Uzasadnienie
Postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia 3 maja 1989 r. zarządzono wpisanie do rejestru handlowego przedsiębiorstwa mieszanego o nazwie Przedsiębiorstwo Budowlane "G." spółka z o. o. w G. Na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. o przedsiębiorstwach mieszanych /Dz.U. nr 32 poz. 142 ze zm./ spółka ta została utworzona na bazie majątku /wnoszonych aportów/ Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego w G. i Społecznego Przedsiębiorstwa Budowlanego w G. Zgromadzenie wspólników przedsiębiorstwa mieszanego kilkakrotnie zmieniało aktami notarialnymi rodzaje i wysokość udziałów poszczególnych wspólników w kapitale zakładowym. Ostatecznie aktem notarialnym z dnia 27 czerwca 1990 r. Przedsiębiorstwo Budownictwa Rolniczego w G. uzyskało większościowy udział w kapitale zakładowym spółki, wyrażający się wartością wniesionych aportów w postaci środków trwałych na łączną sumę 1 699 996 145 zł i wpłatą gotówkową w wysokości 3 855 zł.
Przedsiębiorstwo Budowlane "G." w okresie od dnia 21 października 1989 r. do dnia 23 września 1991 r. /to jest do daty postawienia spółki w stan upadłości/ deklarowało i uiszczało należną dywidendę od funduszu założycielskiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego w G., swego głównego udziałowca, który cały swój majątek wniósł do spółki. Postępowanie likwidacyjne wobec Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego w G. organ założycielski, jakim jest Wojewoda (...), wszczął dopiero w 1992 r.
W dniu 25 marca 1992 r. syndyk upadłości Przedsiębiorstwa Budowlanego "G." spółka z o. o. zwrócił się do Urzędu Skarbowego w G. z wnioskiem o zwrot nienależnych wpłat z tytułu dywidendy,
dokonywanych przez spółkę w okresie od 21 października 1989 r. do 23 września 1991 r. w wysokości 899 852 300 zł. Uzasadniał to tym, że wpłaty z tytułu dywidendy, dokonywane w tym okresie przez spółkę na poczet zobowiązań Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego, stanowią nadpłaty w rozumieniu ustawy o zobowiązaniach podatkowych i podlegają zwrotowi z urzędu.
Urząd Skarbowy w G. decyzją nr US RP. 873/32/92 z dnia 31 sierpnia 1992 r. odmówił zwrotu wpłaconej dywidendy. Swe rozstrzygnięcie organ podatkowy I instancji uzasadniał tym, że do umowy notarialnej z dnia 21 października 1989 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa mieszanego wprowadzono w par. 9 następujący zapis: "Równocześnie Przedsiębiorstwo Budowlane "G." spółka z o. o. przejmuje wszystkie zobowiązania Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego i Społecznego Przedsiębiorstwa Budowlanego - Spółdzielnia Osób Prawnych w G., jakie istnieją na dzień 21 października 1989 r. Wszelkie zobowiązania wchodzących w skład przedsiębiorstwa mieszanego osób prawnych regulowane będą z majątku nowo utworzonego przedsiębiorstwa mieszanego (...) ". Urząd podnosi następnie, że przedsiębiorstwo mieszane "G." przejęło cały majątek Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego bez formalnoprawnej likwidacji tego przedsiębiorstwa państwowego, którą wszczęto dopiero w styczniu 1992 r. W sporządzonym na dzień 30 czerwca 1989 r. bilansie przedsiębiorstwa państwowego, który stanowił jednocześnie bilans otwarcia przedsiębiorstwa mieszanego, fundusz założycielski ustalono na 100 905 000 zł. Dlatego też organ podatkowy uważa, że strona przejmująca majątek po przedsiębiorstwie państwowym zobowiązana była do rozliczenia się z budżetem z tytułu dywidendy na zasadach regulowanych ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych /Dz.U. 1990 nr 26 poz. 152/ oraz zgodnie z zarządzeniem nr 17 Ministra Finansów z dnia 2 marca 1990 r. w sprawie trybu i terminów wpłacania dywidendy przez przedsiębiorstwa państwowe /Dz.Urz. MF nr 3 poz. 10/.
