt w domu pomocy społecznej i znajdują swoje oparcie w art. 70 ust. 1 i ust. 2 pkt 1. Nie pozostają natomiast w bezpośrednim związku z treścią wspomnianego art. 76 Konstytucji RP.
Odrębnego ustosunkowania się wymaga kwestia oceny zgodności kwestionowanych przez Wnioskodawcę przepisów z art. 3 ust. 1 Konstytucji RP, a to z tego względu, iż Wnioskodawca w postanowieniach art. 3 ust. 1 upatrywał samodzielnej podstawy kontroli konstytucyjności kwestionowanych przez siebie przepisów. W sprawie tego przepisu jako podstawy kontroli konstytucyjności przepisów ustawowych Trybunał Konstytucyjny wypowiedział się w uzasadnieniu do orzeczenia K 4/91 z dnia 25 lutego 1992 r. /OTK 1992 cz. I poz. 2/.
Wynika z niego, iż przepis ten adresowany do "każdego organu państwa, adresowany jest także do Sejmu RP. Przy tym obowiązek "przestrzegania praw Rzeczypospolitej Polskiej" obejmuje niewątpliwie także funkcję ustawodawczą Sejmu, w tym obowiązek formułowania przepisów w stanowionych ustawach w zgodności z przepisami Konstytucji RP. W toku realizacji funkcji ustawodawczej przepis ten może być naruszony w wyniku naruszenia przez Sejm innej konkretnej formy konstytucyjnej dotyczącej sfery spraw normowanych uchwaloną ustawą bądź dotyczącej konstytucyjnego trybu ustawodawczego. Może stanowić także w określonych wypadkach samoistną podstawę oceny konstytucyjności aktu ustawodawczego, gdy przedmiot kontroli wymyka się spod oceny innych przepisów ustawy zasadniczej. W niniejszej sprawie wypadek taki nie zachodzi.
Z powyższych względów przepis art. 3 ust. 1 Konstytucji RP nie mógł stanowić samoistnej podstawy kontroli konstytucyjności przepisów kwestionowanych przez Wnioskodawcę.