Orzeczenie TK z 2 września 1997 r., U 7/97

Teza

Trybunał Konstytucyjny postanowił na podstawie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym /t.j. Dz.U. 1991 nr 109 poz. 470 ze zm./ umorzyć postępowanie w sprawie.

Uzasadnienie

1. Rzecznik Praw Obywatelskich 2 kwietnia 1997 r. zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o stwierdzenie, że powołane zarządzenie Ministra Obrony Narodowej Nr 43/MON z dnia 30 września 1996 r. w sprawie szczególnych zasad zabezpieczania zasobów archiwalnych w resorcie obrony narodowej /nie publikowane/ jest sprzeczne z art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich /t.j. Dz.U. 1991 nr 109 poz. 471/ w związku z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego /Dz.U. nr 34 poz. 149 ze zm./ i w związku z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o zmianie Kodeksu postępowania karnego, ustawy o ustroju sądów wojskowych, ustawy o opłatach w sprawach karnych i ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich /Dz.U. nr 89 poz. 443 ze zm./.

W uzasadnieniu wniosku Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł, iż kwestionowane zarządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 30 września 1996 r. uniemożliwia Rzecznikowi wywiązywanie się z ustawowo nałożonych nań obowiązków. I tak - wskazywał wnioskodawca - art. 13 ust. 1 pkt 2 powołanej ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich gwarantuje realizację przypisanych temu urzędowi obowiązków, przez wyposażenie Rzecznika w prawo samodzielnego prowadzenia przez niego postępowania wyjaśniającego, w ramach którego ma on prawo m.in. żądać przedstawienia akt każdej sprawy prowadzonej przez naczelne i centralne organy administracji państwowej, organy administracji rządowej, organy organizacji spółdzielczych, społecznych, zawodowych i społeczno-zawodowych oraz organy jednostek organizacyjnych posiadających osobowość prawną, a także organy gmin i jednostek organizacyjnych samorządu terytorialnego.

Zdaniem Rzecznika Praw obywatelskich, możliwość prowadzenia postępowania wyjaśniającego w rozumieniu powołanej ustawy zakwestionował Minister Obrony Narodowej wydając zaskarżone zarządzenie z dnia 30 września 1996 r., którym został wprowadzony zakaz brakowania, niszczenia i rozpraszania dokumentacji znajdującej się w zasobach archiwalnych resortu obrony narodowej. W gwarantowane ustawowo uprawnienia wnioskodawcy godził w szczególności - zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich - zakaz rozpraszania dokumentacji, co w rozumieniu przedmiotowego zarządzenia oznaczało zakaz przekazywania dokumentacji w jakiejkolwiek formie poza dotychczasowe miejsce jej przechowywania, za wyjątkiem obowiązku jej udostępniania sądom lub prokuraturze na zasadach określonych w odrębnych przepisach.

Powołana wyżej treść zaskarżonego zarządzenia z dnia 30 września 1996 r. uniemożliwia - zdaniem wnioskodawcy - wykonywanie ustawowo nałożonych na jego urząd obowiązków. Dowodzi tego fakt - kontynuował wnioskodawca - że nie mógł realizować swoich uprawnień, w które wyposażył go m.in. ustawodawca mocą art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważnie orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych (...). Przepis ten bowiem przyznając Rzecznikowi Praw Obywatelskich prawo występowania do właściwych sądów wojewódzkich i wojskowych z wnioskami o stwierdzenie nieważności orzeczeń wskazanych w art. 1 ustawy, nie może być przez Rzecznika wykonany bez zbadania odpowiednich akt zaliczonych do zasobów archiwalnych w resorcie obrony narodowej. W rezultacie - konkluduje wnioskodawca - jako urząd i jako podmiot uprawniony do składania stosownych wniosków na rzecz wskazanych ustawą podmiotów, jest w świetle treści przedmiotowego zarządzenia pozbawiony możliwości zbadania zasadności tych wniosków a w konsekwencji realizacji ustawowo nałożonych nań w tym zakresie obowiązków.

Powyższe ustalenia znajdują pełne zastosowanie - twierdził Rzecznik Praw Obywatelskich - także w świetle treści art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o zmianie Kodeksu postępowania karnego, ustawy o ustroju sądów wojskowych (...). Mocą tego bowiem przepisu wnioskodawca został uprawniony do wnoszenia kasacji od każdego prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie sądowe - także wydanego przed dniem wejścia powołanej ustawy w życie - w tym również od orzeczeń Sądu Najwyższego zapadłych w następstwie rozpoznania rewizji nadzwyczajnej. Jednakże i ta ustawowo przypisana Rzecznikowi Praw Obywatelskich kompetencja nie jest możliwa do zrealizowania bez zapewnienia jego urzędowi dostępu i zbadania odpowiednich akt sprawy, do których będzie miało zastosowanie zaskarżone zarządzenie z dnia 30 września 1996 r.

