Uzasadnienie
Decyzją z dnia 18 września 2000 r., wydaną na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./, Prezes Sądu Okręgowego w K., po rozpoznaniu wniosku Edwarda R., odmówił wnioskodawcy potwierdzenia faktu przebywania w więzieniach polskich na mocy skazania w latach 1944-1956 na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy wojskowe i specjalne za działalność polityczną bądź religijną związaną z walką o suwerenność i niepodległość.
W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że Edward R. został w 1952 r. skazany przez były Sąd Wojsk Lotniczych za przestępstwo z art. 140 par. 1 KkWP, polegające na tym, że "w okresie od 9 grudnia 1949 r. do 10 lipca 1952 r. jako żołnierz przekroczył lub nadużył swej wiedzy, wykorzystał swoje stanowisko albo nie dopełnił obowiązku służbowego, jeżeli to wywołało lub mogło wywołać szkodliwe następstwa", na karę 3 lat więzienia. Orzeczoną karę Edward R. odbywał w okresie od 16 lipca 1952 r. do 25 sierpnia 1953 r. /postanowienie Wojskowego Sądu Garnizonowego z dnia 4 lutego 1999 r. dotyczące odtworzenia akt sprawy Edwarda R., które po upływie okresu ich przechowywania zostały zniszczone/.
Prezes Sądu Okręgowego orzekał w oparciu o postanowienie Wojskowego Sądu Okręgowego z dnia 27 kwietnia 2000 r. - utrzymane w mocy postanowieniem Sądu Najwyższego - Izby Wojskowej z dnia 13 lipca 2000 r., (...), oddalające wniosek Edwarda R. o uznanie za nieważny wyroku b. Sądu Wojskowego Wojsk Lotniczych z dnia 16 października 1952 r.
W uzasadnieniu postanowienia stwierdzono, że przypisane Edwardowi R. przestępstwo nie pozostawało w jakimkolwiek związku z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, zatem brak jest przesłanek, które pozwoliłyby na unieważnienie wyroku na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego /Dz.U. nr 34 poz. 139 ze zm./.
Prezes Sądu Okręgowego w K., będąc związany prawomocnym postanowieniem Sądu uznał, że brak związku pomiędzy działalnością Edwarda R. związaną z walką o suwerenność i niepodległość bytu Państwa Polskiego a jego skazaniem, działając na podstawie art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy o kombatantach, odmówił uznania, że skazanie Edwarda R. stanowiło represję w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach.
Orzekając na podstawie art. 127 par. 2 Kpa w zw. z art. 138 par. 1 pkt 1 Kpa, po rozpatrzeniu odwołania złożonego od powyższej decyzji przez Edwarda R., Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia 7 listopada 2000 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, podzielając stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu swej decyzji Minister Sprawiedliwości podkreślił jedynie, że w postępowaniu administracyjnym prowadzonym na podstawie art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy o kombatantach prezes sądu nie może czynić własnych ustaleń i związany jest prawomocnym orzeczeniem sądu odmawiającym stwierdzenia nieważności wyroku.
W skardze na decyzję Ministra Sprawiedliwości wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, Edward R. podniósł, że czuje się pokrzywdzony decyzją, przytoczył okoliczności dotyczące jego losów w okresie wojny, okoliczności które doprowadziły do wydania wyroku skazania go w okresie powojennym. W jego ocenie fakt wszczęcia przeciwko niemu postępowania karnego, aresztowanie, przebieg procesu - rozprawy, która odbywała się w świetlicy, bez możliwości obrony, na podstawie zeznań "podstawionego" świadka, miały charakter pokazowy, a fakty takie mogły mieć miejsce tylko w "stalinowskiej rzeczywistości", na szkodę której działał.
Minister Sprawiedliwości w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i przytoczył argumenty zbieżne z zawartymi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 21 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ sąd sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę zaskarżonej decyzji pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Wykonując kontrolę zaskarżonej decyzji w takim zakresie, Sąd stwierdził, że została ona wydana z naruszeniem prawa obowiązującego w dacie jej wydania.
