Orzeczenie TK z 6 kwietnia 1993 r., K 7/92

Tezy

Przepis art. 22 ust. 1 pkt 12 w związku z art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu /Dz.U. nr 106 poz. 457; zm. Dz.U. 1992 nr 21 poz. 84; nr 78 poz. 394/ jest niezgodny z art. 1 i art. 67 ust. 2 Konstytucji RP, pozostawionych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426/.

Uzasadnienie

Za podstawę oceny konstytucyjności przepisów ustawy kwestionowanych we wniosku TK przyjął art. 1 Konstytucji w części wyrażającej zasadę sprawiedliwości społecznej i art. 67 ust. 2 Konstytucji, to jest zasadę równości w prawie. Gdy idzie o sposób ich rozumienia Trybunał odwołuje się do wcześniejszych swoich orzeczeń, /U 7/87 OTK 1988 poz. 1 i K 7/90 OTK 1990 poz. 5/. Przypomnieć należy, że według poglądu TK wyrażonego w uzasadnieniach powołanych orzeczeń istnieje ścisły związek między sprawiedliwością, a równością w prawie /przy czym "sąd o równości w prawie jest pochodną sprawiedliwości"/, oraz że jeżeli w podziale dóbr /przyznawaniu praw/ i związanym z tym podziałem podmiotów prawa występują niesprawiedliwe różnice, wówczas różnice te uważane są za nierówności. Sprawiedliwość wymaga, aby zróżnicowanie prawne poszczególnych podmiotów /ich kategorii/ pozostało w odpowiedniej relacji do różnic w sytuacji tych podmiotów. Wyrażona w ten sposób sprawiedliwość rozdzielcza oznacza, że równych należy traktować równo, a podobnych należy traktować podobnie, z tym że w tym drugim wypadku powinno uwzględniać w jakim stopniu u poszczególnych podmiotów /kategorii osób/ występują pewne cechy które powinny być brane pod uwagę w procesie rozdziału pewnych dóbr /praw/. Wymieniona zasada zakłada istnienie proporcji między istotnymi cechami poszczególnych kategorii osób a należnym im traktowaniem /zasada relewantności/. Zgodnie zatem z utrwalonym w orzecznictwie TK poglądem zasada równości polega na tym, że wszystkie podmioty prawa charakteryzujące się daną cechą istotną w stopniu równym mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, to jest bez zróżnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących, co oznacza także - sprawiedliwie.

Zasada sprawiedliwości nakazuje zdaniem TK przyjąć, że zasiłek dla bezrobotnych powinien być przyznawany osobom zdolnym do pracy i gotowym do jej podjęcia w ramach stosunku pracy, lecz pozbawionym z braku pracy możliwości jej podjęcia. Zasiłek powinien służyć zatem łagodzeniu ekonomicznych skutków bezrobocia i zapewnić godziwy poziom życia osobom nie mogącym kontynuować zatrudnienia, mimo że osoby te są gotowe podjąć pracę. Związek prawa do zasiłku z zatrudnieniem wynika wyraźnie z przepisów wprowadzających określone warunki otrzymania zasiłku /art. 20 ust. 1 pkt 2/. Uzależniły one otrzymanie zasiłku od wcześniejszego okresu zatrudnienia bezrobotnego /co najmniej 12 miesięcznego - w ramach stosunku pracy, lub 180 - dniowego - w stosunku służbowym/, a więc od tzw. stażu zasiłkowego. Zasiłek związany jest więc z osobą bezrobotnego i z jego osobistym zatrudnieniem. Co więcej istnieje więź między zatrudnieniem i funduszem na cele bezrobocia, zwanym Funduszem Pracy a prawem bezrobotnego do zasiłku. Zgodnie z art. 52 ustawy zakłady pracy opłacają składki na Fundusz Pracy, które ustalane są od wypłat pracowniczych stanowiących podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Środki tego Funduszu stosownie do art. 56 ust. 1 pkt 5 ustawy przeznaczone są m.in. na finansowanie zasiłków dla bezrobotnych oraz na składki na ubezpieczenie społeczne osób pobierających zasiłki. Wkład pracy zatem pracownika, który stał się w pewnym momencie bezrobotnym jest tym czynnikiem, który jest źródłem prawa do zasiłku i przemawia za ochroną prawa do zasiłku każdego bezrobotnego w znaczeniu art. 2 ust. 1 pkt 9 ustawy i który nie utracił tytułu do tego prawa z przyczyn określonych w art. 22 ust. 1 pkt 1 - 11 ustawy, to jest zależnych od bezrobotnego. Zgodzić się należy z W.Sanetrą /PiZS 1993 nr 1 "Wykładnia i Praktyka/, że zasiłek dla bezrobotnych jest w świetle naszych przepisów obowiązkowym świadczeniem pieniężnym przysługującym bezrobotnemu z Funduszu Pracy, pod warunkiem posiadania przez niego określonego stażu zasiłkowego i należnym przez oznaczony czas. Sposób gromadzenia środków Funduszu Pracy, a także określenie przesłanek nabycia prawa do tego zasiłku, jak również uzależnienie długości okresu jego pobierania /okresu zasiłkowego/ od długości okresu zatrudnienia wskazują, iż jest to świadczenie wprawdzie swoiste, ale związane ze stosunkiem pracy.

