Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 7 września 1982 r. Gminny Związek Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych w K. domagał się wydania w trybie i na zasadach przewidzianych rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie przekazywania nieruchomości rolnych i niektórych innych nieruchomości położonych na terenie gromad pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej /Dz.U. 1969 nr 1 poz. 1 ze zm./ decyzji administracyjnej, wskazującej jednostkę uprawnioną do odbioru odszkodowania, ustalonego orzeczeniem Okręgowej Komisji Arbitrażowej w O. z dnia 2 września 1981 r. nr Op-272/82, nakładającym obowiązek zwrotu przez Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną w K. kółkom rolniczym w Sz., L., i K. W. składników majątkowych, przejętych w 1976 r. od byłej Spółdzielni Kółek Rolniczych w K. oraz odszkodowania za te składniki.
Decyzją nr RZL-7019/10/82 z dnia 30 grudnia 1982 r. Naczelnik Gminy K., działając na podstawie par. 3 pkt 1 i par. 7 cytowanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 listopada 1968 r. w sprawie przekazywania nieruchomości rolnych i niektórych innych nieruchomości położonych na terenie gromad pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej, umorzył postępowanie administracyjne jako bezprzedmiotowe. Organ ten ustalił, że na mocy uchwały nr V/6/76 Walnego Zgromadzenia Członków Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. z dnia 11 września 1976 r. i uchwały Walnego Zgromadzenia Członków Spółdzielni Kółek Rolniczych w K. z dnia 5 września 1976 r. nastąpiło połączenie obu tych spółdzielni w jedną jednostkę organizacyjną pod nazwą Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w K. Jednocześnie do Spółdzielni tej przystąpiły w charakterze członków kółka rolnicze w Sz., L. i K. W. W dniach 19 grudnia 1980 r. i 25 stycznia 1981 r. wymienione kółka rolnicze wypowiedziały członkostwo w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. i postanowiły wycofać swój udział.
W związku z wątpliwościami, które składniki majątkowe i o jakiej wartości przypadają kółkom rolniczym w Sz., L. i K. W., Okręgowa Komisja Arbitrażowa w O., ustalając obowiązek zwrotu składników majątkowych i odszkodowania za ich administrowanie przez Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną w K., orzekła wyżej powołanym orzeczeniem między innymi, że właściwy organ administracji państwowej - w trybie przepisów powyższego rozporządzenia - decyzją wskaże jednostkę uprawnioną do przyjęcia wpłaty równowartości składników majątkowych byłej Spółdzielni Kółek Rolniczych, przejętych przez Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną w K. Na podstawie tych ustaleń Naczelnik Gminy w K. uznał, że istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do ustalenia wysokości udziałów kółek rolniczych w byłej Spółdzielni Kółek Rolniczych w K., a następnie w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. Spór taki - zdaniem Naczelnika Gminy - może być rozstrzygnięty tylko na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach /Dz.U. nr 12 poz. 61 ze zm./, które nie stanowią podstawy do ingerencji organów administracji państwowej w sferę stosunków członkowskich. Podstawy takiej nie stanowią też przepisy cytowanego rozporządzenia Rady Ministrów.
W tej sytuacji postępowanie administracyjne podlegało umorzeniu.
W odwołaniu od tej decyzji do Wojewody Opolskiego Gminny Związek Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych w K. działający w imieniu kółek rolniczych w Sz., L., i K.W., wnosił o uchylenie decyzji Naczelnika Gminy w K. celem ponownego rozpoznania sprawy. W uzasadnieniu tego odwołania podniósł, że w sprawie niniejszej żądanie sprowadza się do wskazania jednostki uprawnionej, której Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w K. wypłaci należne odszkodowanie za uprawiane grunty byłej Spółdzielni Kółek Rolniczych w K. Wskazanie takiej jednostki przez organ administracyjny nie ma - zdaniem odwołującego się - nic wspólnego z zakresem rozstrzygania roszczeń odszkodowawczych przez arbitraż gospodarczy, opartych na par. 19 ust. 1 w związku z par. 21 omawianego rozporządzenia.
