Wyrok NSA oz. w Białymstoku z 23 listopada 1999 r., SA/Bk 86/99

Teza

Fakt niepowstania hipoteki /wskutek braku wpisu w księdze wieczystej/ nie daje podstaw do zwrotu prawidłowo pobranej opłaty skarbowej na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 3 lit. "a" ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o opłacie skarbowej /Dz.U. nr 4 poz. 23 ze zm./.

Uzasadnienie

Aktem notarialnym z dnia 18 czerwca 1998 r. Mirosław Cz. oraz Helena A.-Cz. złożyli oświadczenie o ustanowieniu hipoteki na rzecz BIG Banku Gdańskiego S.A. w kwocie 3.000.000 zł w celu zabezpieczenia wierzytelności tegoż Banku, wynikającej z umowy kredytowej z dnia 17 czerwca 1998 r. oraz o zezwoleniu na wpis hipoteki w księdze wieczystej. Wysokość opłaty skarbowej wyliczono na podstawie par. 73 ust. 1 pkt rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 9 grudnia 1994 r. na 3.000 zł.

Następnie w dniu 24 czerwca 1998 r. te same podmioty złożyły oświadczenie o zmianie pierwszego oświadczenia /z dnia 18 czerwca 1998 r./ w ten sposób, że zmieniono hipotekę zwykłą na hipotekę kaucyjną do kwoty 3.000 zł, zabezpieczającą wierzytelność o wysokości z góry nie ustalonej /kredyt w wysokości 1.000.000 DEM płatny w złotych polskich po przeliczeniu z zastosowaniem indywidualnego kursu dewiz z dnia przekazania środków z rachunku kredytowego na rachunek kredytobiorcy/. Tytułem opłaty skarbowej pobrano kwotę 5 złotych.

W dniu 23 lipca 1998 r. Mirosław Cz. zwrócił się do I Urzędu Skarbowego o zwrot opłaty skarbowej w kwocie 2.995 zł na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 3 lit. "a" ustawy o opłacie skarbowej.

Decyzją z dnia 28 czerwca 1998 r. I Urząd Skarbowy w B. z powołaniem się na art. 1 ust. 1 pkt 2, art. 13 ust. 1 pkt 3 lit. "a" ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o opłacie skarbowej w zw. z art. 207 Ordynacji podatkowej odmówił zwrotu opłaty skarbowej w kwocie 2.995 zł od ustanowienia hipoteki zwykłej w celu zabezpieczenia wierzytelności banku.

Powołano się w uzasadnieniu decyzji na treść art. 10 ust. 1 pkt 13 ustawy o opłacie skarbowej, według którego podstawą obliczenia tejże opłaty skarbowej od zawartej czynności cywilnoprawnej przy ustanowieniu hipotek jest kwota zabezpieczonej wierzytelności. Zmiana hipoteki zwykłej na kaucyjną, jak wskazano, nie stanowi przesłanki do zwrotu opłaty skarbowej, bowiem opłata podlega zwrotowi, jeżeli czynność prawna jest nieważna lub jej nieważność została stwierdzona prawomocnym orzeczeniem sądu, albo uchylone zostały skutki prawne oświadczenia woli. Jak wskazano, taka sytuacja w sprawie niniejszej nie zachodzi. (...)

Izba Skarbowa w B. decyzją z dnia 8 grudnia 1998 r. utrzymała w mocy zaskarżoną decyzję. Zwrócono uwagę, iż zgodnie z przepisami ustawy o opłacie skarbowej tej opłacie podlega ustanowienie hipoteki, stanowiącej rzeczowe prawo ograniczone, służące zabezpieczeniu określonej wierzytelności pieniężnej. Stosując przepisy prawa cywilnego, do ustanowienia hipoteki konieczna jest forma aktu notarialnego. Oświadczenie o ustanowieniu hipoteki stanowi podstawę wpisu w księdze wieczystej. Podkreślono, że uiszczenie opłaty skarbowej przewidziane jest dla czynności ustanowienia hipoteki, a nie jej powstania z chwilą prawomocnego wpisu w księdze wieczystej. Zmiana oświadczenia w przedmiotowej sprawie nie wyczerpała podstaw prawnych do zwrotu opłaty skarbowej od pierwszego oświadczenia.

Skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję wniósł Mirosław Cz. wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie decyzji organu I instancji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga jako niezasadna podlegała oddaleniu.

