Uzasadnienie
W dniu 19 marca 1996 r. Zbigniew i Zdzisław R. wystąpili z wnioskiem o zwrot nieruchomości, stanowiącej własność Leonardy R., położonej w B., przy ul. P. stanowiącej działkę oznaczoną numerem geod. 31/8 o pow. 430 m2 oraz rozwiązanie prawa użytkowania wieczystego działki powstałego z mocy prawa na rzecz Politechniki Białostockiej.
W uzasadnieniu wniosku wskazano, że Urząd Rejonowy już raz prowadził sprawę zwrotu spornej nieruchomości i wydał decyzję o jej zwrocie. Jednak na skutek złożonego przez Politechnikę B. odwołania Urząd Wojewódzki uchylił decyzję Urzędu Rejonowego i decyzją (...) z dnia 20 kwietnia 1993 r. odmówił zwrotu z uwagi na ważność decyzji lokalizacyjnej. W postępowaniu ponownie wszczętym jako żądanie zwrotu nieruchomości zobowiązano wnioskodawców do przedłożenia tytułu własności nieruchomości wywłaszczonej. Ci przedłożyli akt notarialny z dnia 6 września 1974 r. przenoszący własność na rzecz Skarbu Państwa w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości oraz postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po Leonardzie i Władysławie R. /zbywców z ww. aktu notarialnego/.
Prezydent Miasta B. decyzją (...) z dnia 30 listopada 2001 r. umorzył postępowanie. Wskazał na brak spełnienia jednej z przesłanek /brak po stronie wnioskodawców tytułu prawnego/, nadto jako drugą przesłankę umorzenia wskazano wcześniejsze orzeczenie w sprawie dotyczącej tego samego przedmiotu. Wykluczało to w ocenie organu ponowne merytoryczne rozstrzygnięcie.
W odwołaniu od powyższej decyzji Zbigniew, Zdzisław i Marek R. wnosili o jej uchylenie, a także uchylenie wcześniejszej decyzji odmawiającej zwrotu nieruchomości z dnia 20 kwietnia 1993 r. (...).
Powoływali się na treść aktu notarialnego z dnia 6 września 1974 r. świadczącego według nich o tytule własności ich poprzedników prawnych i tak dotychczas traktowanego przez organy państwowe, skoro z mocy tego aktu własność nieruchomości przeszła na Skarb Państwa.
Wojewoda P. decyzją z dnia 14 stycznia 2002 r. (...) po rozpoznaniu powyższego odwołania utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
Ocenił, iż poprzednie rozstrzygnięcie odmawiające zwrotu, skoro zapadło w innym stanie prawnym, to nie stanowi podstawy do umorzenia postępowania żądania zwrotu tej samej nieruchomości przez te same podmioty. Res iudicata nie nastąpiła, bowiem od dnia 1 stycznia 1998 r. obowiązuje nowa ustawa /o gospodarce nieruchomościami/, a poprzednie orzeczenie zapadło w oparciu o przepisy ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.
Natomiast jako prawidłowe oceniono orzeczenie organu I instancji z powodu nie wykazania przez wnioskodawców tytułu własności do spornej nieruchomości. Zatem, jak stwierdzono, zachodził brak legitymacji procesowej do wystąpienia z wnioskiem o zwrot nieruchomości, co skutkowało zaskarżoną decyzją.
Wyłożono, że art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami w sposób precyzyjny określa krąg podmiotów, które mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, a więc mają czynną legitymację procesową w postępowaniu administracyjnym w sprawie, której przedmiotem jest zwrot nieruchomości i dokonanie rozliczeń z tytułu zwrotu. Zgodnie z tym przepisem legitymację taką posiada poprzedni właściciel, a w przypadku jego śmierci - spadkobiercy. Występując z wnioskiem o zwrot należy przedłożyć tytuł własności do nieruchomości sprzed wywłaszczenia, a w przypadku spadkobierców, dodatkowo postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku po poprzednikach prawnych i wnioski bądź zgody wszystkich osób uprawnionych do zwrotu nieruchomości.
