Uzasadnienie
Postanowieniem z 10 marca 1994 r. Urząd Skarbowy w D., na podstawie art. 59 par. 1 pkt 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /t.j. Dz.U. 1991 nr 36 poz. 161 ze zm./, umorzył postępowanie egzekucyjne w stosunku do Zakładów Naprawczych w D., prowadzone na podstawie tytułu wykonawczego przedłożonego przez Przedsiębiorstwo Państwowe - Zakład Gazownictwa w Z., a dotyczące należności za gaz za okres 1-12 stycznia 1991 r. i 1-5 stycznia 1992 r. na łączną kwotę 622.543.000 zł. W uzasadnieniu organ egzekucyjny wskazał, że w znowelizowanym Kodeksie cywilnym nie występuje pojęcie państwowej jednostki organizacyjnej, a art. 33 Kc wymienia jako osoby prawne jedynie Skarb Państwa i jednostki organizacyjne. Zasadnicze znaczenie ma ponadto zmiana Kodeksu cywilnego, odnosząca się do kwestii własności mienia państwowego, zwłaszcza uchylenie art. 128 Kc oraz stwierdzenie w art. 44[1] par. 1 Kc, że prawa składające się na mienie państwowych osób prawnych przysługują im, a nie Skarbowi Państwa.
W ten sposób zniknęła zasada jedności mienia państwowego, która stanowiła podstawę objęcia postępowaniem egzekucyjnym w administracji należności dla przedsiębiorstw państwowych. Obecnie do Skarbu Państwa należą wprost tylko te prawa majątkowe, które pozostają w gestii jednostek pozbawionych osobowości prawnej. Biorąc pod uwagę cel regulacji prawnej, przewidzianej w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, a mianowicie szybsze, dzięki uproszczonej procedurze, ściągnięcie należności przysługujących państwu, organ I instancji wyraził pogląd, że w obecnym systemie prawnym rozwiązanie to powinno mieć zastosowanie wyłącznie do świadczeń należnych wprost Skarbowi Państwa. Dochodzona tytułem wykonawczym kwota nie stanowi należności państwowej i nie podlega zatem egzekucji administracyjnej. W zażaleniu na to postanowienie Zakład Gazownictwa w Z. podniósł, że obowiązuje art. 2 par. 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, posługujący się nadal - mimo nowelizacji Kodeksu cywilnego i zmiany samej ustawy w 1992 r. - pojęciem państwowej jednostki organizacyjnej.
Na podstawie delegacji ustawowej z art. 2 par. 2 powyższej ustawy wydane zostało rozporządzenie Rady Ministrów z 27 grudnia 1985 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /Dz.U. 1986 nr 1 poz. 4 ze zm./, które poddało w par. 1 pkt 2 egzekucji administracyjnej należności pieniężne przypadające jednostkom organizacyjnym nadzorowanym przez Ministra Przemysłu za świadczenia i usługi w zakresie energii elektrycznej i gazu. W świetle tych przepisów niezasadne jest twierdzenie Urzędu Skarbowego, że ściąganie należności przedsiębiorstw państwowych w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji nie znajduje oparcia w obecnie obowiązujących przepisach prawa.
Izba Skarbowa w K. nie uwzględniła powyższego zażalenia i postanowieniem z 1 lipca 1994 r., wydanym na podstawie art. 138 par. 1 pkt 1 w związku z art. 144 Kpa i art. 59 par. 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, utrzymała w mocy postanowienie organu I instancji. W uzasadnieniu powtórzyła w całości argumentację zawartą w uzasadnieniu postanowienia Urzędu Skarbowego w D., opartą zresztą na wcześniejszej opinii radców prawnych tejże Izby Skarbowej oraz uzasadnieniu postanowienia Sądu Wojewódzkiego w K. z 6 kwietnia 1993 r. IX Pz 41/93. Na postanowienie Izby Skarbowej, Zakład Gazownictwa w Z. wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzucając naruszenie prawa materialnego i wnosząc o uchylenie postanowień obu instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Uzasadnienie skargi wskazuje na te same zarzuty, które zostały przedstawione w odwołaniu, a nadto podkreśla odrębność uregulowań ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji od przepisów Kodeksu cywilnego.