Stosownie do treści art. 1 ust. 1 pkt 2 lit. "k" ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o opłacie skarbowej /Dz.U. nr 4 poz. 23 ze zm./ opłacie skarbowej podlegają m.in. czynności prawne ustanowienia hipoteki. Sama hipoteka, o ile nie wynika z mocy prawa stanowi prawo obciążające nieruchomość w celu zabezpieczenia wierzytelności, wynikłe z czynności prawnej ustanowienia takiej hipoteki, o ile została ona wpisana prawomocnie w księdze wieczystej /art. 65 ust. 1, art. 67 ust. 1, art. 102 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece z dnia 6 lipca 1982 r./. Wywody skarżącego miałyby rację bytu, gdyby opłacie skarbowej podlegała hipoteka. Tymczasem, jak wyżej podano - pobranie opłaty skarbowej przewidział ustawodawca dla czynności prawnej - ustanowienia hipoteki. Bezspornie w stanie faktycznym sprawy niniejszej w dniu 18 czerwca 1998 r. została dokonana przez małżonków Cz. czynność prawna ustanowienia hipoteki zwykłej dla potrzeb zabezpieczenia kredytu wynikającego z umowy kredytowej z dnia 17 czerwca 1998 r. z BIG Bankiem Gdańskim S.A. Oddział w B. w której strony ustaliły te formę zabezpieczenia długu. Notariusz pobrał należną opłatę skarbową zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 13 ustawy o opłacie skarbowej i przepisami rozporządzenia wykonawczego z dnia 9 grudnia 1994 r. Oświadczenie o ustanowieniu hipoteki zwykłej zostało złożone za zgodą wierzyciela, wyrażoną w umowie kredytowej z dnia 17 czerwca 1998 r. /art. 2 aktu notarialnego z dnia 18 czerwca 1998 r./.

W dniu 24 czerwca 1998 r. małżonkowie Cz. dokonali czynności prawnej ustanowienia hipoteki kaucyjnej dla zabezpieczenia tego samego kredytu /zgodnie z aneksem do umowy kredytowej/ i także od tej czynności prawnej została pobrana odpowiednia opłata skarbowa. Pierwsza czynność prawna /z dnia 18 czerwca 1998 r./ nie wywołała skutków prawnych, bowiem wobec drugiej czynności prawnej hipoteki zwykłej ustanowionej dnia 18 czerwca 1998 r. nie wpisano do księgi wieczystej, jako że dokonano wpisu hipoteki kaucyjnej ustanowionej 24 czerwca 1998 r. Wbrew stanowisku skarżącego sama czynność prawna - ustanowienie hipoteki w dniu 18 czerwca 1998 r. zaistniała, bowiem z mocy umowy kredytowej z dnia 17 czerwca 1998 r. stanowiła faktycznie oświadczenie woli dwóch stron: wierzyciela - banku i dłużnika. Jakkolwiek bowiem wierzyciel nie uczestniczył w samym akcie notarialnym, to jak wyżej podano jednoznacznie w przytoczonej umowie z dnia 17 czerwca 1998 r. opisanej w akcie notarialnym ta forma zabezpieczenia /hipoteka zwykła/ została ustanowiona wspólnie przez strony umowy. (...)

Zatem w dniu 18 czerwca 1998 r. czynność prawna - ustanowienie hipoteki miała miejsce, czego nie przekreśla późniejsza zmiana oświadczenia woli zawarta w akcie notarialnym z dnia 24 czerwca 1998 r., na którą to zmianę wierzyciel wyraził zgodę w aneksie Nr 1 do pierwszej umowy kredytowej sporządzonym także 24 czerwca 1998 r. oraz czego nie niweczy brak wpisu w księdze wieczystej dotyczącego ustanowienia hipoteki zwykłej.

Fakt ten /niepowstania hipoteki/ nie daje podstaw, jak zasadnie przyjęły organy podatkowe, do zwrotu prawidłowo pobranej opłaty skarbowej na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 3 lit. "a" ustawy o opłacie skarbowej. Zgodnie bowiem z tym przepisem opłata skarbowa podlega zwrotowi, jeżeli czynność cywilnoprawna jest nieważna lub prawomocnym orzeczeniem sądu została stwierdzona jej nieważność albo uchylone zostały skutki prawne oświadczenia woli. Zatem podstawę do zwrotu stanowi nieważność bezwzględna przewidziana w art. 58, art. 82 i art. 83 Kc oraz nieważność względna polegająca na tym, że w określonych w kodeksie cywilnym sytuacjach sama strona czynności cywilnoprawnej może uchylić się od skutków prawnych poprzez złożenie oświadczenia woli lub na podstawie orzeczenia sądu. W sprawie niniejszej nie zachodzi żadna z wyżej przedstawionych podstaw dających z mocy art. 13 ust. 1 pkt 3 lit. "a" ustawy o opłacie skarbowej podstawę do zwrotu opłaty skarbowej. Fakt zmiany charakteru ustanowionej hipoteki ze zwykłej na kaucyjną nie wyczerpuje bowiem wypadków ani bezwzględnej nieważności czynności cywilnoprawnych, ani względnej. Strona nie uchyliła się od skutków prawnych oświadczenia woli o ustanowieniu hipoteki zwykłej z tego powodu, że działała pod wpływem błędu lub groźby /art. 88 Kc/, albo na skutek wyzysku /art. 388 par. 1 Kc/, ale wobec zmiany treści umowy kredytowej z bankiem co do sposobu zabezpieczenia długu.

Dlatego skarżący i jego żona dokonali dwukrotnie czynności prawnej i prawidłowo od każdej z nich została pobrana opłata skarbowa, a przepisy art. 13 ust. 1 pkt 3 lit. "a" ustawy o opłacie skarbowej nie przewiduje w takiej sytuacji zwrotu opłaty skarbowej od pierwszej czynności cywilnoprawnej.(...)