Wojewoda Opolski na podstawie par. 3 pkt 1 i par. 7 cytowanego rozporządzenia utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, albowiem połączenie jednostek spółdzielczych, działających do 1976 r. na terenie gminy K., a mianowicie Spółdzielni Kółek Rolniczych i Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej nastąpiło na podstawie uchwał Walnych Zgromadzeń Członków tychże Spółdzielni, a nie na podstawie przepisów prawa administracyjnego, Wszelkie spory między stronami, dotyczące składników majątkowych i odszkodowania, mogą więc być rozstrzygane na podstawie przepisów prawa spółdzielczego, które nie stanowi podstawy do ingerencji organów administracji państwowej w sferę stosunków członkowskich.
Od decyzji organu administracji państwowej II instancji Kółko Rolnicze w Sz., Kółko Rolnicze w L. i Kółko Rolnicze w K. W., reprezentowane przez Gminny Związek Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych w K., wniosły skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego z wnioskiem o uchylenie zaskarżonej decyzji, albowiem w dniach 19 grudnia 1980 r. i 25 stycznia 1981 r. wystąpiły z Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. i jako pełnoprawne podmioty podjęły uchwałę o wycofaniu całego ich majątku, na który składały się środki trwałe i inwestycyjne o łącznej wartości 23.226.027 zł. Z kwoty tej zwrócono 6.004.416 zł. Pozostała do rozliczenia kwota 16.663.640 zł stanowi w dalszym ciągu przedmiot sporu między skarżącymi a Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną w K. i w związku z tym zachodzi konieczność wskazania przez organ administracji jednostki uprawnionej do przejęcia odszkodowania, co - zdaniem skarżących - mieści się w kompetencjach władczych właściwego organu administracji państwowej i samo w sobie nie stanowi rozstrzygnięcia sporu. Skarżące Kółka Rolnicze stanęły na stanowisku, że nie do przyjęcia jest wyrażony przez Wojewodę Opolskiego pogląd, jakoby sporną sprawę należało rozstrzygać na podstawie przepisów ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze, albowiem tego rodzaju stwierdzenie narusza art. 281 i 271 tejże ustawy, gdyż weszła ona w życie z dniem 1 stycznia 1983 r. i nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.
W odpowiedzi na skargę, upoważniony przez Wojewodę dyrektor Wojewódzkiego Biura Geodezji i Terenów Rolnych w Opolu wniósł o jej odrzucenie, albowiem wskazanie jednostki uprawnionej do przejęcia odszkodowania od Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. za składniki majątkowe po byłej Spółdzielni Kółek Rolniczych w K. w trybie przepisów cytowanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. jest niedopuszczalne, ponieważ połączenie jednostek spółdzielczych nie nastąpiło na podstawie przepisów prawa administracyjnego i w tym względzie nie podejmowano decyzji administracyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Orzeczeniem Okręgowej Komisji arbitrażowej z dnia 22 września 1981 r. nr Op-2727/81 w sprawie z powództwa Kółek Rolniczych w Sz., L., i K. W., reprezentowanych przez Gminny Związek Rolników, Kółek i Organizacji rolniczych w K., przeciwko Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. ustalono, iż spółdzielnia ta zobowiązana jest zwrócić powodowym Kółkom Rolniczym wszystkie składniki majątkowe, które przejęto w 1976 r. od byłej Spółdzielni Kółek Rolniczych w K., a które to składniki związane były z działalnością mechanizacyjno-usługową na rzecz rolników indywidualnych. prócz tego pozwana Spółdzielnia zobowiązana została zwrócić wymienionym Kółkom Rolniczym udziały członkowskie wniesione przez członków poszczególnych kółek. Za podstawę stosownego rozliczenia miano przyjąć rodzaj, nazwę, ilość oraz w miarę możliwości stan używalności środków trwałych i przedmiotów nietrwałych w chwili sporządzania bilansu Spółdzielni Kółek Rolniczych w K., a w odniesieniu do wszystkich pozostałych składników majątkowych, łączących się z działalnością mechanizacyjno-usługową - wartość bilansową na dzień połączenia się obu spółdzielni.
