Uzasadnienie
Piotr P. jest poborowym podlegającym obowiązkowi odbycia zasadniczej służby wojskowej. Podaniem z dnia 6 kwietnia 1994 r. zwrócił się do Rejonowej Komisji Poborowej w Z.Ś. z wnioskiem o odroczenie służby wojskowej ze względu na prowadzenie gospodarstwa rolnego. Z podania wynika, że jest żonaty, mieszka wraz z rodzicami w S.G. przy ulicy Z. nr 28/1, żona natomiast mieszka w B., jest z zawodu nauczycielką i pracuje w miejscowej szkole podstawowej. Do dnia 15 maja 1994 r. Piotr P. prowadził działalność gospodarczą w zakresie handlu obwoźnego na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, prowadzonej przez Wójta Gminy S. Decyzją z dnia 11 maja 1994 r. nr HU/6752/16/94 Wójt Gminy orzekł o wykreśleniu Piotra P. z ewidencji. Działalność gospodarczą prowadzą również jego rodzice.
Aktem notarialnym rep. A nr 11/94, sporządzonym dnia 4 stycznia 1994 r. w Z.Ś., Piotr P. i jego żona nabyli od Zofii i Piotra M. nieruchomość rolną nie zabudowaną, obejmującą działki nr 81 i 87 o powierzchni 2,73 ha, położoną w B. Ponadto na podstawie umowy dzierżawy, zawartej dnia 5 kwietnia 1994 r., Kazimierz J. oddał Piotrowi P. na okres siedmiu lat budynki gospodarcze o powierzchni 70 m2, położone w B. Okoliczności powyższe zostały wykazane przez Piotra P. stosownymi dokumentami i potwierdzone na jego podaniu przez Zastępcę Wójta Gminy S. Orzeczeniem Rejonowej Komisji Poborowej w Z.Ś. z dnia 25 maja 1994 r. nr 5213/332/197/94, wydanym na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 2 i art.40 ust. 4 i 5 w związku z art. 38 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej /Dz.U. 1992 nr 4 poz. 16 ze zm./ oraz par. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie udzielania poborowym odroczeń czynnej służby wojskowej oraz zwalniania żołnierzy z tej służby przed jej odbyciem, a także uznawania poborowych i żołnierzy za jedynych żywicieli rodzin /Dz.U. nr 85 poz. 431/, odmówiono udzielenia Piotrowi P. odroczenia służby wojskowej ze względu na osobiste prowadzenie gospodarstwa rolnego.
Zdaniem Rejonowej Komisji Piotr P. w okresie przedpoborowym zajmował się prowadzeniem działalności gospodarczej i działalność tę prowadzi nadal pod firmą żony (...). Czynności nabycia własności gruntu rolnego o powierzchni 2,37 ha i wydzierżawienia obiektów gospodarczych zostały podjęte wyłącznie w celu uchylenia się od obowiązku służby wojskowej. Prowadzenie gospodarstwa rolnego o tej wielkości nie zapewnia utrzymania rodziny składającej się z dwóch osób.
W odwołaniu od tego orzeczenia Piotr P. wyjaśnił, że powierzchnia nabytego przez niego gospodarstwa obejmuje 2,73 ha, a nie 2,37 ha, jak podano w uzasadnieniu. Oświadczył, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza wiązała się z koniecznością częstego przebywania poza domem, co odbijało się niekorzystnie na pożyciu małżeńskim; wyłącznie z tego powodu zaniechał prowadzenia tej działalności i zajął się uprawą roli. Nabyty grunt obsiał zbożami. Zaprzeczył też, by działalność gospodarcza została przerejestrowana na żonę.
Na rozprawie przed Wojewódzką Komisją Poborową zeznał ponadto, że mieszka wraz z żoną w S.G. i dojeżdża codziennie do gospodarstwa w B., oddalonego od S.G. o około półtora kilometra. Wydzierżawione budynki gospodarcze obejmują część stodoły i część stajni, w których hodowany jest inwentarz żywy. Część maszyn rolniczych zakupił od wuja Stanisława P., a ponadto korzysta z ciągnika innego krewnego, Kazimierza J. W prowadzeniu gospodarstwa rolnego pomaga mu teściowa.