Z akt sprawy, jak wskazano, wynika, że stan prawny nieruchomości przed wywłaszczeniem nie był uregulowany. Akt notarialny sprzedaży nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa zawiera jedynie oświadczenie poprzedników prawnych wnioskodawców, że Stefania i Jan S. byli właścicielami nieruchomości położonej w B. przy ul. P. 5 o pow. 1.138 m2. Słusznie zatem, według Wojewody P., uznano, że przedłożone dokumenty potwierdzają fakt posiadania przez małżonków S. nieruchomości przy ul. P., natomiast nie są to dokumenty potwierdzające ich prawo własności do tych nieruchomości. Tym samym i wnioskodawcy nie wykazali swojej legitymacji procesowej.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Zbigniew R. domagał się uchylenia decyzji organu odwoławczego, jako naruszającej art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzez błędne ustalenie, iżby po stronie wnioskodawców zachodził brak legitymacji procesowej. Dowodził wykazanie w postępowaniu, iż jego rodzice nabyli sporną nieruchomość od dziadków aktem notarialnym, a od rodziców nabył ją Skarb Państwa w drodze ustawy o wywłaszczaniu nieruchomości. Dlatego jako błędny ocenił pogląd zaprezentowany w uzasadnieniu decyzji, iż nie wykazano tytułu prawnego do nieruchomości. Przedłożono bowiem postanowienie stwierdzające nabycie spadku po rodzicach.
Odpowiadając na skargę Wojewoda P. wnosił o jej oddalenie. Podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zasadny jest zarzut naruszenia niniejszą decyzją art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami z dnia 21 sierpnia 1997 r. /t.j. Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543/ poprzez bezzasadne ustalenie braku legitymacji procesowej skarżącego i pozostałych wnioskodawców z powodu nie wykazania przez nich prawa własności w dacie wywłaszczenia poprzedników prawnych. Zgodnie z treścią art. 136 ust. 3 cyt. ustawy żądanie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości /zbędnej na cel wywłaszczenia/ przysługuje poprzedniemu właścicielowi oraz jego spadkobiercom.
W sprawie niniejszej wywłaszczenia spornej nieruchomości dokonano w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości /Dz.U. 1961 nr 18 poz. 94 ze zm./. Zgodnie z treścią tego przepisu ubiegający się o wywłaszczenie był obowiązany przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego wystąpić do właściciela o dobrowolne odstąpienie nieruchomości i w razie porozumienia zawrzeć z nim w formie prawem przewidzianej umowę nabycia nieruchomości za cenę wyższą od ustalonej według zasad określonych w ustawie. Ten tryb postępowania odnośnie nieruchomości położonej w B. przy ul. P. 5 o pow. 1.138 m2 /działka nr 213/ został zachowany, a zaowocował aktem notarialnym z dnia 6 września 1974 r. (...). Mocą tego aktu Leonarda R. i jej mąż Władysław Jan R. wskazując na swoje następstwo prawne po Stefanie i Janie S. jako właścicielach pierwotnych nieruchomości /dołączono postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku/ przenieśli w drodze sprzedaży w trybie art. 6 cyt. ustawy z dnia 12 marca 1958 r., własność spornej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa za określonym wynagrodzeniem. Władysław Jan R. oraz Leonarda R. zmarli i prawa do spadku po nich nabyli z mocy prowadzonych postępowań sądowych Zbigniew R., Zdzisław Andrzej R. oraz Marek Maciej R. Złożyli oni wspólnie wniosek o zwrot części wywłaszczonej nieruchomości /Zbigniew i Zdzisław dnia 21 marca 1996 r., zaś Marek R. dnia 20 maja 1996 r./. Wykazali swoje spadkobierstwo po zbywcach z aktu notarialnego z dnia 6 września 1974 r. oraz przedłożyli postanowienie stwierdzające spadek po małż. S. na rzecz Leonardy R. i Władysława R. Zatem w sposób prawidłowy wykazali, iż są spadkobiercami poprzednich właścicieli, którym przysługuje legitymacja do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.
Budzi wątpliwości stanowisko organów decyzyjnych w sprawie niniejszej, iżby wnioskodawcy w niniejszej sprawie mieli obowiązek wykazania tytułu własności z okresu wywłaszczenia. Skoro w akcie notarialnym z dnia 6 września 1974 r. nastąpiło przeniesienie własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, to z tegoż aktu notarialnego wynika tytuł prawny ówczesnych zbywców. W tym miejscu powołać się można na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyroku w sprawie SA/Bk 191/02 z dnia 6 czerwca 2002 r. /nie publ./, w którym jednoznacznie stwierdzono: "błędne jest (...) stanowisko organu, wymagające od wnioskodawczyni dokumentów potwierdzających prawo własności wywłaszczonej nieruchomości. Jeżeli wywłaszczono spadkobierców (...), to orzeczenie o wywłaszczeniu nieruchomości jest dowodem prawa własności wywłaszczonej nieruchomości (...)".