Orzeczeniem tym ustalono, że Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w K. będzie nadal administrować składnikami majątkowymi, które również przejęła od byłej Spółdzielni Kółek Rolniczych w K., lecz które stanowiły integralną część Zespołowego Gospodarstwa Rolnego tejże Spółdzielni. odszkodowanie za te składniki majątkowe pozwana Spółdzielnia zobowiązana została wpłacić uprawnione jednostce, którą "właściwy organ administracyjny wskaże w decyzji, jaką wyda w trybie i na zasadach przewidzianych rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. /Dz.U. 1969 nr 1 poz. 1/". Rozstrzygnięcie Okręgowej Komisji Arbitrażowej w tym ostatnim zakresie zostało uzasadnione tym, że skoro składniki majątkowe byłej Spółdzielni Kółek Rolniczych w K. zostały przejęte w rezultacie połączenia się z inną spółdzielnią, a przekazująca je Spółdzielnia nie została reaktywowana, zaś powodowe Kółka Rolnicze w Sz., L., i K. W. nie zdołały wykazać, iż w odniesieniu do Zespołowego Gospodarstwa Rolnego są następcami prawnymi tej Spółdzielni, to trudno jest - zdaniem Okręgowej Komisji Arbitrażowej - w "w ogóle mówić o tym, że aktualnie może mieć zastosowanie w tej sprawie analogia z przepisów par. 19 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. /Dz.U. 1969 nr 1 poz. 1/". Powyższą kwestię należy rozstrzygnąć w postępowaniu przed właściwym organem administracyjnym, który uprawniony jest do wydania decyzji w sprawie przekazywania nieruchomości rolnych i niektórych innych nieruchomości położonych na terenie gromad pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej.
Poszukiwanie jednostki organizacyjnej uprawnionej do przejęcia od Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. odszkodowania za "administrowanie" mieniem byłej Spółdzielni Kółek Rolniczych w K., nie znajduje uzasadnienia prawnego w przepisach powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. Rozporządzenie to reguluje przekazywanie w użytkowanie nieruchomości stanowiących własność państwową lub jednostek gospodarki uspołecznionej, położonych na terenie wsi /par. 1 ust. 1 i par. 2 ust. 1/. Faktem jest, że do orzekania zarówno o przekazaniu wspomnianych nieruchomości, jak i do stwierdzenia wygaśnięcia prawa użytkowania, uprawnione są organy administracji państwowej, przy czym - zgodnie z par. 21 rozporządzenia - spory wynikające w związku z decyzją o przekazaniu nieruchomości w użytkowanie rozstrzygają komisje arbitrażowe lub sądy powszechne.
W świetle ustaleń organu administracji państwowej stopnia podstawowego oraz organu administracji II instancji trafnie przyjęto, że przejęcie mienia byłej Spółdzielni Kółek Rolniczych w K. nastąpiło na podstawie art. 65 i nast. ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach /Dz.U. nr 12 poz. 61 ze zm./, a zatem bez udziału organu administracji państwowej i poza zasięgiem przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie przekazywania nieruchomości rolnych i niektórych innych nieruchomości na terenie gromad pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej /Dz.U. 1969 nr 1 poz. 1 ze zm./. W tej sytuacji wszelkie spory między stronami, w tym również w sprawie odszkodowania ustalonego w postępowaniu arbitrażowym - rozstrzygane powinny być na podstawie przepisów tej ustawy. Natomiast zgodnie z obowiązującą z dniem 1 stycznia 1983 r. ustawą z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze /Dz.U. nr 30 poz. 210/ droga sądowa w sprawach, w których stroną są spółdzielnie produkcji rolnej, mające za podstawowy przedmiot działalności prowadzenie zespołowego gospodarstwa rolnego, została wyraźnie wskazana w art. 179.
Z tych względów skarga Gminnego Związku Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych w K., działającego w imieniu Kółek Rolniczych w Sz., L. i K. W., wobec trafnego rozstrzygnięcia sprawy w zaskarżonej decyzji, z mocy art. 207 par. 5 Kpa podlegała oddaleniu.