Uzasadnienie
W dniu 24 października 1988 r. Józefa S. zgłosiła w Urzędzie Gminy w O. żądanie wymeldowania siostrzeńca - Władysława W. z pobytu stałego pod adresem: B. ul. Z. nr 8. Wyjaśniła jednocześnie, iż przez 20 lat była właścicielką przedmiotowej nieruchomości, którą aktem notarialnym z dnia 16 marca 1987 r. sprzedała Krystynie i Andrzejowi S. Działając na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych /Dz.U. 1984 nr 32 poz. 174/ Naczelnik Gminy O. decyzją z dnia 8 grudnia 1988 r. stwierdził, że nie istnieją podstawy do wymeldowania W. z pobytu stałego pod tym adresem. Postępowanie wyjaśniające wykazało, iż zameldowanie wymienionego miało miejsce dnia 27 lutego 1965 r. za wiedzą i zgodą ówczesnej właścicielki nieruchomości - Karoliny K. /matki wnioskodawczyni oraz babki zainteresowanego W./. Po śmierci Karoliny K. w 1977 r. nastąpiła zmiana kluczy i Władysław W. mając utrudniony dostęp do tego mieszkania najpierw zamieszkał w kwaterze prywatnej, a następnie od 1979 r. w Hotelu Robotniczym w O., gdzie zameldował się na pobyt czasowy. Strona wnosząca o wymeldowanie nie wykazała, że Władysław W. utracił uprawnienie do przebywania w lokalu, w którym jest zameldowany na pobyt stały, a nowe miejsce pobytu wymienionego jest znane, bowiem został uregulowany obowiązek meldunkowy dotyczący pobytu czasowego. W odwołaniu od tej decyzji Józefa S. zaprzeczyła, by powodem opuszczenia przez Władysława W. mieszkania przy ul. Z. nr 8 w B. była zmiana kluczy, natomiast Władysław W. opuścił je dobrowolnie na półtora roku przed śmiercią Karoliny K. O tym, że Władysław W. był zameldowany na pobyt stały pod tym adresem odwołująca się nie wiedziała, ani nie okazano jej zgody na zameldowanie.
Dyrektor Wydziału Społeczno-Administracyjnego Urzędu Wojewódzkiego w B. decyzją z dnia 3 lutego 1989 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji jako zgodną z prawem materialnym - nadmieniając, że wykwaterowanie Władysława W. z miejsca jego stałego pobytu może nastąpić "jedynie w drodze eksmisji sądowej".
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniesionej przez Józefy S. powtórzono twierdzenie, że Władysław W. nie miał uprawnienia do przebywania w spornym lokalu, gdyż tak skarżąca, jak też poprzednio Karolina K. nie wyrażały zgody na zameldowanie. W czasie gdy nieruchomość stanowiła własność Karoliny K., zamieszkiwała ona w piwnicy nie wykończonego parterowego domu, nie było w nim rzeczy osobistych ani mebli Władysława W. Z tej też racji bezprzedmiotowe byłoby żądanie orzeczenia eksmisji wymienionego ze spornego lokalu.
Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Jak stanowi o tym art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych /Dz.U. 1984 nr 32 poz. 174/ decyzję w sprawie wymeldowania określonej osoby z miejsca pobytu stałego wydaje terenowy organ administracji państwowej na wniosek strony lub z urzędu. W rozpoznawanej sprawie wniosek o wymeldowanie Władysława W. złożyła osoba, która nie jest stroną w rozumieniu art. 28 Kpa. W chwili bowiem złożenia wniosku Józefa S. nie była właścicielką domu nr 8 przy ul. Z. w B., a więc nie miała własnego interesu prawnego ani obowiązku w zakresie wymeldowania Władysława W. Z akt sprawy nie wynika również by wnioskodawczyni działała w charakterze pełnomocnika strony. Złożenie wniosku przez osobę, która w sprawie nie jest stroną, ani nie działa jako pełnomocnik lub przedstawiciel strony, powinno spowodować wydanie odmownej decyzji z przyczyn formalnych, tj. z powodu braku legitymacji procesowej wnioskodawcy.
