Uzasadnienie
Decyzją z dnia 18 sierpnia 1981 r. Naczelnik Gminy M. odmówił ustalenia Adama R. kandydatem na nabywcę działki gruntu z PFZ o powierzchni 8,03 ha. W uzasadnieniu decyzji podał, że samorząd wiejski zadecydował o sprzedaży gruntu na rzecz miejscowych rolników. Adam R. mieszka we wsi G. i dlatego nie może nabyć spornego gruntu. Nadto posiada już własne gospodarstwo rolne o powierzchni 14,33 ha oraz dzierżawi z PFZ dalsze 3,51 ha, to jest łącznie użytkuje 17,81 ha gruntu.
W odwołaniu od tej decyzji Adam R. twierdził, że przeznaczony do sprzedaży grunt użytkuje od 1978 r., przy czym przejął ziemię wyjałowioną, zachwaszczoną i obecnie - kiedy doprowadził ją do kultury agrotechnicznej i właściwej produkcyjności - zarzuca mu się, że pochodzi z innej wsi. Skarżący twierdzi, że prowadzi gospodarstwo specjalistyczne o kierunku produkcja tuczników i plony z własnej ziemi nie wystarczają mu na rozwój hodowli.
Wojewoda Poznański odwołania nie uwzględnił i w decyzji z dnia 18 września 1981 r. podzielił stanowisko Naczelnika Gminy M., przy czym stwierdził, że Adam R. użytkował sporny grunt bez umowy.
W skardze na powyższą decyzję Adam R. zarzuca, że nie uwzględniono jego prawa do kupna spornego gruntu w pierwszej kolejności i pominięto osiągane przez niego wyniki gospodarcze oraz fakt, że prowadzi gospodarstwo specjalistyczne.
W odpowiedzi na skargę Wojewoda Poznański przyznał, że skarżący, jako następca prawny Mariana R., przejął po nim posiadanie spornego gruntu należącego do Skarbu Państwa. Ojciec skarżącego Marian R. wszedł w posiadanie działki gruntu o powierzchni 8,03 ha jesienią 1978 r. w związku z zamierzoną przez Naczelnika Gminy zamianą gruntów, zobowiązał się bowiem do oddania Skarbowi Państwa w zamian podobnej działki z własnej ziemi, graniczącej bezpośrednio z gruntami PGR. Ponieważ grunt Skarbu Państwa był w znacznym stopniu zaniedbany, Naczelnik Gminy wyraził zgodę na użytkowanie przez skarżącego zarówno działki o powierzchni 8,03 ha, jak i gruntu własnego, przeznaczonego do zamiany. Formalne przeniesienie prawa własności miało nastąpić po zbiorach 1979 r. Projektowana zamiana jednakże nie doszła do skutku i ojciec skarżącego, a następnie skarżący nadal z gruntu tego korzystali bez tytułu prawnego.
Zdaniem Wojewody Poznańskiego, skarżący i jego poprzednik nie byli dzierżawcami, w związku z czym nie przysługuje mu prawo pierwokupu przewidziane w art. 695 par. 2 Kc. Dalsze wywody skargi, dotyczące kwalifikacji i wyników gospodarczych, uznał Wojewoda Poznański za pozbawione znaczenia w sprawie, nie podważają bowiem legalności zaskarżonej decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Niesporne jest, że nieruchomość rolna o powierzchni 8,03 ha, której sprzedaży odmówiły skarżącemu organy administracji obu instancji, była w posiadaniu Mariana R., a obecnie Adama R. od 1978 r. Wojewoda Poznański nie kwestionuje twierdzenia skarżącego, że doprowadził zapuszczoną glebę do wysokiej kultury i nieruchomość tą prawidłowo wykorzystuje. Za nieuzasadnione należy jednak uznać twierdzenie Wojewody Poznańskiego, jakoby skarżący użytkował sporny grunt bez tytułu prawnego. Z niekwestionowanego przez strony stanu faktycznego wynika, że Naczelnik Gminy oddał działkę gruntu o powierzchni 8,03 ha w nieodpłatne użytkowanie ojcu skarżącego, a zatem doszło do zawarcia umowy z art. 708 Kc, do której mają zastosowanie przepisy o dzierżawie. Brak formy pisemnej nie czyni umowy nieważną /art. 73 par. 1 Kc/, a okoliczność, że Naczelnik gminy zaniedbał sporządzenia umowy, nie może szkodzić prawom skarżącego.