Orzeczeniem z dnia 24 czerwca 1994 r. nr SO.V.5213/8/94 Wojewódzka Komisja Poborowa w (...) utrzymała w mocy orzeczenie Rejonowej Komisji Poborowej. Komisja II instancji przyjęła, że czynności związane z zamiarem prowadzenia gospodarstwa rolnego Piotr P. podjął bezpośrednio przed ogłoszeniem poboru wiosennego 1994 r., a do dnia 15 maja 1994 r. zajmował się działalnością gospodarczą w zakresie handlu. W tej sytuacji nie można przyjąć, by już w dniu wydania orzeczenia pierwszej instancji osobiście prowadził gospodarstwo i by prowadzenie nabytego gospodarstwa było uzależnione od jego osobistej pracy, jak tego wymaga art. 39 ust. 1 pkt 2 ustawy o powszechnym obowiązku obrony. Potwierdza to treść jego zeznania, że do B. dojeżdża z S.G. dwa razy dziennie w celu oporządzenia inwentarza żywego i w pracach gospodarczych korzysta z pomocy teściowej. Dwukrotna obecność w ciągu dnia w gospodarstwie, w którym hodowana jest trzoda i drób, nie jest wystarczająca i nie może stanowić dowodu, że obecność w gospodarstwie jest niezbędna. Komisja powtórzyła też ustalenie organu I instancji, że po likwidacji działalności gospodarczej przez Piotra P. działalność ta jest nadal prowadzona pod nazwiskiem jego żony.
Orzeczenie to zaskarżył do Naczelnego Sądu Administracyjnego pełnomocnik Piotra P., zarzucając naruszenie przez Wojewódzką Komisję Poborową art. 39 ust. 1 pkt 2 ustawy o powszechnym obowiązku obrony. Przepis ten uzależnia odroczenie poborowemu służby wojskowej tylko od osobistego prowadzenia gospodarstwa, do którego poborowy ma tytuł prawny. Bez znaczenia dla zastosowania tego przepisu są okoliczności podniesione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, a w szczególności data zorganizowania gospodarstwa, jego dochodowość, a także ewentualne prowadzenie innej działalności gospodarczej.
Skarżący rzeczywiście zamierza prowadzić gospodarstwo rolne, którego powierzchnia wynosi obecnie 9 ha. Aktem notarialnym z dnia 12 października 1994 r. skarżący wraz z żoną nabyli od Karola i Elżbiety małżonków Ł. w drodze umowy sprzedaży dalsze 3,49 ha gruntów rolnych, a umową dzierżawy z dnia 10 października 1994 r. skarżący przejął od Małgorzaty L. dodatkowe dwa hektary użytków rolnych.
W odpowiedzi na skargę Wojewódzka Komisja Poborowa wniosła o oddalenie skargi, podtrzymując pogląd, że według art. 39 ust. 1 pkt 2 ustawy o powszechnym obowiązku obrony warunkiem odroczenia ze względu na prowadzenie gospodarstwa rolnego jest efektywne prowadzenie takiego gospodarstwa przed okresem poboru, a potwierdzeniem takiego prowadzenia gospodarstwa jest stała, a nie doraźna obecność w gospodarstwie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Według art. 39 ust. 1 pkt 2 i ust. 5 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej /Dz.U. 1992 nr 4 poz. 16 ze zm./ przesłankami udzielenia poborowemu odroczenia zasadniczej służby wojskowej ze względu na prowadzenie własnego gospodarstwa rolnego są: 1/ osobiste prowadzenie tego gospodarstwa, 2/ posiadanie tego gospodarstwa na podstawie tytułu prawego, jeżeli 3/ gospodarstwo to odpowiada pojęciu gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 553 kodeksu cywilnego, przy czym obszar użytków rolnych nie może być mniejszy niż 1 hektar.