W odwołaniu syndyk upadłości Przedsiębiorstwa "G." wnosi o zwrot nienależnie uiszczonej dywidendy i o uchylenie decyzji I instancji, jako naruszającej przepisy prawa materialnego. W uzasadnieniu podnosi, że ani z przepisów ogólnie obowiązujących, ani z zapisów umownych nie wynikał obowiązek regulowania przez spółkę "G." zobowiązań powstałych po 21 października 1989 r., a wpłaty z tytułu dywidendy, uiszczane przez nią, należy uznać za nienależne, tym bardziej że spółka powstała jedynie w drodze wniesienia majątku i zachowania osobowości prawnej wspólników. Izba Skarbowa w (...) decyzją nr PO. I-7328/6/92 z dnia 11 grudnia 1992 r. utrzymała w mocy rozstrzygnięcie Urzędu Skarbowego odmawiające zwrotu wpłat dywidendy. Uzasadnia to tym, iż argumentacja strony nie może być uznana za słuszną i stanowić podstawy do zmiany decyzji, gdyż spółka dobrowolnie uiszczała na rzecz budżetu państwa dywidendę od funduszu założycielskiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego w G., będącego wspólnikiem spółki, a zatem w świetle art. 411 Kc świadczenie to nie podlega zwrotowi. Artykuł 411 Kc stanowi, że nie można żądać zwrotu świadczenia, jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie był do niego zobowiązany (...). Strona odwołująca się znała stan faktyczny i prawny, a mając obsługę prawną, była obowiązana znać przepisy prawa materialnego. W procesie tworzenia przedsiębiorstwa mieszanego dopuszczono się nieprawidłowości polegających na naruszeniu art. 7 ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. o przedsiębiorstwach mieszanych /Dz.U. nr 32 poz. 142 ze zm./, a także art. 19 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych /Dz.U. 1991 nr 18 poz. 80 ze zm./ przy likwidacji Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego w G. Skoro spółka "G." dobrowolnie wpłacała dywidendę należną od funduszu założycielskiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego w G. na konto Urzędu Skarbowego, to mogła dokonać potrącenia swojej wierzytelności z udziału tego Przedsiębiorstwa w zysku spółki na zasadach określonych w art. 498 Kc.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego syndyk upadłości Przedsiębiorstwa Budowlanego "G." w G. wnosi o uchylenie decyzji Izby Skarbowej w (...) z powodu naruszenia prawa materialnego przez błędne zastosowanie art. 411 Kc. Zdaniem skarżącego, w niniejszej sprawie powinien być zastosowany szczególny przepis, jakim jest art. 29 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych.
W odpowiedzi na skargę Izba Skarbowa wnosi o jej oddalenie, ponieważ Przedsiębiorstwo Budownictwa Rolniczego w G. nie zostało do 1992 r. zlikwidowane, a mieniem Skarbu Państwa dysponowała skarżąca spółka bez ponoszenia jakichkolwiek opłat za korzystanie z tego mienia. Do czasu postawienia jej przez zgromadzenie wspólników w stan likwidacji, a następnie upadłości, spółka "G." dobrowolnie i świadomie deklarowała i uiszczała na rzecz budżetu należną dywidendę od funduszu założycielskiego swojego wspólnika i gdy stan tego funduszu stał się masą upadłości, nie można przyjąć, że słusznie wpłacona kwota podlega zwrotowi. Powołany w skardze art. 29 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach podatkowych i twierdzenie, że wpłacona do budżetu kwota dywidendy jest świadczeniem nienależnym, nie znajdują zastosowania, gdyż ustalenie zobowiązania nastąpiło na podstawie deklaracji o wysokości funduszu założycielskiego oraz o wysokości dywidendy, złożonych w Pierwszym Urzędzie Skarbowym w S. przez Przedsiębiorstwo Budownictwa Rolniczego w G. oraz Przedsiębiorstwo Budowlane "G." spółka z o. o. w G.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Artykuł 9 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych /Dz.U. nr 3 poz. 10 ze zm./ nakazuje przedsiębiorstwom państwowym przekazywanie na rzecz budżetu państwa tak zwanej dywidendy od funduszu założycielskiego przedsiębiorstwa, obciążającej zysk po opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób prawnych i podatkiem od wzrostu wynagrodzeń. Istota prawna dywidendy w literaturze prawnofinansowej nie budzi wątpliwości: jest to podatek - nowa forma opodatkowania czynników produkcji przedsiębiorstw
państwowych, identyczna w swej istocie ze stosowanym w poprzednich okresach o procentowaniem środków trwałych czy też obciążeniem funduszów własnych finansujących środki trwałe.
