Uzasadnienie
Skarżący, Jarosław P. i Włodzimierz J., prowadząc Przedsiębiorstwo Wielobranżowe "B.", będące spółką cywilną, sprowadzili 1991 r. do Polski podkoszulki bawełniane. Decyzją Dyrektora Urzędu Celnego w Ł. z 7 czerwca 1991 r., (...) dokonano odprawy celnej, wymierzając należności celne i dopuszczając towar do obrotu. Decyzji tej spółka nie kwestionowała w postępowaniu odwoławczym.
Obaj Skarżący, niezależnie od siebie, w dniu 28 lipca 1998 r., działając na podstawie art. 247 par. 1 pkt 5 Ordynacji podatkowej wnieśli o stwierdzenie nieważności decyzji z 7 czerwca 1991 r. Zarzut nieważności i braku prawnych skutków decyzji dotyczył wadliwego oznaczenia strony /spółka, a nie poszczególni wspólnicy/ i braku skutecznego doręczenia decyzji. Na formularzu zgłoszenia celnego widnieje pieczątka przedsiębiorstwa oraz nieczytelny podpis. Sprawy wniesione przez obu skarżących jako dotyczące tej samej decyzji zostały połączone. Następnie Prezes Głównego Urzędu Ceł, decyzją z 3 września 1998 r. (...) odmówił wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z 7 czerwca 1991 r. Decyzję odmowną utrzymano decyzją z 21 grudnia 1998 r. (...), wydaną w wyniku odwołania Skarżących i ona właśnie jest zaskarżona w konkretnej sprawie. Jako prawną podstawę rozstrzygnięć podano art. 249 par. 1 Ordynacji podatkowej wedle którego odmawia się wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej, gdy żądanie takie zgłoszono po upływie roku od jej doręczenia. Tym samym organy administracji celnej przyjęły, że doręczenie, którego prawidłowość i prawną doniosłość Skarżący kwestionowali - było prawnie skuteczne. Prezes GUC uznaje, że pieczątka firmy na zgłoszeniu celnym, wraz z nieczytelnym podpisem oznacza, iż doręczenie nastąpiło. Skarżący natomiast podnoszą, że skoro Przedsiębiorstwo "B." był spółką cywilną, a więc nie mającą osobowości prawnej tylko doręczenie któremuś ze wspólników byłoby skuteczne, skoro nikogo nie upoważniali do działania w ich imieniu. W tej sytuacji podnoszą też, że brak daty doręczenia decyzji wymiarowej /Ordynacja podatkowa inaczej niż Kpa wyraźnie przy okazji regulacji doręczeń mówi o stwierdzaniu daty doręczenia/ i podpisu któregoś ze wspólników musi przesądzać o tym, że decyzję należy traktować jako nie doręczoną. Tym samym nie biegnie roczny termin do stwierdzenia jej nieważności /art. 249 Ordynacji podatkowej/, zaś wskazane braki doręczenia uzasadniają jednocześnie wątpliwości co do jej ważności.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Spór dotyczy nie istnienia bądź braku doręczenia decyzji, ponieważ zarzuty Skarżących nie idą w kierunku negacji tego faktu, podobnie jak nie zaprzeczają, że decyzja była im znana. Kwestionują natomiast prawną doniosłość doręczenia dokonanego nie do ich rąk jako osób fizycznych - wspólników w sytuacji, gdy spółka cywilna nie ma osobowości prawnej i gdy nie ustanowiono pełnomocnika. Formułują w związku z tym zarzut, iż doręczenie potwierdzone stemplem spółki i nieczytelnym podpisem, nie opatrzone datą przesądza o nieważności tak doręczonej decyzji. Dlatego domagają się wszczęcia stosownego postępowania. Odmowa jego wszczęcia motywowana spóźnionym wystąpieniem z wnioskiem, jest przedmiotem skargi.
Ocena zasadności odmowy wymaga jednak znów odpowiedzi na pytanie, czy decyzja o wymiarze cła, z 1991 r., została doręczona i kiedy. Od tego bowiem momentu liczy się termin, na który w odmowie powołał się Prezes GUC.
Decyzja wydana w 1991 r., pod rządem prawa celnego, podlega ocenie zgodnie z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Były to przepisy Kpa, gdy idzie o kwestie proceduralne. Ordynacja podatkowa jako prawo proceduralne właściwe dla postępowania celnego stosuje się natomiast w postępowaniach dla których właściwy jest Kodeks celny z 1997 r. Dlatego w zakresie dotyczącym przesłanek do podjęcia postępowania o stwierdzenie nieważności czy wznowienia, jako dla procedur nadzwyczajnych, przebiegających po zakończeniu postępowania w sprawie, stosować się będzie przepisy z daty złożenia wniosku /lipiec 1998 r./, a więc Ordynacji podatkowej.
