Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 11 kwietnia 1995 r. syndyk masy upadłości PPT PKS Nr 2 w Ł. wystąpił, powołując się na art. 59 par. 1 pkt 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /Dz.U. 1991 nr 36 poz. 161 ze zm./ o umorzenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego z wierzytelności o zapłatę czynszu od najemców należących do masy lokali.
Zdaniem syndyka - które prezentować on będzie w toku całego postępowania - mimo treści art. 23 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych /Dz.U. 1993 nr 108 poz. 486 ze zm./, z mocy art. 63 i art. 204 prawa upadłościowego /Dz.U. 1991 nr 118 poz. 512/ brak było podstaw do prowadzenia tegoż postępowania.
Postanowieniami z dnia 9 maja 1995 r. /Pierwszy Urząd Skarbowy Ł.-B. jako organ I instancji/ i z dnia 25 lipca 1995 r. /Izba Skarbowa w Ł. jako drugoinstancyjny organ odwoławczy/ organy egzekucyjne wniosku tego nie uwzględniły wywodząc co do zasady, że art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych umożliwia przejście węzła upadłościowego z art. 63 prawa upadłościowego.
W skardze i w odpowiedzi na skargę strony powtórzyły swe stanowiska z tym, iż na rozprawie pełnomocnik syndyka podniósł dodatkowo, że ustawowy zastaw Skarbu Państwa nie mógł powstać na świadczeniach czynszu jeszcze nie uiszczonych i przyszłych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zagadnienie prawne przedstawione do osądu jest skomplikowane z tej chociażby racji, że rozważać je należy w kontekście różnych gałęzi prawa.
Zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych /t.j. Dz.U. 1993 nr 108 poz. 486 ze zm./ Skarbowi Państwa z tytułu zobowiązań podatkowych /bez rozróżnienia: czy związanych z treścią art. 5 ust. 1 czy też 5 ust. 2 w związku z art. 5 ust. 3 tej ustawy/ przysługuje ustawowe prawo zastawu na prawach zbywalnych osoby zobowiązanej do uiszczenia podatku oraz pierwszeństwo zaspokojenia przed innymi wierzytelnościami z wyjątkiem (...). Przepis ten statuuje ustawowe prawo zastawu na prawach zbywalnych, co jest niesporne, albowiem zastaw może powstać w dwojaki sposób: na podstawie czynności prawnej oraz ex lege. Do zastawu tego - w braku szczególnego unormowania ustawy o zobowiązaniach podatkowych w myśl art. 326 Kc i art. 328 Kc zastosowanie mieć będą odpowiednio przepisy Działu IV rozdział I i II Kc.
Zastaw na prawach jest wiec ograniczony prawem rzeczowym ustanowionym kontraktowo lub ustawowo mocą którego prawo, jeżeli jest zbywalne, można obciążyć prawem na podstawie którego wierzyciel /tu Skarb Państwa/ będzie mógł dochodzić zaspokojenia z prawa bez względu na to, czyją stało się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela prawa, wyjąwszy tych, którym z mocy ustawy przysługuje pierwszeństwo szczególne.
Przywołane w tym przepisie /in fine/ pierwszeństwo szczególne w powszechnym postępowaniu cywilnym odnosi się do należności wymienionych w pkt 1-5 art. 1025 par. 1 Kpc a to z tej racji, że w następującym po nich pkt 6 tegoż przepisu /kolejna, dalsza kategoria zaspokajania wierzycieli/ wymienione są m.in. należności zabezpieczone prawem zastawu.
Jeżeli natomiast chodzi o prawo upadłościowe w porównywalnym do art. 1025 przepisie art. 204 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe /t.j. Dz.U. 1991 nr 118 poz. 512/ należności zabezpieczone prawem zastawu nie zostały wymienione z czego płynie wniosek, że dla wierzytelności Skarbu Państwa z tytułu zobowiązań podatkowych zabezpieczonych omawianym ustawowym prawem zastawu na prawach zbywalnych kolejność zaspokajania wierzycieli z mocy upadłości ustanowiona w art. 204 prawa upadłościowego jest prawnie obojętna.
W sprawie niniejszej przedmiotem spornego ustawowego prawa zastawu na prawach zbywalnych jest prawo do czynszu z tytułu umowy najmu lokali. Czy jest to prawo zbywalne.
Spojrzenie na stosunek zobowiązaniowy jaki tworzy umowa najmu od strony wierzyciela pozwala traktować wierzytelność jako prawo podmiotowe. Mówiąc w ogólności, w wierzytelności jako prawie podmiotowym wierzyciela, zależnie od treści konkretnego zobowiązania, może się mieścić jedno lub kilka uprawnień, którym odpowiadają najczęściej pokrywające się z nimi obowiązki dłużnika. Skoro zaś każde uprawnienie sprowadza się z reguły do roszczenia, tj. możności żądania od konkretnej osoby konkretnego zobowiązania, można powiedzieć, że z zobowiązania mogą wynikać różne roszczenia wierzyciela względem dłużnika.
Wierzytelność jako prawo podmiotowe wierzyciela wyczerpuje się więc z reguły w roszczeniu względnie w roszczeniach.