Odpowiedź na skargę, udzielona przez Izbę Skarbową w K., zawiera wniosek o oddalenie skargi i powtórzenie stanowiska zajętego uprzednio. Dodatkowo organ odwoławczy powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 marca 1995 r. SA/Ka 477/94, oddalający skargę Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w D. w podobnej sprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /t.j. Dz.U. 1991 nr 36 poz. 161 ze zm./, określając w art. 2 zakres stosowania trybu egzekucji administracyjnej, w par. 2 tego przepisu upoważniła Radę Ministrów do poddania, w drodze rozporządzenia, egzekucji administracyjnej innych należności pieniężnych niż określone w par. 1 pkt 1, jeżeli przypadają one Skarbowi Państwa lub państwowej jednostce organizacyjnej. Powyższa delegacja ustawowa została wykorzystana przez Radę Ministrów, która w rozporządzeniu z 27 grudnia 1985 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /Dz.U. 1986 nr 1 poz. 4 ze zm./ poddała w rozdziale 1 tejże egzekucji szereg należności pieniężnych przypadających Skarbowi Państwa lub państwowym jednostkom organizacyjnym. Wśród szeregu tych świadczeń wymieniono też świadczenia w zakresie dostawy energii elektrycznej i gazu, wykonywane przez jednostki organizacyjne nadzorowane przez Ministra Przemysłu /par. 1 pkt 2 rozporządzenia/.
Wywody przedstawione przez organy egzekucyjne obu instancji w uzasadnieniach postanowień, odwołujące się do zmian Kodeksu cywilnego, prawidłowo przedstawiają kształt tych zmian, co czyni zbędnym powtarzanie ich w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Zdaniem Sądu nie można natomiast podzielić wniosku końcowego tych wywodów, a mianowicie, iż zmiana Kodeksu cywilnego, dokonana ustawą z 28 lipca 1990 r. /Dz.U. 1990 nr 55 poz. 321/, uniemożliwia egzekucję w trybie administracyjnym innych należności niż przypadające bezpośrednio Skarbowi Państwa. Przyjęcie tego poglądu prowadzi bowiem do konstatacji, iż powołana ustawa z 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, uchyliła w części art. 2 par. 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i w znacznej części - wykonawcze rozporządzenie Rady Ministrów z 27 grudnia 1985 r. Tymczasem ustawodawca nie wyraził takiej woli. Z faktu, iż ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /której tekst jednolity ogłoszono w 1991 r./ była jeszcze później dwukrotnie zmieniona /Dz.U. 1992 nr 20 poz. 78 i Dz.U. nr 28 poz. 127/, a mimo to jej art. 2 par. 2 pozostał bez zmiany, wynika, że woli takiej nie miał.
Nie można jej też domniemywać jako konsekwencji zmiany art. 33 Kc oraz uchylenia art. 128 Kc. Zmiana bądź uchylenie przepisów tak istotnych jak określające właściwą drogę postępowania i właściwość organów powinna wynikać wprost z przepisów prawa, a nie być wynikiem ich interpretacji. Powyższe zmiany Kodeksu cywilnego, łącznie z przepisami art. 44[1] jakkolwiek dokonały zasadniczej zmiany prawno-ustrojowej w sferze państwowej, nie znalazły swego odzwierciedlenia na gruncie przepisów regulujących postępowanie egzekucyjne w administracji tak, aby móc wyłączyć z zakresu tego postępowania należności niektórych przedsiębiorstw państwowych, które pozostają nadal w tej formie organizacyjnej bądź stały się, w drodze prywatyzacji, jednoosobowymi spółkami akcyjnymi Skarbu Państwa /np. Telekomunikacja Polska SA/. Trzeba przy tym zwrócić uwagę, że w trybie administracyjnym egzekwowane mogą być tylko wybrane należności niektórych państwowych jednostek organizacyjnych, generalnie można powiedzieć, że chodzi o należności za szeroko pojęte świadczenia komunalne, socjalne i bytowe /między innymi dostawa wody, energii cieplnej i elektrycznej, gazu, usługi z zakresu ochrony zdrowia, łączności, telekomunikacji/.
Zasadniczym więc powodem, dla którego ustawodawca zagwarantował prostszy sposób egzekwowania takich należności był raczej sam ich charakter, a nie rodzaj podmiotu państwowego, któremu one przysługiwały. Swój specyficzny charakter należności te zachowały mimo zmiany w podmiotowej przynależności własności państwowej, jaką wypracował art. 44[1] Kc. Można zatem przyjąć, że nie ustały powody, dla których ustawodawca poddał realizację tych należności egzekucji administracyjnej, ma więc ona nadal zastosowanie do świadczeń wymienionych w rozporządzeniu Rady Ministrów z 27 grudnia 1985 r.
Należy też pamiętać, że uchylony art. 33 Kc nie zawierał, jak to mylnie podnosi się w zaskarżonym postanowieniu, definicji państwowej jednostki organizacyjnej. Wymieniał on jedynie inne państwowe jednostki organizacyjne posiadające osobowość prawną, prócz przedsiębiorstw, banków i Skarbu Państwa jako podmioty będące osobami prawnymi. Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, posługując się w art. 2 par. 2 pojęciem "państwowe jednostki organizacyjne" nie odsyła do przepisów prawa cywilnego, zatem pominięcie tego pojęcia w obecnym art. 33 Kc nie może spowodować automatyczną jego bezprzedmiotowość w innych, równorzędnych aktach prawnych. Pojęcie to, nadal z woli ustawodawcy istniejące w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, należy zatem interpretować autonomicznie, nadając mu sens zgodny z tą wolą i celem ustawy.
Nie wydaje się, aby zakres tego pojęcia należało ograniczyć do państwowych jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej, ale należy obejmować nim także państwowe osoby prawne. Skoro zatem tego typu państwowa jednostka organizacyjna spełnia pozostałe kryteria wymienione w rozporządzeniu Rady Ministrów z 27 grudnia 1985 r. /w rozpoznawanej sprawie - jest jednostką organizacyjną nadzorowaną przez Ministra Przemysłu/ i dochodzi świadczeń w zakresie podanym w tym akcie wykonawczym - ma prawo dochodzić ich w trybie egzekucji administracyjnej.
Powołany przez organ odwoławczy wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 marca 1995 r. SA/Ka 477/94, z którego uzasadnieniem skład Sądu orzekający w niniejszej sprawie nie zgadza się, dotyczył nieco innej sytuacji, a mianowicie świadczeń za dostawę energii cieplnej, które podlegały egzekucji administracyjnej na podstawie par. 1 pkt 1 lit. "a" rozporządzenia, a zatem wówczas, gdy przysługiwały przedsiębiorstwom, zakładom i innym jednostkom podległym radom narodowym. Podstawą prawną żądania strony w niniejszej sprawie był natomiast par. 1 pkt 2 tego rozporządzenia, dotyczący jednostek podległych Ministrowi Przemysłu.
Stanowisko Izby Skarbowej w K. odbiega od poglądu wyrażonego przez Ministerstwo Finansów w piśmie z 30 grudnia 1994 r., w którym uznało ono za dopuszczalną egzekucję administracyjną należności Stołecznego Zakładu Energetycznego SA i Telekomunikacji Polskiej SA. Mając na względzie powyższe wywody, Sąd uznał zaskarżone postanowienie za sprzeczne z przepisem par. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1985 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i art. 59 par. 1 pkt 7 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, orzekł więc o jego uchyleniu na podstawie art. 207 par. 1 i par. 2 pkt 1 i 3 Kpa.