Prowadzenie postępowania administracyjnego zmierzającego do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy mogłoby nastąpić, gdyby właściwy organ administracji państwowej wszczął postępowanie z urzędu albo na wniosek podmiotu do tego legitymowanego, co w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca. Gdyby nawet uznać, iż organ I instancji wszczął z urzędu postępowanie w sprawie, to powinien w myśl art. 61 par. 4 Kpa zawiadomić o tym osoby będące stronami /Władysława W. oraz Krystynę i Andrzeja S./, a następnie - przy zapewnieniu czynnego udziału w postępowaniu tych stron - badać okoliczności faktyczne oraz prawne, które pozwoliłyby na właściwe rozstrzygnięcie sprawy co do istoty. W szczególności chodzi o okoliczności wymienione w pierwszej części art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. /Dz.U. 1984 nr 32 poz. 174/, a dotyczące kwestii:
1/ utraty uprawnień do przebywania w lokalu po stronie Władysława W., 2/ niedopełnienia obowiązku wymeldowania się z pobytu stałego, 3/ faktycznego opuszczenia spornego lokalu.
Wymagała również rozważenia okoliczność związana ze zmianą stanu prawnego w okresie zameldowania Władysława W. w 1965 r., kiedy to nie było wymagane posiadanie uprawnień do przebywania w lokalu /art. 3 ust. 1 i art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o ewidencji i kontroli ruchu ludności - Dz.U. nr 33 poz. 164/, a co jest niezbędnym warunkiem zameldowania na pobyt stały według aktualnego stanu prawnego /art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - Dz.U. 1984 nr 32 poz. 174/. Po stronie Władysława W. można byłoby przyjąć istnienie pochodnego uprawnienia do przebywania w spornym lokalu, gdyż był osobą bliską /wnukiem/ właścicielki nieruchomości - Karoliny K., której miał pomagać w budowie domu mieszkalnego. O ile wymieniony sam nie zrezygnował z pobytu stałego przed śmiercią ówczesnej właścicielki nieruchomości, jak to twierdzi skarżąca, to należałoby badać, czy w późniejszym czasie nie nastąpiła utrata uprawnień do przebywania w lokalu, który w wyniku postępowania spadkowego nabyła skarżąca. Osoba dysponująca lokalem może w każdym czasie cofnąć zgodę na zamieszkiwanie /przebywanie na pobyt stały/ osoby bliskiej, bez potrzeby wszczynania procesu o eksmisję. Badanie ustawowej przesłanki dotyczącej obowiązku wymeldowania z pobytu stałego jest niezależne od tego, że Władysław W. zastosował się do innego rodzaju obowiązku meldunkowego /zameldowanie na pobyt czasowy/. Można bowiem mieć tylko zameldowanie na pobyt czasowy, nie mając nigdzie zapewnionego pobytu stałego.
Trzecia przesłanka - faktycznego opuszczenia miejsca pobytu stałego - odnosi się do okoliczności związanych z istnieniem lub likwidacją centrum życiowego danej osoby. Wymaga to każdorazowego bliższego zbadania w toku postępowania wyjaśniającego.
Ponieważ postępowanie administracyjne przed organami obu instancji nie zostało wszczęte na żądanie osoby mającej legitymację strony ani nie zostało wszczęte z urzędu przy zapewnieniu stronom czynnego udziału, jak też nie zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności faktyczne i prawne istotne dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy - Naczelny Sąd Administracyjny uchylił decyzje organów obu instancji na podstawie art. 207 par. 1 i par. 2 pkt 3 Kpa oraz orzekł o zwrocie kosztów postępowania na rzecz skarżącej w oparciu o przepis art. 208 Kpa. O ile w ponownym postępowaniu jedyną podstawą jego prowadzenia byłby wniosek Józefy S. /nie mającej legitymacji do żądania wymeldowania z pobytu stałego Władysława W./, to organ I instancji powinien odmówić temu wnioskowi z przyczyn formalnych, o których była wyżej mowa. W wypadku natomiast wszczęcia postępowania z urzędu lub na skutek żądania osoby uprawnionej /strony w znaczeniu materialnym/, w postępowaniu tym wymagane byłoby wyjaśnienie przesłanek natury merytorycznej, przy zapewnieniu udziału stronom i przesłuchaniu Józefy S. w charakterze świadka.