Uzasadnienie
Ryszard P. złożył w dniu 5 października 1993 r. wniosek o zwrot kwoty 1.800.000 zł, pobranej w dniu 16 października 1992 r. tytułem opłaty skarbowej od umowy sprzedaży samochodu osobowego.
Podatnik powoływał się na nieważność umowy sprzedaży i wskazywał, że sprzedający posługiwał się sfałszowanymi dokumentami, w tym również fałszywym dowodem osobistym i dowodem odprawy celnej. Okoliczności te doprowadziły do konieczności zapłacenia przez Ryszarda P. cła i podatku obrotowego za sprowadzony z zagranicy przez sprzedawcę samochód osobowy, zaś fakt ten - jego zdaniem - zwalnia nabywcę samochodu od obowiązku uiszczenia opłaty skarbowej od umowy sprzedaży.
Drugi Urząd Skarbowy w W. decyzją z dnia 20 października 1993 r. odmówił zwrotu opłaty skarbowej, powołując się na treść art. 13 pkt 3 lit. "a" ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o opłacie skarbowej /Dz.U. nr 4 poz. 23 ze zm./.
W odwołaniu Ryszard P. zarzucał, że umowa dotyczyła sprzedaży samochodu, który na podstawie aktu rejestracji w Urzędzie Miasta i Gminy w Z. został dopuszczony do obrotu na terenie Polski. Jednocześnie odwołujący się zarzucał, że umowa sprzedaży posiadała wady, polegające na braku świadomości kupującego dotyczącej rzeczywistego stanu faktycznego, a także iż umowa ta była ze strony sprzedającego umową pozorną.
Stąd też zaistniały przesłanki określone w art. 82 i art. 83 Kc, uzasadniające przyjęcie nieważności umowy, zgodnie z art. 58 Kc.
Izba Skarbowa w W. decyzją z dnia 28 stycznia 1994 r. utrzymała w mocy decyzję Urzędu Skarbowego.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Ryszard P. zarzucał, że skoro zapłacił cło i podatek obrotowy od samochodu sprowadzonego z zagranicy, nie ma obowiązku wnoszenia opłaty skarbowej. Ponadto skarżący kwestionował pogląd prawny wyrażony w zaskarżonej decyzji, dotyczący zagadnienia nieważności umowy z mocy prawa i zarzucał, że skoro zawarta umowa jest sprzeczna z przepisami prawa, winna ona być uznana za nieważną bez potrzeby uzyskiwania w tym przedmiocie wyroku sądu cywilnego. Niezależnie od powyższego skarżący zarzucał, że pobrana opłata winna być obniżona, od wartości samochodu należało bowiem odliczyć kwoty zapłacone tytułem cła i podatku obrotowego.
Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i powołał się na dotychczasową argumentację.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga nie jest zasadna.
Odmowna decyzja zarówno Urzędu, jak i organu odwoławczego, opierała się na stwierdzeniu, że zwrot opłaty nie może nastąpić, gdyż umowa sprzedaży samochodu, na podstawie której skarżący wszedł w jego posiadanie, nie jest umową bezwzględnie nieważną, zaś istnienia względnej nieważności skarżący nie wykazał. Pogląd ten nie narusza żadnego przepisu prawa.
Jak wynika z art. 13 ust. 1 pkt 3 lit. "a" ustawy, zwrot uprzednio uiszczonej opłaty skarbowej od umowy sprzedaży może nastąpić tylko w razie zaistnienia trzech wymienionych w tym przepisie sytuacji: nieważności umowy sprzedaży, stwierdzenia nieważności tej umowy orzeczeniem sądowym, wykazania, że nastąpiło skuteczne uchylenie się od skutków oświadczenia woli, będącego podstawą zawarcia kwestionowanej umowy sprzedaży. Z dyspozycji tego przepisu, a w szczególności na skutek wskazania w jego końcowej części, że chodzi o nieważność względną, należy wnosić, że pierwsza część przepisu, uzależniająca prawo do zwrotu opłaty od istnienia "nieważności umowy", dotyczy - w przeciwieństwie do pozostałej części przepisu - tzw. nieważności bezwzględnej.
Bezwzględna nieważność czynności prawnej ma miejsce wówczas, gdy czynność ta jest sprzeczna z przepisami powszechnie obowiązującymi, z celem tego rodzaju czynności, względnie też narusza zasady współżycia społecznego /por. "System prawa cywilnego". Praca zbiorowa Wrocław-Kraków-Warszawa 1985 r., str. 518 i nast./. W niniejszej sprawie sporne było, czy tego rodzaju nieważność umowy sprzedaży samochodu w istocie miała miejsce, a zatem czy zaistniała sytuacja, w której każdy organ stosujący prawo - w tym również organy podatkowe-byłby zobowiązany tę okoliczność wziąć pod uwagę nawet w takiej sytuacji, kiedy nie istnieje wyrok właściwego sądu cywilnego stwierdzający nieważność tej czynności.
Zdaniem Sądu, trafnie przyjęły organy podatkowe, że w tej sprawie tego rodzaju nieważność nie została wykazana.
O tym, czy umowa sprzedaży samochodu jest umową bezwzględnie nieważną, nie decyduje ani fakt zbycia tego samochodu przez osobę nieuprawnioną, ani fakt posługiwania się przez nią przerobionymi lub podrobionymi dokumentami. Decydujące natomiast znaczenie ma dobra wiara kupującego i fakt wydania samochodu przez zbywającego. tylko bowiem przy dobrej wierze kupującego i wydaniu samochodu możliwe jest osiągnięcie celu tej czynności, to jest kupienie i nabycie własności przez nabywcę rzeczy.