Pierwszą kwestią wymagająca rozważenia jest zarzut Skarżących, że stroną postępowania byli oni sami jako wspólnicy, a nie spółka cywilna, pozbawiona osobowości prawnej. Podmiotowość cywilnoprawna nie pokrywa się podmiotowością administracyjnoprawną, zaś pojęcie strony w postępowaniu administracyjnym nie wyczerpuje się tylko w pojęciu osób fizycznych i osób prawnych. Stroną w postępowaniu administracyjnym mogą być także ułomne osoby prawne lub inne jednostki organizacyjne, nie mające osobowości prawnej. Skuteczne doręczenie na tle Kpa wiąże się z atrybutem strony w postępowaniu administracyjnym, nie zaś z atrybutem zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnej. Dlatego też art. 30 Kpa odsyłający do prawa cywilnego w tych ostatnich kwestiach nie może być użyty jako argument, że skoro spółka cywilna nie ma zdolności prawnej, bo nie jest osobą prawną, przeto nie może być także stroną w postępowaniu administracyjnym. Spółka cywilna nie mająca osobowości prawnej jest niewątpliwie jednostką organizacyjną. Jest bowiem zinstytucjonalizowanym, zalegalizowanym tworem organizacyjnym, ośrodkiem działalności gospodarczej, ma w pewnej mierze wyodrębniony majątek, który wprawdzie jest majątkiem wspólników, ale który został z niego wydzielony z uwagi na prowadzoną działalność gospodarczą, zgodnie z orzecznictwem, dysponuje zdolnością sądową w zakresie prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej, a także innymi zdolnościami w zakresie uczestnictwa w obrocie /np. zdolność upadłościowa czy układowa/, ma samodzielny status podatkowy. Nawet na tle prawa cywilnego, charakteryzującego się rygoryzmem w kwestii uzyskiwania podmiotowości prawnej nie ma wątpliwości, że spółka cywilna nie może być po prostu redukowana do pojęcia jej wspólników i zdarzają się głosy, że ma ona specyficzną podmiotowość prawną. Tym bardziej na tle uczestnictwa w obrocie administracyjno- i finansowoprawnym, gdzie pojęcie strony jest mniej sformalizowane i bardziej związane z istnieniem organizacji w sensie faktycznego ośrodka decyzji i interesów nie można wątpić o możliwości występowania spółki cywilnej w charakterze strony postępowania. Z kolei decyzja o wymiarze cła jest związana z działalnością gospodarczą spółki jako jednostki organizacyjnej i dlatego na tle postępowania administracyjnego oraz administracyjnosądowego dotyczącego tej decyzji spółka cywilna musi być uznana za stronę tego postępowania, w rozumieniu art. 28 Kpa. Z tej też przyczyny spółka cywilna także może być adresatem decyzji. Dlatego zarzut Skarżących o niewłaściwym określeniu strony w postępowaniu o wymiar cła /skierowaniu decyzji do osoby nie będącej stroną/ jest bezpodstawny.
Kwestia druga dotyczy doręczenia. Jest ona regulowana w Kpa w art. 39 i nast. w związku z art. 109 par.
- Art. 45 Kpa mówi, że "jednostkom organizacyjnym i organizacjom społecznym doręcza się pisma w lokalu ich siedziby do rąk osób uprawnionych do odbioru pism". Pojęcie "jednostki organizacyjnej" jest zbiorczym określeniem zarówno tzw. państwowych jednostek organizacyjnych, jak i innych, np. zrzeszających osoby wykonujące na własny rachunek określoną działalność gospodarczą, organizacje wyznaniowe, "spółki osób fizycznych, bez względu na to, czy posiadają status osoby prawnej czy też nie" /R. Orzechowski, w: Kodeks Postępowania Administracyjnego, Komentarz, red. J. Borkowski, Warszawa 1989, str. 136/. Przepis ten reguluje "doręczanie pism wszystkim jednostkom organizacyjnym w nim wymienionym, niezależnie od tego, czy posiadają one osobowość prawną, czy też jej nie mają" /J. Borkowski w: B. Adamiak, J. Borkowski Kodeks Postępowania Administracyjnego, Komentarz, Warszawa 1996, str. 267/. Tak więc z punktu widzenia prawidłowości doręczenia decyzji, regulowanego art. 45 Kpa posiadanie czy brak osobowości prawnej są bez znaczenia, a cechy spółki cywilnej pozwalają zaliczyć ją do "jednostek organizacyjnych" w znaczeniu im przypisywanym przez art. 45 Kpa. Ten właśnie przepis będzie właściwy dla oceny, jak ma nastąpić prawidłowe doręczenie w sytuacji, gdy adresatem jest spółka cywilna. Nie wymaga on, aby pisma /decyzje/ kierować do osób fizycznych stających za jednostką organizacyjną. Przewiduje także doręczenie w lokalu jednostki organizacyjnej /ich siedzibie/.
Doręczenie powinno być dokonane do rąk osoby uprawnionej do odbioru pism. Należy tu wskazać, że pojęcie osoby "upoważnionej do odbioru pism" jest pojęciem szerszym, niż pojęcie "pełnomocnika" czy "reprezentacji". Dlatego też i piśmiennictwo, i orzecznictwo zgodnie przyjmują, że jako upoważnioną należy traktować "również każdą osobę, która ze względu na funkcję wykonywaną w organizacji adresata jest regulaminowo lub zwyczajowo uprawniona do odbioru pism, np. pracownik kancelarii /biura/, portier, członek zarządu /administracji/ itp." /E. Iserzon, w: E. Iserzon, J. Starościak, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 1970, str. 124/. Twierdzenie, że doręczenie spółce cywilnej musi być dokonane do rąk wspólników, jest zbyt rygorystyczne i oznaczałoby zbyt wąską, formalistyczna i nie liczącą się z realiami obrotu, wykładnię art. 45 Kpa. Tak więc fakt postawienia pieczątki spółki na piśmie zawierającym decyzję i złożenie na nim podpisu niezidentyfikowanego pracownika spółki, nie przesądza sam w sobie o nieprawidłowości doręczenia pisma stronie - spółce cywilnej. Skoro dopuszczalne jest doręczenie w siedzibie spółki cywilnej, a pojęcie osoby upoważnionej do odbioru pism zależy od wewnętrznego podziału funkcji wewnątrz przedsiębiorstwa, a nawet może być przedmiotem praktyki zwyczajowej, przeto właśnie na Skarżących jako na wspólnikach spoczywało ryzyko takiego zorganizowania pracy w spółce, aby zapobiec ewentualnej uzurpacji w zakresie przyjmowania pism. Jeżeli zatem obecnie zarzucają, że doręczenie decyzji nastąpiło do niewłaściwych rąk, sami musieli by obalić domniemanie prawidłowości doręczenia, wynikające z faktu pokwitowania i opatrzenia pieczątką firmy. Żadnego dowodu w tym zakresie jednak Skarżący nie tylko nie przeprowadzili, ale nawet nie zaoferowali. Nie kwestionowali także tego, że decyzja do nich dotarła.
Jak wyżej wskazano, nie istnieje powinności czynienia wspólników adresatem decyzji kierowanej do spółki cywilnej. Nie ma także powinności doręczania takiej decyzji tylko samym wspólnikom. Do skutecznego doręczenia wystarczy spełnienie przesłanek wymaganych przez art. 45 Kpa. Okoliczność, że formularz Zgłoszenia celnego - awiz import zawiera w polu "decyzje urzędu celnego" odcisk pieczątki adresata decyzji i podpis stwarza domniemanie, że decyzję doręczono w dacie dokonania odprawy celnej. Oczywiście można kwestionować istnienie doręczenia, jednakowoż trzeba to udowodnić; powołanie się na rzekomą powinność doręczenia do rąk wspólników nie jest tożsame z przeprowadzeniem stosownego dowodu. Strony nie kwestionują zresztą tego, że decyzja, której sposób doręczenia podważają, była im znana; podważają natomiast samą skuteczność doręczenia. Należy stwierdzić, że nawet gdyby rzeczywiście doręczenie decyzji było wadliwe /np. doręczenie poza siedzibą przedsiębiorstwa/ to i tak nie byłoby to naruszenie rażące, mogące powodować nieważność samej decyzji. Co najwyżej byłoby to naruszenie powodujące wadliwość /skuteczność/ doręczenia, co wywiera inne skutki, niż nieważność decyzji. Jednakowoż, jak wyżej wskazano, ocena faktów dokonana z punktu widzenia art. 45 Kpa nie uzasadnia wniosku o nieskuteczności doręczenia. Także powołane przez Skarżących okoliczności nie wskazują na to, jakoby można było kwestionować brak doręczenia w płaszczyźnie faktycznej.
Wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji z 7 czerwca 1991 r. Skarżący złożyli 28 lipca 1998 r. W tym czasie w odniesieniu do postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji o wymiarze cła i dopuszczeniu towaru na teren Polski, obowiązywała już Ordynacja podatkowa. Ona też musi być stosowana w toczącym się na podstawie tego wniosku postępowaniu nadzwyczajnym, nie będącym postępowaniem w toku instancji. Skoro tak, to trafnie uczynił Prezes GUC rozważając sprawę pod kątem widzenia zakazu sformułowanego w art. 249 Ordynacji, przewidującego odmowę wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji po upływie roku od jej doręczenia. Prezes GUC przyjął, że skuteczne doręczenie nastąpiło w dacie dokonania odprawy celnej towaru. Skarżący tego nie podważyli; ich wywody zmierzały do wykazania, prawnej nieskuteczności sposobu doręczenia /spółka a nie wspólnicy, doręczenie do rąk pracownika spółki zamiast wspólnikom/. Nie kwestionowali natomiast samego faktu doręczenia w sposób uznany przez nich za wadliwy.
Skoro zatem na tle interpretacji przepisów znajdujących zastosowanie w sprawie taki właśnie sposób doręczenia uznaje się za poprawny, a samego faktu doręczenia nie kwestionuje się, skarga musi być uznana za niezasadną. Odmowa Prezesa GUC wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji wymiarowej była zasadna, z uwagi na uchybienie terminowi z art. 249 Ordynacji podatkowej z dnia 27 sierpnia 1997 r. /Dz.U. nr 137 poz. 926 ze zm./.
W tej sytuacji, na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ należało skargę oddalić.