Ustanowienie więc warunku otrzymania zasiłku niezależnego od osoby bezrobotnego w postaci pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonkiem osiągającym określone dochody pogarsza nie tylko jego sytuację prawną ale prowadzi też do zerwania więzi między indywidualnym, osobistym świadczeniem pracy wpływającym na dochody Funduszu Pracy i funduszu ubezpieczeń społecznych, a prawem do otrzymania zasiłku i uprawnień pochodnych oraz ograniczenia powszechnego dostępu do uprawnień zasiłkowych i przyszłych świadczeń ubezpieczeniowych. Pozbawienie prawa do otrzymania zasiłku dla bezrobotnych a w konsekwencji i uprawnień pracowniczych oraz z ubezpieczenia społecznego konkretnej grupy bezrobotnych o identycznych cechach jak inni bezrobotni, z przyczyn od nich niezależnych różnicuje bezrobotnych. Wprowadzenie dodatkowych kryteriów różnicujących bezrobotnych jest naruszeniem zasady równości. Należy stwierdzić, że albo prawa bezrobotnych będą jednakowe, a kryterium relewantnym będzie status bezrobotnego, co wynika z celu ustawy, albo też wprowadza się dodatkowe kryterium różnicujące, które godzi w zasady równości, a usprawiedliwione jest koniecznością wspierania tylko tych, którzy nie mają żadnych źródeł dochodu.

Trybunał Konstytucyjny doszedł zatem do wniosku, że wprowadzając dodatkowe zróżnicowanie prawa do zasiłków bezrobotnych w art. 22 ust. 1 pkt 12 ustawy o zatrudnieniu i bezrobociu, ustawodawca naruszył zasadę równości i zasadę sprawiedliwości. Należy ponadto zauważyć, że jeżeli małżonek odmówi utrzymywania bezrobotnego współmałżonka, znajdzie się on bez środków do życia. Wprawdzie zgodnie z art. 27 Krio oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił i możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, ale obowiązek taki niejednokrotnie nie jest spełniany i wówczas może wchodzić w grę realizowanie jego obowiązku w drodze orzeczenia sądowego /art. 28 Krio/, co sprawia, że istnieje prawdopodobieństwo pozostawiania tej kategorii bezrobotnych, którzy znaleźli się w takiej sytuacji faktycznej bez jakichkolwiek środków utrzymania przynajmniej przez pewien czas. Wsparcie materialne małżonka bezrobotnego przewidziane w zakwestionowanym przez RPO przepisie może być zatem z różnych przyczyn przejściowe, co narusza bezpieczeństwo socjalne bezrobotnego i stawia go w gorszym położeniu w stosunku do tych bezrobotnych, którzy otrzymywali zasiłek i nabyli dodatkowe uprawnienia pochodne związane z pobieraniem zasiłku.