Uzasadnienie
Grzegorz R. wystąpił do Rejonowej Komisji Poborowej w W. z wnioskiem o przyznanie mu prawa odbywania służby zastępczej, ponieważ wyznawana przez niego religia i poglądy moralne nie pozwalają mu być czynnym członkiem armii, w której "popełnia się grzech przeciwko siódmemu przykazaniu i przeciwko nakazowi umiłowania bliźniego".
Uznając uzasadnienie podania za niewystarczające, Rejonowa Komisja Poborowa w W. odmówiła uwzględnienia tego wniosku orzeczeniem z dnia 10 października 1990 r. Nr SA-6312/162/90.
Odwołanie od tego orzeczenia poborowy ponownie uzasadnił twierdzeniem, "że będąc członkiem armii, nie sposób nie zgrzeszyć przeciwko siódmemu przykazaniu". Ustawa zaś gwarantuje mu przyznanie służby zastępczej ze względu na przekonania religijne lub moralne.
Wojewódzka Komisja Poborowa w W. orzeczeniem z dnia 12 listopada 1990 r. Nr SO-VI-6312/374/90 utrzymała w mocy orzeczenie Rejonowej Komisji Poborowej, stwierdzając, że motywacja odwołania nie pozostaje w sprzeczności z obowiązkiem pełnienia zasadniczej służby wojskowej.
Zaskarżając powyższe orzeczenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego, Grzegorz R. wywodzi, że Komisja niewłaściwie oceniła jego przekonania religijne i moralne na skutek niezrozumienia "wyznawanego światopoglądu", a mianowicie gnostycyzmu. Nie rozumiejąc, że siła motywacji zależy wyłącznie od głębokości wiary, Komisja oceniła siłę jego wiary jako niewystarczającą.
Odpowiadając na skargę, zastępca przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji Poborowej wskazuje na dwukrotne mylne powołanie się przez poborowego na siódme zamiast na piąte przykazanie dekalogu, co dowodzi braku rzeczywistego zainteresowania podstawowymi zasadami wiary, podawanymi jako powód ubiegania się o służbę zastępczą. W celu możliwie najpełniejszego rozpatrzenia odwołania wysłuchano poborowego na posiedzeniu Komisji, która doszła do wniosku, że wypełnienie powszechnego obowiązku obrony przez Grzegorza R. nie spowoduje konieczności złamania przez niego zasad wiary i moralności.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Ograniczając swoje rozważania do prawnej płaszczyzny sprawy, Sąd doszedł do wniosku o nietrafności zarzutów skargi przeciw wydanym rozstrzygnięciom.
Instytucję służby zastępczej poborowych normują przepisy art. 198-208 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony /Dz.U. 1988 nr 30 poz. 207 ze zm./ oraz przepisy aktu wykonawczego, to jest rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 sierpnia 1988 r. w sprawie służby zastępczej /Dz.U. nr 30 poz. 208/. W myśl regulacji ustawowej poborowi przeznaczeni do zasadniczej służby wojskowej, zasadniczej służby w obronie cywilnej lub długotrwałego przeszkolenia wojskowego, którzy nie korzystają z odroczenia służby wojskowej, mogą ze względu na przekonania religijne albo wyznawane zasady moralne występować do rejonowej komisji poborowej z pisemnym wnioskiem o skierowanie ich do odbycia służby zastępczej /art. 198 zacytowanej ustawy/. Wniosek tej treści wymaga uzasadnienia, a do czasu wydania przez komisję poborową ostatecznego orzeczenia w sprawie takiego wniosku poborowego nie powołuje się do służby wojskowej /art. 199 tej ustawy/.
Taki sposób uregulowania warunków korzystania z prawnej możliwości skierowania do odbycia służby zastępczej nakazuje przyjąć, że przesłanką uzyskania uprawnienia są przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne, stojące na przeszkodzie odbyciu zasadniczej służby wojskowej lub innych jej form wymienionych w art. 198 ust.
- Postępowanie w takiej sprawie wszczyna jedynie złożony przez poborowego pisemny wniosek, który musi być uzasadniony, a podstawą skierowania do odbycia służby zastępczej jest ostateczne orzeczenie komisji poborowej, uwzględniające powyższy wniosek poborowego.