Przesłankę osobistego prowadzenia gospodarstwa określa bliżej przepis par. 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie udzielania poborowym odroczeń czynnej służby wojskowej oraz zwalniania żołnierzy z tej służby przed jej odbyciem, a także uznawania poborowych i żołnierzy za jedynych żywicieli rodzin /Dz.U. nr 85 poz. 431/. Według tego przepisu warunek osobistego prowadzenia gospodarstwa należy uznać za spełniony, jeżeli poborowy: 1/ zamieszkuje w prowadzonym przez siebie gospodarstwie rolnym lub w innym miejscu, umożliwiającym mu codzienne wykonywanie prac w tym gospodarstwie, oraz 2/ nie jest pracownikiem w rozumieniu przepisów kodeksu pracy ani nie pozostaje w stosunku służbowym. Przepisy te zatem nie uzależniają odroczenia czynnej służby wojskowej poborowemu, który prowadzi gospodarstwo rolne, od niewykonywania innej działalności gospodarczej, skoro w par. 4 ust. 1 pkt 2 powołanego rozporządzenia za przesłankę wyłączającą odroczenie służby uznano tylko pozostawanie poborowego w stosunku pracy lub w stosunku służbowym.
Nie oznacza to jednak, że okoliczność prowadzenia działalności gospodarczej innej niż rolnicza przez poborowego, który jest właścicielem gospodarstwa rolnego, nie może być w ogóle podstawą do odmowy odroczenia służby wojskowej. W rozumieniu art. 39 ust. 1 pkt 2 omawianej ustawy o powszechnym obowiązku obrony i par. 4 ust. 1 pkt 1 cytowanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 listopada 1992 r. prowadzenie przez poborowego własnego gospodarstwa rolnego polega w szczególności na kierowaniu tym gospodarstwem i osobistym stałym wykonywaniu w nim prac. Wynika to z par. 4 ust. 1 pkt 1 powołanego rozporządzenia, który wyraźnie mówi o osobistym prowadzeniu gospodarstwa i codziennym wykonywaniu prac w gospodarstwie. W wypadku gdy poborowy, będący właścicielem gospodarstwa rolnego, prowadzi jednocześnie inną, nierolniczą działalność gospodarczą, komisje poborowe mogą odmówić jego żądaniu odroczenia służby wojskowej ze względu na prowadzenie gospodarstwa, jeżeli charakter i rozmiar pozarolniczej działalności gospodarczej poborowego wyłączają możliwość osobistego, stałego prowadzenia gospodarstwa, a w szczególności uniemożliwiają mu codzienne wykonywanie w nim prac.
Okoliczności tych ani Rejonowa, ani Wojewódzka Komisja Poborowa nie wyjaśniały. Obydwie Komisje poprzestały na ustaleniu, że skarżący w dalszym ciągu prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą, mimo że decyzją z dnia 11 maja 1994 r. Wójt Gminy S. orzekł o wykreśleniu skarżącego z ewidencji działalności gospodarczej, a w odwołaniu i w zeznaniu przed Wojewódzką Komisją Poborową skarżący zaprzeczył, by działalność ta miała być kontynuowana w imieniu jego żony.
Obie Komisje przyjęły też bez szczegółowego wyjaśnienia, że w chwili wszczęcia postępowania gospodarstwo rolne skarżącego nie było jeszcze zorganizowane. Pojęcie "zorganizowania gospodarstwa" nie jest używane ani w przepisach ustawy o powszechnym obowiązku obrony, ani w rozporządzeniach wykonawczych do tej ustawy. Sąd pojmuje to określenie Wojewódzkiej Komisji Poborowej jako ustalenie, że w chwili wszczęcia postępowania skarżący nie wykonywał jeszcze czynności związanych z osobistym prowadzeniem gospodarstwa i codzienną pracą w gospodarstwie. Również to ustalenie nie znajduje dostatecznego potwierdzenia w zebranym w sprawie materiale.
Skarżący już w swoim podaniu oświadczył, że gospodarstwo prowadzi samodzielnie, zamierza je rozwinąć, ma inwentarz żywy /świnie, kury, kaczki/ i maszyny rolnicze /ciągnik, pług, kultywator, brony itp./. W zeznaniu złożonym przed Wojewódzką Komisją Poborową skarżący zmienił treść tego oświadczenia tylko o tyle, że korzystał do prac rolnych z ciągnika swojego krewnego na warunkach użyczenia.
Oświadczenia Piotra P. o zamiarze rozwinięcia gospodarstwa wymagały wyjaśnienia w toku postępowania, zwłaszcza że już po wydaniu zaskarżonej decyzji nabył on dalsze grunty rolne i powiększył areał gospodarstwa do 9 ha. Wobec powyższego na zasadzie art. 207 par. 2 pkt 3 Kpa należało orzec jak wyżej.
Orzeczenie o kosztach zgodne jest z art. 208 Kpa.