Uzasadnienie
Skarżąca, Maria S.-L. sprowadziła do Polski samochód Hyundai Lantra jako mienie przesiedleńcze i z tego tytułu, na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy Prawo celne, korzystała ze zwolnienia z cła (...).
W dniu 19 czerwca 1997 roku decyzją (...) Prezes Głównego Urzędu Ceł stwierdził nieważność zawartej w dowodzie odprawy celnej przywozowej, na podstawie art. 156 par. 1 pkt 2 przyjmując, iż nie było podstaw do zastosowania art. 14 ust. 1 pkt 7 prawa celnego ponieważ "w aktach sprawy znajduje się dowód rejestracyjny i dokument ubezpieczeniowy przedmiotowego samochodu wystawione w dniu 16.05.1995 roku na nazwisko Pawła K." i że "jedynym dokumentem stwierdzającym, iż samochód osobowy Hyunadi Lantra stanowił Pani własność, było oświadczenie Pani złożone na granicy w O. w momencie sprowadzania samochodu do Polski. Brak dowodu rejestracyjnego i dokumentu ubezpieczenia na swoje nazwisko tłumaczyła Pani podeszłym wiekiem oraz faktem, iż osobiście nie prowadzi pani pojazdów mechanicznych". Z tego wyprowadzono wniosek, iż Skarżąca nie używała samochodu za granica, czego wymaga art. 14 ust. 1 pkt 7 Prawa celnego.
Po stwierdzeniu nieważności decyzji w dniu 23 czerwca 1995 r. Dyrektor Urzędu Celnego w P. decyzją (...) /doręczoną Skarżącej w dniu 30 czerwca 1997 r. (...) wymierzono należność celną od sprowadzonego samochodu. Decyzję tę utrzymała w mocy decyzja Prezesa GUC z 31 października 1997 r. (...). Decyzja ta została ostatecznie /ponieważ stało się to dopiero w drodze postępowania sądowoadministracyjnego oraz w przywrócenia w jego następstwie terminu do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy na podstawie art. 127 par. 3 Kpa, o której to możliwości strony nie pouczono prawidłowo w decyzji o stwierdzeniu nieważności decyzji pierwotnej, o zwolnieniu z cła mienia przesiedleńczego/ utrzymana w mocy, przez decyzję Prezesa GUC z 28 września 1998 r. (...) z sprostowaną postanowieniem Prezesa GUC z 24 czerwca 1999 r., (...) /sprostowanie dotyczyło oznaczenia numeru decyzji z 19 czerwca 1997 r./. Decyzja Prezesa GUC z 28 września 1998 r. jest zaskarżona w niniejszej sprawie.
Zarzuca się jej, iż błędnie utożsamiono okoliczność, iż Skarżąca sama samochodu nie prowadzi /nie ma prawa jazdy/ z okolicznością, iż go nie używała za granicą. Skarżąca twierdzi, iż z uwagi na wiek i brak prawa jazdy korzystała i korzysta z pomocy męża wnuczki i wnuczki przy korzystaniu z samochodu. Co do zastrzeżeń co do rejestracji i ubezpieczenia samochodu Skarżąca zakwestionowała nieuwzględnienie przez Prezesa GUC jej wyjaśnień, nadesłanych po zawiadomieniu o podjęciu postępowania o stwierdzenie nieważności pierwotnej decyzji. Przysłała wówczas fakturę zakupu spornego samochodu, dokumentującą jej prawo własności (...) i wyjaśniła, iż sama samochodu nie prowadziła, lecz czynił to mąż jej wnuczki, Paweł K. i że zgodnie z przepisami belgijskimi rejestracji samochodu dokonano na niego, ponieważ on miał prowadzić samochód po drodze do Polski. Ubezpieczenia samochodu mogła dokonać na siebie jako właścicielka, lecz kosztowałoby to ją znacznie zacznie drożej z uwagi na zaawansowany wiek /ponad 80 lat/; stawki ubezpieczenia w takim wypadku są wyższe.
W odpowiedzi na skargę Prezes GUC szczegółowo zreferował przebieg sprawy i powtórzy dotychczasową argumentacje wnosząc o oddalenie skargi. Skarżąca dodatkowo w piśmie datowanym 6 marca 2000 r. zgłosiła zarzut nierzetelności postępowania wskazując, iż postępowanie o stwierdzenie nieważności toczyło się tak szybko, że nawet z korespondencji Prezesa GUC wynika, iż nie czekał on na otrzymanie wyjaśnień strony wydając decyzję o stwierdzeniu nieważności /z 19 czerwca 1997 r./ i zbagatelizował zgłoszone przez Skarżącą informacje, uznając następnie, iż wyjaśnienia te i tak nic nie wnosiły istotnego do sprawy, i to w sytuacji, gdy strona przedstawiła fakturę zakupu samochodu, z której wynikało, że była ona jego właścicielką /stwierdzenie nieważności zwolnienia od cła ten fakt stawiało w wątpliwość/ i dysponentką, a także wyjaśniła, iż korzystała z samochodu za granicą, choć go sama nigdy nie prowadziła. Ponadto Skarżąca także zgłosiła zarzut nieprawidłowości stosowania art. 34 ust. 3 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skargą jest uzasadniona.