Wbrew więc sugestiom skarżącego, który dopatruje się w przepisach omawianej ustawy "gwarancji" przyznania służby zastępczej ze względu na przekonania religijne lub zasady moralne, ustawodawca nie przewiduje skierowania do służby zastępczej jako prostego następstwa zgłoszonego przez poborowego żądania popartego oświadczeniem, że religijne przekonania bądź zasady moralne nie pozwalają mu na odbywanie zasadniczej służby wojskowej. Występując z takim wnioskiem, poborowy musi wykazać związek między swymi przekonaniami religijnymi albo wyznawanymi zasadami moralnymi a niemożliwością odbycia zasadniczej służby wojskowej bez sprzeniewierzenia się tym przekonaniom lub zasadom.
W krajach, w których prawo zna instytucję służby zastępczej, przyjmuje się, że zwolnienie od obowiązku służby wojskowej i skierowanie do służby zastępczej mogą uzasadniać tylko przekonania głęboko utrwalone, których zaprzeczenie oznaczałoby konflikt sumienia, negatywnie ciążący na rozwoju jednostki. Tylko w nielicznych wypadkach wystarczy złożenie oświadczenia na przykład o przynależności do określonego kościoła. Najczęściej jednak ustawodawstwa poszczególnych krajów nakładają na wnioskodawców ciężar dowodu co do prawdziwości twierdzenia o wyznawanych przekonaniach, co uzasadnione jest potrzebą przeciwdziałania wykorzystywaniu służby zastępczej przez tych, którzy z innych powodów pragną uniknąć służby wojskowej. Natomiast międzynarodowe pakty i konwencje tyczące się praw człowieka nie przewidują wprost prawa do odmowy służby wojskowej ze względu na przekonania /L. Kański, Z. Kędzia: Prawo poborowych do służby zastępczej, Państwo i Prawo 1988 z. 7 str. 39-53/.
Oceniając zasadność wniosków zgłoszonych w trybie art. 198 omawianej ustawy i prawdziwość twierdzeń wnioskodawcy o jego przekonaniach religijnych, należy pamiętać, że wniosek taki zmierza do ograniczenia zakresu obowiązku prawnego. Obrona Ojczyzny jest jednym z podstawowych /"najświętszym"/ obowiązków obywatelskich, a system obronności Polski jest zbudowany na zasadzie powszechnego obowiązku służby wojskowej /art. 92 Konstytucji oraz art. 1, 2 i 4 omawianej ustawy/. Ograniczenie zatem tego obowiązku przez wybór "zastępczej" formy jego spełnienia jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy powstaje rzeczywisty konflikt pomiędzy obywatelską powinnością obrony państwa a obywatelskim prawem do wolności sumienia, wyznania i przekonań, to jest gdy odbywanie służby wojskowej pozostaje w oczywistej sprzeczności z wyznawanymi przekonaniami religijnym, nie zaś wtedy, gdy wprowadza zainteresowanego jedynie w stan dyskomfortu duchowego.
Posługiwanie się przez ustawodawcę zwrotem "przekonania religijne" wyłącza oczywiście jako przesłankę skierowania do służby zastępczej inne rodzaje przekonań, np. filozoficzne, poznawcze, światopoglądowe itp. /poza zasadami moralnymi, określonymi jako druga, alternatywna przesłanka/. Użycie zaś liczby mnogiej uzasadnia przypuszczenie, że nie wystarczy wskazanie oderwanego przekonania, odnoszącego się do służby wojskowej lub jej konsekwencji, lecz należy raczej odwoływać się do zespołu czy nawet systemu przekonań religijnych. Jeżeli przyjmiemy, że taki system przekonań obejmuje wierzenia dotyczące genezy i celu istnienia /doktryna religijna/, związane z nim zachowania /kult religijny/ oraz formy organizacyjne przejawiania owych wierzeń i zachowań /instytucje religijne/, to dojdziemy do przekonania, iż "przekonania religijne" w rozumieniu ustawy bliskie są pojęciu "wyznania", a nawet "kościoła", ujmowanego jako organizacja religijna, grupująca wyznawców jednej religii lub jej odłamu. Jeśli się uwzględni wyżej scharakteryzowane warunki ubiegania się o skierowanie do służby zastępczej, odwołanie się do "przekonań religijnych" wymaga bliższego określenia wyznawanego systemu religijnego /wyznania/, wskazania jego kanonu /reguły/, wyłączającego możliwość odbywania służby wojskowej, a w razie wątpliwości - także wykazania własnych rzeczywistych związków z tym wyznaniem /kościołem/. Ze względu na wspomniany wcześniej rozkład ciężaru dowodu rzeczą wnioskodawcy jest przekonanie tych, którzy rozstrzygają w sprawie, o prawdziwości, trwałości i sile przekonań religijnych.