Podsumowując tę część uzasadnienia swojego wniosku Rzecznik Praw Obywatelskich stwierdził, że nałożone na niego przez powołane wyżej ustawy kompetencje są równoznaczne z przyznaniem mu prawa do żądania przedstawienia /przesyłania/ odpowiednich akt przez podmioty, które aktualnie nimi dysponują, w tym również jednostki organizacyjne podległe Ministrowi Obrony Narodowej. Jednocześnie wnioskodawca podkreślił, że na gruncie dotychczasowego stanu prawnego jego prawo do żądania przedstawienia /przesłania/ odpowiednich akt nie było kwestionowane przez te jednostki. Praktyka w tym zakresie uległa zmianie z chwilą skierowania pod adresem Ministra Obrony Narodowej przez sejmową Komisję Nadzwyczajną do Rozpatrzenia projektów Ustaw Lustracyjnych dezyderatu Nr 1 z dnia 25 września 1996 r. w sprawie zabezpieczenia zasobów archiwalnych /nie publikowany/. W dezyderacie tym Komisja Nadzwyczajna wezwała Ministra Obrony Narodowej do wydania w trybie pilnym odrębnych zarządzeń, mających zobligować podległe mu służby i jednostki organizacyjne do wstrzymania ze skutkiem natychmiastowym brakowania, niszczenia i rozpraszania zasobów archiwalnych oraz zasobów niezarchiwizowanych wytworzonych przed dniem 1 sierpnia 1990 r. W konsekwencji tego dezyderatu Minister Obrony Narodowej wydał zaskarżone zarządzenie z dnia 30 września 1996 r.

Powołany wyżej dezyderat - zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich - po pierwsze, nie miał mocy prawa obowiązującego, a po drugie, nie wynikało z niego by zobowiązywał on Ministra Obrony Narodowej do wyeliminowania jego urzędu z kręgu podmiotów, którym przysługiwało prawo żądania nadsyłania do wglądu przechowywanych w archiwach wojskowych akt. Zaskarżone zaś zarządzenie faktycznie to spowodowało, co dodatkowo naruszyło - wynikającą z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o zmianie Kodeksu postępowania karnego (...) - zasadę równego traktowania Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich w zakresie wnoszenia kasacji.

Konkludując Rzecznik praw Obywatelskich stwierdził, iż w związku z tym, że zaskarżone zarządzenie uniemożliwiło jego urzędowi realizację ustawowo przypisanych mu kompetencji, a próba skłonienia Ministra Obrony Narodowej do zmiany tego zarządzenie nie przyniosła rezultatu, Rzecznik uznał za konieczne skierowanie sprawy do rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny.

2. Prokurator Generalny w piśmie z dnia 23 maja 1997 r. uznał, że zaskarżone przez wnioskodawcę zarządzenie Nr 43/MON wydane przez Ministra Obrony Narodowej było niezgodne z upoważnieniem z art. 5 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym /Dz.U. nr 38 poz. 173 ze zm./ i tym samym było niezgodne z art. 56 ust. 2 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426 ze zm./ oraz art. 1 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy na podstawie art. 77 powołanej Ustawy Konstytucyjnej.

Zdaniem Prokuratora Generalnego zaskarżone zarządzenie nie znajdowało podstawy w upoważnieniu ustawowym przewidzianym art. 5 ust. 3 pkt 3 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym. Upoważnienie ustawowe określiło w sposób nie budzący wątpliwości zarówno procedurę stanowienia aktu podustawowego, jak i materię przewidzianą do regulacji tym aktem. Z tego punktu widzenia zaskarżony akt prawny został wydany bez zachowania tej procedury, bowiem został wydany w formie zarządzenia a nie rozporządzenia, a nadto wykroczył poza materię przekazaną do regulacji. W konsekwencji - podkreślił Prokurator Generalny - w świetle jednoznacznego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, nakazującego zawsze ścisłą i literalną wykładnię upoważnienia ustawowego, nie może budzić wątpliwości, że zaskarżone zarządzenie zostało wydane z oczywistym przekroczeniem granic tego upoważnienia, co pozbawiło je charakteru wykonawczego i uczyniło niezgodnym z ustawą o narodowym zasobie archiwalnym i Ustawą Konstytucyjną.