Dywidenda obciążająca przedsiębiorstwa państwowe ma wszystkie cechy konstytutywne dla świadczeń podatkowych, a więc jest to świadczenie pieniężne na rzecz budżetu, ustalone normą prawną, przymusowe, bezzwrotne i nieekwiwalentne.
Artykuł 15 ust. 1 powyższej ustawy o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych stanowi, iż do poboru dywidendy stosuje się przepisy o zobowiązaniach podatkowych, czyli zasady części ogólnej polskiego materialnego prawa podatkowego. A zatem istota prawna dywidendy pobieranej od funduszu założycielskiego przedsiębiorstwa państwowego przez budżet państwa jest zupełnie odmienna od prywatnoprawnej instytucji dywidendy przewidzianej w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. - Kodeks handlowy /Dz.U. RP Nr 57 poz. 502 ze zm./.
Z zaskarżonych decyzji wynika, iż na państwowym Przedsiębiorstwie Budownictwa Rolniczego w G. ciążył w okresie od dnia 21 października 1989 r. do dnia 23 września 1991 r. obowiązek uiszczania dywidendy na rzecz budżetu państwa od funduszu założycielskiego, przy czym ani sam obowiązek, ani wysokość należnej dywidendy za ten okres nie są kwestionowane przez skarżącą spółkę. Przedsiębiorstwo państwowe cały swój majątek /w tym także część, którą odzwierciedla fundusz założycielski/ oddało do bezpłatnego użytkowania założonej przez siebie spółce z ograniczoną odpowiedzialnością o nazwie Przedsiębiorstwo Budowlane "G." Spółka ta, dobrowolnie uiszczająca za przedsiębiorstwo państwowe /którego majątek bezpłatnie użytkowała/ należną dywidendę w ramach umowy zawartej z tym przedsiębiorstwem jako głównym udziałowcem, nie może twierdzić obecnie, iż świadczenie to było nienależne w rozumieniu art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych /Dz.U. nr 27 poz. 111 ze zm./. Świadczenie byłoby nienależne, gdyby spółka dokonywała określonych wpłat pieniężnych za przedsiębiorstwo państwowe, nie będąc do tego zobowiązana zawartymi umowami. Umowa notarialna o utworzeniu przedsiębiorstwa mieszanego z dnia 21 października 1989 r. w par. 9 przewiduje, że "Wszelkie zobowiązania wchodzących w skład przedsiębiorstwa mieszanego osób prawnych regulowane będą z majątku nowo utworzonego przedsiębiorstwa mieszanego, wynoszącego na dzień 1. 07. 1989 r. sumę aktywów ze strony Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego wynoszącą 906 916 608 zł, a ze strony Społecznego Przedsiębiorstwa Budowlanego - Spółdzielnia Osób Prawnych w G. wynoszącą 485 732 632 zł" (...).
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 par. 5 Kpa orzekł jak w sentencji.