Wynika to z dwóch okoliczności. Jedna dotyczy przesłanek, które przyjęto za decydujące o nieważności decyzji zwalniającej Skarżącą z cła za samochód zaliczony do mienia przesiedleńczego. Druga - rzetelności postępowania o stwierdzenie nieważności.
W kwestii pierwszej /stwierdzenie nieważności decyzji zawartej w dowodzie odprawy celnej (...) z 23 czerwca 1995 r. przyjmującej istnienie przesłanek z art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy Prawo celne/ stwierdzić należy, co następuje.
W momencie przekraczania granicy było oczywiste /i stosownymi dokumentami organy administracji celnej wszak dysponowały/, iż sporny samochód jest zarejestrowany, ubezpieczony i prowadzony przez Pawła K., męża wnuczki Skarżącej. Jednakże z tego bynajmniej nie wynika, że Skarżąca nie używała samochodu w czasie pobytu w Belgii. Trafnie zatem funkcjonariusze celni przyjęli, iż Skarżąca spełnia przesłanki wymagane przy zwolnieniu od cła z tytułu sprowadzonego mienia przesiedleńczego.
Samochód był przez nią kupiony w dniu 15 czerwca 1995 r. /faktura na nazwisko Skarżącej (...)/ i przekroczył polska granicę 20 czerwca 1995 r. (...), transportując Skarżącą i jej mienie; samochód prowadził mąż wnuczki, Paweł K..
Art. 14 ust. 1 pkt 7 Prawa celnego wymaga, aby sprowadzając do polski mienie przesiedleńcze w postaci samochodu, przesiedlający się korzystał z tego samochodu przed wprowadzeniem na polski obszar celny. Okoliczność ta może być dowodzona wszelkimi sposobami, dokumentami i faktami. Nie ma w tym zakresie żadnych formalnych ograniczeń. Istotnie, w orzecznictwie przyjmuje się, że takimi dowodami /pośrednimi/ jest rejestracja i ubezpieczenie na nazwisko przesiedleńca. Ale tak samo, jak istnienie tych wszystkich kryteriów nie przesądza jeszcze o tym, czy samochód był de facto używany za granicą, tak samo brak tych kryteriów nie prowadzi do automatycznego wniosku, iż samochód używany nie był. Przesłanką konieczna zastosowania art. 14 ust. 1 pkt 7 prawa celnego jest natomiast to, aby samochód był własnością przesiedleńca. I tak jest w tej sprawie, o czym świadczy przedłożona faktura. Błędne jest zatem stanowisko Prezesa Głównego Urzędu Ceł, jakoby jedynym dokumentem stwierdzającym, iż samochód osobowy Hyunadi Lantra stanowił Pani własność, było oświadczenie Pani złożone na granicy w O. w momencie sprowadzania samochodu do Polski. Brak dowodu rejestracyjnego i dokumentu ubezpieczenia na swoje nazwisko tłumaczyła Pani podeszłym wiekiem oraz faktem, iż osobiście nie prowadzi pani pojazdów mechanicznych". Stosowny dokument własności istniał i był przez Skarżącą przedstawiony, lecz Prezes Głównego Urzędu Ceł z niezbyt jasnych przyczyn odmówił wzięcia go pod uwagę. Jeżeli zaś istniały wątpliwości, co do tego, czy Skarżąca nie wyzbyła się własności przed wjazdem do Polski, należało w sprawie przeprowadzić stosowne postępowanie. Przesiedlający się właściciel może nadto z samochodu korzystać nie musząc go samemu prowadzić, a nawet nie mając samemu prawa jazdy. Takiej przesłanki nie zawiera art. 14 ust. 1 pkt 7 prawa celnego i brak jest jakichkolwiek podstaw, aby w drodze praktyki te dodatkową przesłankę uznawać za wymaganą tym przepisem. Względy doświadczenia życiowego przemawiają za tym, że zwłaszcza osoby w starszym wieku mogą w zakresie prowadzenia samochodu korzystać z pomocy osób trzecich, nie przestając być właścicielami samochodu. W takiej sytuacji "korzystanie" odbywa się w ich interesie, a nie interesie osób trzecich. Nie jest też konieczne /na tle art. 14 ust. 1 pkt 7 prawa celnego/, aby samochód służył "wyłącznie" do użytku osoby przesiedlającej się. Wystarczy aby "także" jej służył. Dlatego nie przeszkadza zastosowaniu art. 14 ust. 1 pkt 7 prawa celnego, okoliczność, iż "używanie" samochodu za granicą odbywało się także w interesie osób innych, niż przesiedlający się. Nie są to wypadki częste, gdy w korzystaniu z samochodu ktoś posługuje się kierowcą, ale nie są to sytuacje życiowo i prawnie wykluczone. Dlatego wyjaśnienia konsekwentnie składane w przez Skarżącą w tym zakresie w różnych etapach postępowania administracyjnego zasługiwały na uwagę i analizę. Gdyby organ administracji miał wątpliwości co do ich wiarygodności, powinien dążyć do wyjaśniania okoliczności faktycznych bardziej starannie niż to uczynił. Dotyczy to także logicznego wyjaśnienia przyczyn rejestracji i ubezpieczenia samochodu nie na Skarżącą. Podniesiony w skardze zarzut nadmiernego pośpiechu postępowania /o unieważnienie decyzji zwalniającej/, co zaowocowało zlekceważeniem faktów decydujących dla ustalenia stanu faktycznego i zaniechania ich przeanalizowania - jest zasadny. Organ spieszył się aby dochować terminu wskazanego w art. 83 ust. 1 prawa celnego choć i tak jest wątpliwe, czy w sprawie udało mu się w terminie skutecznie wprowadzić do obrotu decyzję wymiarową /co jednak nie jest objęte przedmiotem niniejszej sprawy/. W ten sposób jednak ucierpiało postępowanie nadzwyczajne, w którym stwierdzono nieważność pierwotnej decyzji. Niestarannie bowiem zebrano i przeanalizowano przesłanki nieważności i poddano je błędnej subsumpcji, przyjmując istnienie uchybienia art. 14 ust. 1 pkt 7 na podstawie wnioskowania z faktu braku rejestracji i ubezpieczenia samochodu na Skarżącą i uznając za niewiarygodny fakt jej prawa własności do samochodu, podczas, gdy skuteczny zarzut nieważności decyzji o zwolnieniu z cła musiałby wykazać brak korzystania przez Skarżącą z samochodu za granicą. Tymczasem skoro skarżąca wjechała do Polski spornym samochodem /lub choćby tym samochodem było przywiezione jej mienie z Belgii, stanowiło to wystarczający dowód spełnienia przesłanki z art. 14 ust. 1 pkt 7 prawa celnego. W sprawie nie zachodzą więc podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji z 23 czerwca 1995 r., która odpowiadała prawu, a nie zawierała nie tylko rażącego naruszenia prawa, ale wręcz naruszenia prawa w ogóle.
Ponadto postępowanie w tej sprawie było prowadzone z sposób nieprawidłowy. Zawiadomienie o wszczęciu postępowania w kwestii nieważności pochodzi z 23 maja 1997 r. Doręczono je Skarżącej - 11 czerwca 1997 r. (...), z pouczeniem o możliwości przedstawienia dowodów i stanowiska w sprawie w ciągu 7 dni od daty doręczenia. Termin ten upływał 18 czerwca 1997 r. Decyzja stwierdzająca nieważność zwolnienia z cła jest datowana 19 czerwca 1997 r., co oznacza, że przygotowano ją, nie czekając na upływ zakreślonego terminu w zawiadomieniu z 11 czerwca 1997 r. Wskazuje to na uchybienia w prowadzeniu postępowaniu i jego szkodliwy pośpiech. W konsekwencji bowiem wyjaśnienia skarżącej nie zostały przeanalizowane i uwzględnione, bo po prostu zabrakło na to czasu, w związku pośpiesznym dążeniem do wydania decyzji wymiarowej. Tak więc nie tylko decyzja i postępowanie o stwierdzenie nieważności wykazuje usterki polegające na braku przesłanek do stwierdzenia istnienia rażącego naruszenia prawa tj. art. 14 ust. 1 pkt 7 prawa celnego, lecz także prowadzenie w tym zakresie postępowania w sposób nierzetelny, uchybiający art. 7, art. 77, art. 107 par. 3 Kpa.
W rozważanej sprawie decyzję o konieczności wszczęcia postępowania w trybie nadzwyczajnym podjęto na skutek pisma zatytułowanego "donos" i podpisanego przez "jedną z nielicznych patriotek polskich", które wpłynęło do Urzędu Celnego w P. dnia 10 stycznia 1997 r. W piśmie tym (...) będącym uogólnionym donosem na rodzinę Skarżącej w zakresie całego splotu okoliczności różnego rodzaju, nie podano niczego, co nie byłoby znane organom administracji celnej w momencie potraktowania samochodu jako mienia przesiedleńczego, ani niczego, co mogłoby wskazywać na jakieś nieprawidłowości związane z udzieleniem zwolnienia od cła. W tej sytuacji podjęcie postępowania o stwierdzenie nieważności miało charakter raczej asekuracyjny, niż wynikający z ujawnienia jakichś okoliczności usprawiedliwiających rewizje oceń zastosowanych w momencie zwolnienia od cła.
Uchylenie obu decyzji wydanych w postępowaniu o stwierdzenie nieważności powoduje, iż decyzje wymiarowe wydane w ich następstwie tracą swą podstawę, z czego organy administracji celnej powinny wyciągnąć stosowne, przewidziane przez prawo wnioski.
W tej sytuacji na postawie art. 22 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 2 pkt 1 i 3 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym z dnia 11 maja 1995 r. /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ orzeczono jak w sentencji. Orzeczenie o kosztach oparto na art. 55 wyżej powołanej ust.