W pismach kierowanych do Komisji Poborowych Grzegorz R. uzasadniał swoje żądanie skierowania do służby zastępczej jedynie obawą popełnienia grzechu przeciwko przykazaniu "nie zabijaj", które według niego jest siódmym przykazaniem dekalogu. Tak oczywisty i dwukrotnie popełniony błąd pozwalał organowi orzekającemu wskazać w odpowiedzi na skargę na brak rzeczywistego zainteresowania skarżącego podstawowymi zasadami wiary.
Dopiero w skardze sądowej następuje konkretyzacja przekonań religijnych wyznawanych przez skarżącego, który uskarża się na niezrozumienie przez komisję poborową, "co to jest gnostycyzm". Nie kwestionując prawa skarżącego do wyznawania dowolnie wybranych zasad religijnych, trudno było oczekiwać innego skutku, jeżeli jako przyczynę żądania służby zastępczej powołuje się doktrynę religijną, która - historycznie rzecz ujmując - wyczerpała już swoje oddziaływanie społeczne. Rozkwit bowiem starożytnego gnostycyzmu - synkretycznego ruchu filozoficzno-religijnego /wraz z jego manichejską odmianą/ nastąpił w I-III wieku nowej ery. Gnostycystyczne idee legły również u podstaw niektórych średniowiecznych "herezji", między innymi bogomiłów i katarów. Tylko kataryzm występuje obecnie w formie reliktowej w południowej Francji /Jan Prokopiuk: Gnoza, gnostycyzm i manicheizm. Apologia pro domo sua, "Literatura Na Świecie" 1987 nr 12 str. 3-11/.
Na marginesie wszakże wypada dostrzegać podział na dwie kategorie wyznawców, występujący w religiach opartych na gnostycyzmie: na "wybranych" /electi, doskonali/, których postępowanie wyznaczały trzy "pieczęcie" /ust, rąk i łona/, oraz na masy wiernych /auditores, wierzący/, nie objętych tak rygorystyczną etyką. Tym pierwszym wiara w kolejne wcielenia istotnie zabraniała zabijania nawet zwierzęcia. Natomiast "wierni" katarowie z wielkim męstwem i biegłością wojskową bronili - wielokrotnie z powodzeniem - ośrodka swego kultu, zamku Montséqur, przed katolickimi krucjatami /Fernand Niél: Katarzy i albigensi, tamże, str. 127-145/. Ponieważ - jak wcześniej wspomniano - tylko przekonania religijne mogą być przesłanką uchylania się od zasadniczej służby wojskowej, przeto współczesne odmiany gnostycyzmu filozoficznego /np. Steiner, Jung/ nie upoważniają do zabiegów o ograniczeniu obowiązku służby wojskowej.
Z przytoczonych powodów ogólne odwołanie się do "gnostycyzmu" jako wyznawanego przez poborowego światopoglądu nie odpowiada warunkowi uzasadnionego wniosku o skierowanie do zastępczej służby ze względu na przekonania religijne. Jak bowiem poprzednio wywiedziono, powołanie tej przesłanki będzie w pełni skuteczne w razie wykazania przez wnioskodawcę trwałej przynależności do realnie działającego wyznania, którego reguły nie pozwalają - bez istotnego konfliktu sumienia - na odbywanie zasadniczej służby wojskowej.
Chociaż więc w toku rozprawy przed sądem administracyjnym skarżący wykazał się znajomością podstawowych założeń i idei gnozy, Sąd - nie będąc trzecią instancją administracyjną w sprawie, lecz jedynie organem kontrolującym legalność orzeczeń wydawanych przez Komisje Poborowe - nie dopatrzył się naruszenia prawa przez owe Komisje, odmawiające skierowania Grzegorza R. do służby zastępczej. Jego skarga zatem na orzeczenia w tym przedmiocie podlegała oddaleniu stosownie do art. 207 par. 5 Kpa.