W odwołaniu od decyzji Naczelnika Gminy skarżący powoływał się na prawi pierwokupu przewidziane w art. 695 par. 2 Kc, którego nie nabył ze względu na brak przesłanek w tym przepisie wymienionych, tj. 10-letniego okresu dzierżawy, jednakże w skardze zarzutu naruszenia art. 695 par. 2 już nie podnosił i twierdził, że nieuwzględniono jego prawa do kupna nieruchomości rolnej w pierwszej kolejności. Faktem jest, że skarżący nadal użytkuje nieruchomość rolną o powierzchni 8,03 ha, i że Skarb Państwa dotychczas nie wytaczał przed sądem powszechnym procesu o jej wydanie.
Zgodnie z par. 12 ust. 2 pkt 1 lit. "a" zarządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 25 lipca 1979 r. w sprawie cen, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych /M.P. nr 19 poz. 114/ pierwszeństwo nabycia nieruchomości przysługuje prowadzącym racjonalną gospodarkę dzierżawcom, dlatego pogląd Wojewody Poznańskiego, jakoby wyniki gospodarcze i kwalifikacja skarżącego pozbawione były w sprawie znaczenia, jest również błędny. Skarżący posiada własne gospodarstwo rolne o powierzchni 14,33 ha. Cytowane zarządzenie stanowi, że nabywcą nieruchomości przeznaczonej do sprzedaży może być osoba, która odpowiada warunkom określonym w kodeksie cywilnym. Artykuł 161 Kc obszar gospodarstwa rolnego określa na 15 ha, a jeśli nieruchomość ze względu na rodzaj użytków rolnych ma charakter hodowlany - 20 ha. Jednakże w wypadkach społecznie uzasadnionych właściwy organ państwowy może zezwolić na podwyższenie wymienionego obszaru.
Z akt administracyjnych nie wynika, by terenowy organ administracji państwowej rozważał możliwość zezwolenia na podwyższenie obszaru gospodarstwa rolnego skarżącego. Okoliczności sprawy wymagały przeprowadzenia wszechstronnego postępowania dowodowego w celu ustalenia, czy rzeczywiście gospodarstwo rolne skarżącego prowadzone jest wzorowo oraz jakie czynności gospodarcze dokonywane były na spornej nieruchomości. Braki w postępowaniu dowodowym naruszają art. 77 par. 1 Kpa.
Do sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych ma zastosowanie ustawa z dnia 12 marca 1958 r. /Dz.U. nr 17 poz. 71 ze zm./, której postanowienia powinien mieć na uwadze terenowy organ administracji państwowej przy ponownym rozpatrywaniu sprawy. Z ustawy tej nie wynika, by nabywcami gruntu mogły być wyłącznie osoby określonych wsi, tymczasem Wojewoda Poznański podzielił w zaskarżonej decyzji stanowisko Naczelnika Gminy M., że oferowane grunty przeznaczone są do sprzedaży tylko dla miejscowych rolników i powołał się przy tym na stanowisko zebrania wiejskiego.
Według par. 13 ust. 3 cyt. zarządzenia Ministra Rolnictwa kandydatów na nabywców ustala naczelnik gminy po zasięgnięciu opinii czynnika społecznego, przy czym opinia ta nie ma charakteru wiążącego i nie może zmienić obowiązujących przepisów.
Mając na uwadze opisane wyżej naruszenia prawa materialnego i procesowego, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 par. 1 i 2 ust. 1 i 3 Kpa orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono zgodnie z art. 208 Kpa.