Prawo do rzetelnej i sprawiedliwej procedury z uwagi na jej istotne znaczenie w procesie urzeczywistnienia prawa i wolności obywatelskich mieści się w treści zasady demokratycznego państwa prawnego wynikającej z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.
Konsekwencją tej zasady jest obowiązek organów orzekających przestrzegania przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego.
Organy orzekające nie rozważyły wszechstronnie całego materiału dowodowego zebranego w sprawie zgodnie z treścią art. 7 i art. 77 par. 1 Kpa i nie dokonały oceny całokształtu materiału dowodowego /art. 80 Kpa/, a w każdym razie z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji to nie wynika.
Brak w tych decyzjach rozważenia dowodów zebranych w aktach sprawy i stanowiska dlaczego dokonano takiej oceny tych dowodów - dokumentów.
Z obowiązku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i dokonania jego oceny nie zwalnia organów orzekających w tej sprawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego /Dz.U. nr 34 poz. 149 ze zm./.
Prezes Sądu Okręgowego wydał decyzję w postępowaniu administracyjnym, na podstawie art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./. Przepis ten stanowi, że na wniosek osoby zainteresowanej prezes sądu okręgowego, z zastrzeżeniem pkt 2 lit. "a", potwierdza okoliczność, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 4 cyt. ustawy. Okolicznością tą jest represja polegająca na przebywaniu w ustalonym okresie w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne, albo w latach 1944-1956 bez wyroku - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość.
Organy obydwu instancji odmówiły uznania, że skazanie Edwarda R. wyrokiem b. Sądu Wojsk Lotniczych z dnia 16.10.1952 r. stanowiło represję w świetle przepisów ustawy o kombatantach (...).
Z uzasadnienia decyzji nie wynika, jakie Prezes Sądu Okręgowego poczynił ustalenia w sprawie, poza tym, że wziął pod uwagę postanowienie z dnia 27.04.2000 r. Wojskowego Sądu Okręgowego - utrzymane w mocy postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 13.07.2000 r., (...) - nie uwzględniającego wniosku Edwarda R. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Minister Sprawiedliwości rozpoznając odwołanie w trybie art. 127 par. 2 Kpa w zw. z art. 138 par. 1 Kpa, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, podał w uzasadnieniu, iż Prezes Sądu, będąc związany prawomocnym orzeczeniem sądu odmawiającym stwierdzenia nieważności wyroku, nie może czynić samodzielnych ustaleń.
Nie można zgodzić się z takim stanowiskiem organów administracji publicznej wydających decyzję administracyjną w trybie art. 104 par. 1 Kpa, ponieważ takie stanowisko narusza przepisy art. 77 par. 1 i art. 80 Kpa oraz art. 107 par. 1 Kpa.
Obowiązkiem organów administracji publicznej jest zebranie w sposób dokładny i wszechstronny dowodów, rozpatrzenie ich i dokonanie oceny, a następnie zawarcie wszystkich tych elementów decyzji, której uzasadnienie jest integralną częścią.
Jednym z dowodów w sprawie będzie dokument w postaci postanowienia wydanego na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych. Podkreślić należy, że postanowienie wydane w wyżej omówionym trybie nie zwalnia organów orzekających w trybie art. 8 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 4 ust. 2 pkt 4 ustawy o kombatantach od rozważenia samodzielnie materiału zebranego w sprawie.
Wobec faktu, że ani zaskarżona decyzja, ani poprzedzająca ją decyzja Prezesa Sądu Okręgowego nie wyjaśnia, dlaczego zdaniem organów odmówiono uznania, że skazanie Edwarda R. wyrokiem z 1952 r. stanowiło represję w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 4 powołanej ustawy, należy uznać, że takie postępowanie czyni zasadnym zarzut dowolności oceny zebranych dowodów i podważa zaufanie obywateli do organów Państwa /art. 8 Kpa/.
Z tych względów, na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 3 oraz art. 55 par. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, orzeczono jak w sentencji wyroku.