Przy najmie - art. 659 i następne Kc - po stronie wynajmującego jako wierzyciela występują roszczenia o zapłatę czynszu, o zwrot rzeczy po ustaniu najmu itp. Uprawnienie i związane z nim roszczenia o zapłatę umówionego czynszu jest uprawnieniem zasadniczym /głównym/ wynajmującego - wierzyciela.
O ile ze względu na charakter umowy najmu, przeniesienie całego stosunku prawnego /wierzytelności jako całości roszczeń/ przez wynajmującego na osobę trzecią nie jest dopuszczalne /za wyjątkiem sytuacji przewidzianej w art. 678 par. 1 Kc- zbycie rzeczy najętej, o tyle jednak cesja prawa do zapłaty umówionego czynszu jest możliwa i prawem nie zakazana. Z art. 509 par. 1 Kc wywieść można, że przelewem mogą być objęte wszelkie wierzytelności zbywalne. Dotyczy to także ich części, jeżeli wierzytelność jest podzielna jak również pojedynczych uprawnień czy roszczeń, o ile mogą być samodzielnym przedmiotem obrotu.
Prawo cywilne nie przewiduje ekspressis verbis zakazu zbywania przez wynajmującego prawa do żądania zapłaty umówionego czynszu.
Cesja ta nie oznacza także łącznego przejęcia praw i obowiązków wynajmującego /zmiany osoby wynajmującego/ na inną osobę.
Umowa o cesje prawa żądania zapłaty umówionego czynszu zawarta w rozumieniu i zgodnie z wymogami art. 509 i następnych Kc doprowadzi tylko do sytuacji analogicznej jak przewidziana w art. 393 par. 1 Kc. Nabywca omawianego prawa będzie mógł żądać i dochodzić umówionego między wynajmującym a najemcą czynszu, prawo do żądania którego umowę cesji nabył, pozostałe zaś prawa i obowiązki wynajmującego pozostaną bez zmian - podmiotowych i przedmiotowych.
Jeżeli czynsz w umowie najmu został określony jako świadczenie, które ma być uiszczone periodycznie, za pewne okresy trwania najmu, po stronie najemcy występować będzie obowiązek świadczenia okresowego.
Polega ono w ogólności na tym, że w ramach jednego i tego samego stosunku zobowiązaniowego najemca jako dłużnik ma spełnić szereg świadczeń jednorazowych, które nie składają się na całość z góry określoną i powtarzającą się w kolejnych regularnych odstępach.
W tym stanie rzeczy prawem wierzyciela /wynajmującego/ jest nie tylko prawo do poszczególnych świadczeń - "rat" czynszu ale i prawo do czynszu jako świadczenia okresowego - to jest spełnienia szeregu regularnie powtarzalnych świadczeń jednorazowych w umówionych terminach, wysokości, okresie.
Prawo to jako zasadnicze prawo wynajmującego stanowiące ekwiwalent majątkowy spełnionego przez niego świadczenia, jest prawem zbywalnym a jego zbycie nie oznacza zmiany po stronie podmiotu czy wynajmującego.
Prawo wynajmującego do zapłaty umówionego czynszu jako świadczenia okresowego jest prawem zbywalnym, na którym z mocy art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych. Skarbowi Państwa z tytułu zobowiązań podatkowych przysługuje ustawowe prawo zastawu.
Jeżeli Skarb Państwa z tytułu zobowiązań podatkowych wszczął postępowanie egzekucyjne ze stanowiącego zasadniczy składnik wierzytelności wynajmującego z umowy najmu prawa do zapłaty umówionego czynszu w rozumieniu art. 89 i następnych ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji: /t.j. Dz.U. 1991 nr 36 poz. 161 ze zm./ to z powodu przysługującego mu na tym prawie zbywalnym ustawowego prawa zastawu może prowadzić postępowanie egzekucyjne mimo ogłoszenia upadłości jak i po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości wynajmującego.
Zgodnie bowiem z art. 63 ust. 1 przywoływanego prawa upadłościowego zabezpieczenie dochodzonej należności zastawem jest ekspressis verbis przesłanką negatywną dla zawieszenia czy też umorzenia postępowania egzekucyjnego, o którym mowa w tym przepisie.
Argument pierwszeństwa czy też kolejności zaspokajania należności z masy upadłości ustanowionej w art. 204 prawa upadłościowego nie może być w sytuacji ustawowego zastawu na prawach zbywalnych służącego Skarbowi Państwa z tytułu zobowiązań podatkowych uprawniony, albowiem tenże art. 204 jest dla należności zabezpieczonych zastawem prawnie obojętny.
Skarb Państwa jako wierzyciel ma prawo i obowiązek zgłoszenia swej wierzytelności w trybie art. 150 i następnych prawa upadłościowego mimo, iż należność jego zabezpieczona jest ustawowym zastawem na prawach zbywalnych. Może i powinien uczynić to jednak nie dlatego, by mógł mimo i w toku upadłości dochodzić swych należności zabezpieczonych ustawowym prawem zastawu lecz po to, by uczestniczyć w takich czynnościach postępowania upadłościowego jak: uczestniczenie w zgromadzeniu wierzycieli, korzystanie z zabezpieczeń udzielonych przez osoby trzecie na pewność wykonania układu, zgłoszenie wniosku o uchylenie układu, udział w podziale funduszów masy w zakresie należności, które mimo prowadzenia egzekucji z powołaniem się na ustawowe prawo zastawu nie zostały /w całości/ zaspokojone.
Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał rozpoznawaną skargę dochodzącą uznania zasadności umorzenia postępowania egzekucyjnego w przedstawionym Sądowi stanie faktycznym za niezasadną.
Niezależnie od oceny rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego w sprawie dodatkowo podnieść też należy, co następuje. Pierwszeństwo w zaspokojeniu przed wierzycielami osobistymi tak w art. 306 par. 1 Kc jak i w art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych nie jest nieograniczone. Art. 306 par. 1 Kc in fine odsyła w tej mierze do przepisów szczególnych - art. 1025 par. 1 pkt 1-5 Kpc. Art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych wymienia enumeratywnie wierzytelność, przez którymi zabezpieczona zastawem ustawowym wierzytelność ustawowa Skarbu Państwa nie korzysta z pierwszeństwa.
Unormowania te zabezpieczone są wprost odpowiednimi przepisami egzekucyjnymi - tak w postępowaniu cywilnym jak i w postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
W ostatnim z tych postępowań art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych znajdzie zastosowanie w związku z art. 115 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Dokonany na podstawie tego przepisu podział kwoty uzyskanej z egzekucji winien uwzględniać m.in. uprawnienia wierzycieli do pierwszeństwa zaspokojenia należności /B. Brzeziński, M. Kalinowski, A. Olesińska: Zobowiązania podatkowe - komentarz do ustawy, Toruń 1994 r. str. 99/.
Ograniczenia wynikające z art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych znajdą zastosowanie również w postępowaniu upadłościowym ale z tego tylko powodu i w tym jedynie sensie, że będą one wyłącznie ograniczeniami postępowania egzekucyjnego prowadzonego z mocy tego przepisu na rzecz Skarbu Państwa, z wykorzystaniem przywileju z art. 23 w stosunku do syndyka a przez to i pośrednio masy upadłości, które to postępowanie nakłada się tylko i toczy równocześnie z postępowaniem upadłościowym.
Kolejnym zagadnieniem jest: jakie konstatacja ta będzie miała zastosowanie w praktyce postępowania upadłościowego i administracyjno-egzekucyjnego.
Otóż i, jeżeli syndyk masy upadłości zgłosi i umotywuje organowi egzekucyjnemu a /i/ organ ów ustali, że masa obciążona jest wierzytelnościami tożsamymi z wymienionymi negatywnie w art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych i należności te powinny być zaspokojone w trybie art. 205 prawa upadłościowego, a nie ma na ich zaspokojenie innych środków aniżeli egzekwowanie lub mające wpłynąć do organu egzekucyjnego w ramach toczącej się egzekucji /w sprawie niniejszej rozpatrywany jest problem egzekucji z wierzytelności/, organ egzekucyjny powinien sporządzić plan podziału analogicznie do art. 115 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji z uwzględnieniem odstępów wynikających z zasady pierwszeństwa zaspokojenia.
Skoro komentatorzy /B. Brzeziński, M. Kalinowski, A. Oleksińska Zobowiązania podatkowe - komentarz do ustawy Toruń 1994 r. str. 98-99/ w związku z ograniczeniami wynikającymi z art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych obejmującymi również wierzytelności nie podlegające egzekucji w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym, dla potrzeb postępowania egzekucyjnego powołują się na wspólne zastosowanie art. 23 analizowanej ustawy podatkowej i art. 115 ustawy egzekucyjnej, to nieuprawniony i nieuzasadniony byłby pogląd, że powołane przepisy nie mogą znaleźć zastosowania w postępowaniu egzekucyjnym toczącym się wobec syndyka a przez to i w stosunku do masy upadłości w trakcie trwania postępowania upadłościowego.
Zauważyć również należy, że także R. Hauser i Z. Leoński w "Komentarzu do ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji" - WP - Warszawa 1995 r. str. 178, omawiając art. 115 tego aktu prawnego odwołują się wprost do ustawy o zobowiązaniach podatkowych.
Dający Skarbowi Państwa jako wierzycielowi szczególnie uprzywilejowaną pozycje i jednocześnie przewidujący tego statusu pewne ograniczenia art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych jest normą prawną obowiązującą systemowo. Bez naruszenia tego jej charakteru jak i wykroczenia przeciw zasadom demokratycznego państwa prawa nie można w sposób uprawniony twierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym toczącym, nakładającym i przecinającym się z postępowaniem upadłościowym zastosowanie znajdzie wyłącznie przywilej Skarbu Państwa, a nie również i jego ograniczenia. Wykonanie i zabezpieczenie tych ograniczeń ma przez to realność praw uprawnionych podmiotów, których dotyczą powinno być uwzględnione w postępowaniu egzekucyjnym.