Inna sytuacja występuje, gdy rzecz ruchoma będąca przedmiotem zbycia została skradziona, zagubiona lub w inny sposób utracona przez właściciela. W tym przypadku, zgodnie z art. 169 par. 2 Kc, nabywca może uzyskać własność rzeczy dopiero po upływie trzech lat od daty utraty rzeczy przez właściciela, pod warunkiem jednak, że zarówno w chwili nabycia, jak i przez cały okres trzyletni, o którym mowa w tym przepisie, będzie w dobrej wierze. Jeżeli zatem samochód został wcześniej skradziony lub winny sposób utracony przez właściciela, także możliwe jest nabycie własności przez nabywcę samochodu będącego w dobrej wierze pod warunkiem jednak, że upłynie trzyletni okres, zaś nabywca w tym czasie nie utraci dobrej wiary.
Nie w każdym więc przypadku sprzedaży samochodu kradzionego nie jest możliwe osiągnięcie celu tej czynności, to jest przeniesienia własności. W razie spełnienia warunków wymienionych w art. 169 par. 2 Kc, własność samochodu przejdzie na nabywcę, chociaż uprzednio został on skradziony.
Skoro więc nabywca samochodu będący w dobrej wierze może po okresie oczekiwania bronić się przed windykacją dotychczasowego właściciela zarzutem, że nabył własność samochodu, nie ma podstaw do uznania, że oświadczenie woli, na podstawie którego wszedł on w posiadanie rzeczy, jest bezwzględnie nieważne. Oświadczenie to, w przypadku umowy sprzedaży, wywierało jednocześnie skutki w zakresie prawa rzeczowego i zobowiązaniowego. W konsekwencji, te same okoliczności przemawiają przeciw uznaniu za bezwzględnie nieważną umowy sprzedaży dotyczącej tego samochodu.
Reasumując uznać należy, że o bezwzględnej nieważności umowy sprzedaży samochodu nie może decydować jedynie fakt posługiwania się przez sprzedającego podrobionymi lub przerobionymi dokumentami. Jeżeli bowiem w wyniku zawartej umowy osiągnięty zostaje cel tego rodzaju czynności i następuje przeniesienie własności rzeczy ruchomej, umowa taka nie może być uznana za bezwzględnie nieważną.
Jeżeli natomiast poza posługiwaniem się dokumentami przerobionymi i podrobionymi zachodzą także inne okoliczności, które stanowią przeszkodę prawną do nabycia własności samochodu przez nabywcę, konieczne jest dokonywanie ustaleń faktycznych i interpretacji udowodnionych stanów prawnych w świetle przepisów prawa cywilnego, w tym także instytucji dobrej i złej wiary, instytucji ekspektatywy /wyczekiwania/, ewentualnie instytucji wydania rzeczy. W razie więc wątpliwości, rozstrzygnięcie w tym przedmiocie należy do właściwego w sprawach cywilnych sądu powszechnego. Jeżeli więc dane zagadnienie prawne nie może być rozstrzygnięte przez każdy organ stosujący prawo, nie ma podstaw do uznania, że w takim przypadku zaistniała bezwzględna nieważność czynności prawnej.
W sprawie było bezsporne, że skarżący dotychczas ani nie uchylił się od skutków oświadczenia woli będącej podstawą umowy sprzedaży, ani też nie zapadł w tym przedmiocie wyrok sądu cywilnego. Nie było także kwestionowane, że dotychczas nie została wyrokiem sądu cywilnego stwierdzona nieważność umowy sprzedaży z innych przyczyn. Stąd też uznać należało, że trafnie przyjęły organy podatkowe, iż nie wystąpiły pozostałe przesłanki wymienione w przepisie.
Dodatkowo podkreślić należy, że o istnieniu bezwzględnej nieważności umowy nie decyduje naruszenie przepisów celnych, czy też podatkowych, przepisy te bowiem nie zawierają takiego rygoru, a nadto fakt ich naruszenia nie ma wpływu na ocenę, czy na nabywcę przeszła własność rzeczy ruchomej. Cel umowy sprzedaży - którym niewątpliwie jest przeniesienie własności - nie jest uzależniony od faktu zapłacenia należności celnych lub podatkowych, lecz od spełnienia wcześniej wymienionych warunków.
Stąd też bezwzględna nieważność transakcji nie może wystąpić tylko z tych przyczyn, że nabywca rzeczy kupił samochód obciążony wadą polegającą na niedopuszczeniu na polski obszar celny, czy też wadą związaną z naruszeniem należności celnych. Tego rodzaju wady czynności prawnych, jak to słusznie wskazała Izba Skarbowa, mogą być albo przedmiotem oświadczenia o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli, albo przedmiotem procesu cywilnego zastępującego to oświadczenie, względnie też przedmiotem procesu cywilnego o odszkodowanie za poniesioną szkodę. W konsekwencji zaś, skarżący przedkładając wyrok stwierdzający uchylenie się od skutków oświadczenia woli mógłby domagać się zwrotu uiszczonej opłaty skarbowej, w oparciu o dalsze przesłanki wymienione w art. 13 ust. 1 pkt 3 lit. "a" ustawy o opłacie skarbowej. Wbrew także skarżącemu żaden przepis prawa nie daje podstawy do obniżenia opłaty o wysokość zapłaconego cła, tego rodzaju zarzut zatem również nie mógł wpłynąć na rozstrzygnięcie sprawy.