3. Minister Obrony Narodowej ustosunkowując się w piśmie z dnia 5 maja 1997 r. do wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich, stwierdził, że kwestionowane zarządzenie zostało wydane w następstwie przyjęcia przez Sejmową Komisję Nadzwyczajną dezyderatu Nr 1 z dnia 25 września 1996 r. Dezyderat ten zaś jednoznacznie zobligował Ministra do zapobieżenia rozpraszania zasobów archiwalnych.

Zdaniem Ministra Obrony Narodowej zarządzenie w żadnym razie nie wykluczało dostępu do archiwaliów "a jedynie ograniczało i dyscyplinowało procedury związane z istniejącą możliwością korzystania z nich" a nadto podkreślił Minister "ograniczenie to nie miało (...) charakteru trwałego, gdyż obowiązywać miało wyłącznie do czasu wejścia w życie ustawy lustracyjnej".

4. W piśmie z dnia 24 lipca 1997 r. Minister Obrony Narodowej poinformował, że zarządzeniem Nr 58/MON z dnia 24 lipca 1997 r. uchylił zaskarżony przez wnioskodawcę akt prawny a zarazem w związku z tym faktem wniósł o umorzenie postępowania w przedmiotowej sprawie przed Trybunałem Konstytucyjnym.

Do powyższego stanowiska Ministra Obrony Narodowej przyłączyli się: wnioskodawca i Prokurator Generalny.

W piśmie z dnia 19 sierpnia 1997 r. Rzecznik Praw Obywatelskich zakomunikował, że w związku z uchyleniem zakwestionowanego zarządzenia, jego wniosek stał się bezprzedmiotowy i wniósł o umorzenie postępowania w przedmiotowej sprawie.

Prokurator Generalny pismem z dnia 31 lipca 1997 r. - stwierdzając fakt uchylenia zaskarżonego zarządzenia - wskazał, że stanowi to przeszkodę prawną uniemożliwiającą dalsze prowadzenie postępowania w tej sprawie, bowiem zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym z chwilą utraty mocy obowiązującej przez zaskarżony akt normatywny przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał postępowanie podlega umorzeniu.

Trybunał Konstytucyjny zważył co następuje

1. Zgodnie z treścią art. 4 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym utrata mocy obowiązującej aktu normatywnego przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny powoduje umorzenie postępowania w sprawie takiego aktu.

W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego ustabilizował się pogląd, zgodnie z którym nie wystarcza proste uchylenie aktu normatywnego, bowiem fakt ten nie zawsze jest równoznaczny z utratą przez kwestionowany przepis w całości mocy obowiązującej. To czy faktycznie doszło do uchylenia w całości zaskarżonego przepisu należy ustalić na podstawie treści normy derogującej lub przejściowej. Jeżeli treść tej normy pozwala jednoznacznie przyjąć, że uchylony przepis utracił w całości moc obowiązującą, w tym znaczeniu, iż nie może być już w ogóle stosowany do stanów faktycznych z przeszłości, teraźniejszości lub przyszłości, to wówczas zastosowanie ma powołany art. 4 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. Tak więc dopiero w sytuacji całkowitej pewności, że rozstrzygnięcie merytoryczne w zakresie konstytucyjności czy legalności danego aktu w rozpatrywanej sprawie jest bezprzedmiotowe, Trybunał Konstytucyjny umarza postępowanie /por. orzeczenie z dnia 26 września 1995 r., U 4/95 - OTK 1995 cz. II str. 25-26/.

2. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że w sprawie niniejszej nie może budzić wątpliwości fakt utraty mocy obowiązującej zaskarżonego zarządzenia Ministra Obrony Narodowej Nr 43/MON z dnia 30 września 1996 r. Wynika to jednoznacznie z treści par. 1 i 2 zarządzenia Ministra Obrony Narodowej Nr 58/MON z dnia 27 lipca 1997 r.

I tak z par. 1 powołanego aktu wynika wprost, że "traci moc zarządzenie Ministra Obrony Narodowej Nr 43/MON z dnia 30 września 1996 r.". Natomiast norma przejściowa zarządzenia zawarta w par. 2 stanowi, iż wskazane zarządzenie "wchodzi w życie z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne /Dz.U. nr 70 poz. 443/". Wskazana w przepisie tzw. ustawa lustracyjna została opublikowana w Dzienniku Ustaw z dnia 3 lipca 1997 r., a zgodnie z brzmieniem jej art. 43 weszła w życie po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia, tzn. 3 sierpnia bieżącego roku.

Powyższe ustalenia wskazują jednoznacznie, że:

po pierwsze, kwestionowane zarządzenie na dzień wydawania niniejszego postanowienia utraciło moc prawną, a po drugie, że nie może ono mieć zastosowania do przeszłych, teraźniejszych ani przyszłych zdarzeń.

W konsekwencji miał tu pełne zastosowanie art. 1 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym.