Uzasadnienie
Antoni G. złożył wniosek o przyznanie mu uprawnień kombatanckich z tytułu przebywania na robotach przymusowych w Niemczech w latach 1943-1945, a następnie w obozach w Ostaszkowie i Morszańsku w latach 1945-1947.
Decyzją nr 56 z dnia 30 grudnia 1993 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania Antoniemu G. uprawnień kombatanckich. Jako podstawę prawną decyzji organ powołał art. 22 ust. 1 w związku z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że zgodnie z tą ustawą kombatantami są osoby, które położyły szczególne zasługi w walce o suwerenność i niepodległość Polski, walcząc w formacjach wojskowych i innych organizacjach niepodległościowych, a także osoby represjonowane z powodu tej walki bądź z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych /za polskość/. Żadna ze wskazanych przyczyn, w ocenie organu, nie występuje w sprawie Antoniego G., który w 1943 r. został wywieziony na przymusowe roboty do Niemiec, a w 1944 r. zatrzymany przez wojska radzieckie i wywieziony do obozu pracy w głąb ZSRR.
W skardze /nazwanej odwołaniem/ do Naczelnego Sądu Administracyjnego Antoni G. zarzucił powyższej decyzji naruszenie art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy. W motywach skargi podał, że z przedstawionych dokumentów wynika, iż w dniu 5 czerwca 1943 r. został wywieziony do obozu w Tylzit, gdzie pracował przymusowo w fabryce chemicznej. Trudne warunki pracy i znęcanie się nad pracującymi przez dyrektora fabryki spowodowały, że uciekł wraz z czterema innymi Polakami. Po 2 tygodniach jednak zostali złapani i osądzeni w więzieniu w "Insteburgu". Odesłany ponownie do Tylzit, pracował przy obsłudze pomp zasilających dworzec kolejowy i miasto w wodę pitną, a od września 1944 r., po przejęciu przez Komando SS, przy kopaniu okopów, później przy demontażu maszyn i silników. Skierowany następnie do konwoju (...), dostał się w ręce rosyjskich żołnierzy, którzy grozili mu śmiercią. Dołączono go jednak do kolumny, z którą dotarł w styczniu 1945 r. do "Kaliwarii", gdzie był przesłuchiwany i torturowany przez NKWD z powodu zarzutu prowadzenia wrogiej działalności przeciwko władzy radzieckiej. W lutym 1945 r. został wywieziony do obozu w Talinie, skąd wraz z innymi więźniami był doprowadzany do pracy przy odgruzowywaniu miasta. Wiosną 1946 r. został przewieziony do polskiego obozu w Ostaszkowie, gdzie pracował przy kopaniu torfu w bardzo trudnych warunkach. W 1947 r. był przewieziony do obozu w Morszańsku, w którym przebywał do 14 listopada tego roku, to jest do czasu powrotu do Polski.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swe dotychczasowe stanowisko. Podkreślił, że aresztowanie skarżącego i wywiezienie do ZSRR wynikało z faktu świadczenia pracy na rzecz III Rzeszy Niemieckiej na terenie Prus Wschodnich. W połowie 1944 r., po wkroczeniu Armii Radzieckiej na teren Prus Wschodnich i na tereny włączone do III Rzeszy, NKWD zatrzymało i wywiozło do obozów pracy przymusowej dziesiątki tysięcy osób pochodzenia niemieckiego bądź wpisanych na "Volkslistę"; wśród nich znaleźli się także robotnicy przymusowo zatrudnieni w III Rzeszy w czasie II wojny światowej, których radzieckie władze bezpieczeństwa potraktowały jako współpracujących z Niemcami. Wszyscy mieszkańcy z terenu Prus Wschodnich oraz Pomorza Gdańskiego uważani byli przez władze radzieckie za Niemców i tak potraktowano również skarżącego. Są to fakty znane Urzędowi z dokumentacji wniosków, jak również z opracowań historycznych. Uprawnienia kombatanckie mogą być przyznane za walkę o wolność i suwerenność Polski lub z powodu represji za afirmację przywiązania do tradycji i obywatelstwa polskiego. Te przesłanki w sprawie skarżącego nie występują.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./ w art. 21 ust. 1 stanowi, że uprawnienia kombatanckie przysługują osobie, która uzyska decyzję potwierdzającą działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakty, o których mowa w art. 4, posiada obywatelstwo polskie lub posiadała je w okresie działalności kombatanckiej bądź w okresie podlegania represjom.
Jak wynika z kwestionariusza z dnia 6 kwietnia 1993 r. oraz rekomendacji Związku Sybiraków-Oddział Wojewódzki w B., wniosek skarżącego o przyznanie uprawnień kombatanckich znajduje podstawę w przepisie art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. "b" powołanej wyżej ustawy. W myśl tego przepisu uprawnienia kombatanckie przysługują również osobom, które przebywały z przyczyn politycznych, religijnych lub narodowościowych na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR.
W sprawie skarżącego, z naruszeniem art. 7, art. 77 par. 1 i art. 80 Kpa, nie wyjaśniono w postępowaniu administracyjnym wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a ustalenia dokonane przez orzekający organ nie znajdują potwierdzenia w treści zebranego w sprawie materiału dowodowego. Bezsporne w sprawie jest to, że skarżący przebywał na przymusowym zesłaniu w ZSRR, co zostało potwierdzone w rekomendacji Związku Sybiraków-Oddział Wojewódzki w B. Okoliczność ta została przyznana przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Okolicznością mającą istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie o przyznanie uprawnień kombatanckich było ustalenie przyczyny, z powodu której skarżący został wywieziony do obozu pracy w ZSRR. Ustalenia, że były to przyczyny polityczne, narodowościowe bądź religijne, stwarzałyby podstawę do przyznania skarżącemu uprawnień kombatanckich. Takich ustaleń w tej sprawie nie poczyniono.
Wprawdzie stosownie do art. 22 ust. 1 cytowanej ustawy obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień kombatanckich spoczywa na osobie zainteresowanej, jednakże nie zwalnia to organu od obowiązku podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli /art. 7 Kpa/. Organ ma obowiązek zebrania całego materiału dowodowego /art. 77 par. 1 Kpa/ i oceny tego materiału w ramach swobodnej oceny dowodów przewidzianej w art. 80 Kpa Wyrazem tej oceny powinno być uzasadnienie prawne i faktyczne decyzji, uwzględniające wymagania określone w art. 107 par. 3 Kpa. Te zasady podstawowe postępowania administracyjnego nie zostały w sprawie skarżącego zachowane. Ogólnikowe stwierdzenie organu, że wykonywanie pracy przymusowej w ZSRR, podobnie jak w obozach pracy III Rzeszy Niemieckiej w czasie II wojny światowej, nie stanowi podstawy do ubiegania się o uprawnienia kombatanckie, gdy nie została wyjaśniona przyczyna wywiezienia skarżącego do obozu w ZSRR, jest ustaleniem dowolnym, nie znajdującym podstaw w obowiązującym prawie. Organ ponadto nie ustosunkował się do załączonej przez skarżącego do akt, zgodnie z warunkiem wynikającym z art. 22 ust. 1 tej ustawy, rekomendacji Związku Sybiraków-Oddział Wojewódzki w B., czym uchybił przepisom art. 80 i art. 107 par. 3 Kpa.
W aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek dowodu na potwierdzenie stanowiska, że skarżący został aresztowany na terenie Prus Wschodnich przez wkraczające tam wojska ZSRR i potraktowany na równi z osobami narodowości niemieckiej.
Z podanych wyżej powodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. Dlatego też (...) Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 par. 2 pkt 3 Kpa uchylił zaskarżoną decyzję i orzekł o kosztach postępowania stosownie do art. 208 Kpa.