Skład orzekający w sprawie niniejszej podziela to stanowisko nie znajdując podstaw do jego podważenia. W tym miejscu powołać się można na stanowisko SN wyrażone w wyroku z dnia 5 kwietnia 1955 r. w sprawie (...), omówione w literaturze /"Prawo wywłaszczeniowe. Komentarz" W-wa Wyd. Praw. 1962, W. Ramus, str. 35/. Wynika z niego, że w sytuacji, gdy zbywca nieruchomości w trybie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. nie był właścicielem /a np. długoletnim posiadaczem lub brak było formalnych dowodów własności przy niebudzących wątpliwości jego prawach/, to notariusz winien swoje wątpliwości co do prawa własności przedstawić nabywcy. Jeśli ten chciał zawrzeć umowę - nie mógł odmówić sporządzenia aktu notarialnego. Zatem można wyprowadzić wniosek, że nabywca przy wywłaszczeniu w omawianym trybie działał na własne ryzyko.
Dlatego właścicielem nieruchomości, o którym mowa w art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomości z dnia 21 sierpnia 1997 r. uprawnionym do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jest osoba zbywcy, wymienionego w akcie notarialnym sporządzonym na podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości. Takim właścicielem przy wywłaszczaniu decyzją administracyjną jest osoba wymieniona w decyzji, którą "odjęto" własność nieruchomości. Istotą wywłaszczenia w każdym systemie prawnym było i jest całkowite odjęcie lub ograniczenie prawa własności.
Zasady sprawiedliwości społecznej oraz słuszności wyrażone w Konstytucji RP /art. 2 i art. 32/ nie pozwalają na przyjęcie różnych kryteriów własności przy wywłaszczaniu nieruchomości, a innych przy żądaniu jej zwrotu. Dlatego w sprawie niniejszej orzeczono z pogwałceniem tych zasad, jak i zasady pogłębiania zaufania obywateli do działalności organów administracyjnych.
Błędne rozumowanie art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami stanowiło naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Zatem zaskarżona decyzja podlegała uchyleniu. Informacyjnie można dodać, iż na rozprawie przed NSA skarżący przedłożył orzeczenie sądowe /nieprawomocne/ potwierdzające własność rodziców do spornej nieruchomości w dniu 1 września 1974 r. (...). Jednocześnie należy wskazać, iż w postępowaniu administracyjnym w ogóle nie poddano ocenie dowodów przedłożonych przez wnioskodawców mających potwierdzić własność poprzedników prawnych /książka ewidencyjna nieruchomości z 1952 r., zaświadczenie Prezydium MRN z dnia 29 listopada 1954 r./. Narusza to wymogi art. 7, art. 77 par. 1 i art. 107 par. 3 Kpa/. Dodać należy, iż organy obu instancji nie wyjaśniły należycie wszystkich aspektów i okoliczności sprawy. Z akt sprawy wynika, że sporna działka z mocy prawa stała się przedmiotem prawa wieczystego użytkowania Politechniki B. i od lat nie jest w posiadaniu Skarbu Państwa. Okoliczności tej zupełnie nie wyjaśniono, w tym bardzo istotnego faktu ewentualnego ujawnienia tego prawa w księdze wieczystej.
Z wyjaśnień złożonych na rozprawie w dniu 20 czerwca 2002 r. wynika, że w 1992 r. Politechnika B. uzyskała decyzję potwierdzającą nabycie prawa użytkowania wieczystego oraz, że posiada wpis tego prawa w księdze wieczystej, przy czym nie potrafiono wskazać od kiedy. Okoliczności związane z prawem użytkowania wieczystego Politechniki podlegają rozważeniu w świetle art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami, co uszło uwadze organów orzekających.
Powyższe leżało u podstaw uchylenia decyzji, przy czym Sąd zastosował art. 29 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym z dnia 11 maja 1995 r. /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, aby strona nie została pozbawiona dwuinstancyjności postępowania.
Obecnie, na skutek niniejszego wyroku należy ponownie rozpoznać wniosek o zwrot wywłaszczonej nieruchomości złożony przez spadkobierców właścicieli, którym "odjęto" własność z uwzględnieniem powyższej oceny prawnej, badając przesłanki art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, tj. zbędność na cel wywłaszczenia, a także rozważając ewentualne prawne zakazy stosowania art. 136 ust. 3 /art. 229 ustawy/.
Na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 i 3 w zw. z art. 29 oraz art. 55 ust. 1 cyt. ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym z dnia 11 maja 1995 r. orzeczono jak na wstępie.