Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 4 grudnia 2002 r. (doprecyzowanym w piśmie z dnia 18 marca 2003 r.) Pan H. S. zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o wydanie zaświadczenia potwierdzającego, że przebywał w obozach pracy (Kopalnia Węgla Kamiennego [...], Zakłady [...]) w okresie od dnia 10 maja 1945 r. do 30 czerwca 1953 r. Do wniosku załączony został jako dowód wpis w książeczce wojskowej, z którego wynika, że Pan H. S. był osadzony w obozie pracy w L. w okresie od 10 maja 1945 r. do 30 czerwca 1953 r. Z treści wniosku, jak i wcześniejszej korespondencji z IPN oraz z Urzędem do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wynikało, że zaświadczenie Prezesa Instytutu Pan H. S. zamierza przedstawić w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych w K. W wyniku przeprowadzonej przez IPN kwerendy archiwalnej w zasobach Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN w W. oraz Oddziałowego Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN w K. nie odnaleziono żadnych dokumentów mogących potwierdzić osadzenie Wnioskodawcy w ww. obozach pracy, o czym Pan H. S. został poinformowany pismem z dnia 23.
- 2003 r., a następnie w dniu 10 września 2003 r. Prezes Instytutu wydał postanowienie Nr [...], którym odmówił wydania zaświadczenia, że Pan H. S. przebywał w obozach pracy w okresie od 10 maja 1945 r. do 30 czerwca 1953 r. W uzasadnieniu postanowienia Prezes Instytutu stwierdził m.in., że "ponieważ jedynym dowodem potwierdzającym osadzenie Pana H. S. w obozie w L. jest wpis w książeczce wojskowej, który został nadesłany organowi przez wnioskodawcę, natomiast w zbiorach Instytutu nie znalazły się żadne dokumenty, z których potwierdzana okoliczność wynika, Prezes Instytutu działając w trybie art. 218 K.pa. uznał, iż nie może wydać zaświadczenia żądanej treści". Na poparcie stanowiska Instytutu, Prezes Instytutu przytoczył "wyjaśnienie" NSA, pochodzące z wyroku z dnia 21 stycznia 1997 r. SA/L 3105, OSP 1998, z.6,poz. 106, który stwierdził, że "określenie danych znajdujących się w jego posiadaniu, użyte w art. 218 § 1 K.p.a., nie może być rozumiane dowolnie i rozszerzająco przez obejmowanie nim także danych dostarczonych właściwemu organowi przez osobę ubiegająca się o zaświadczenie w celu potwierdzenia faktów z tych danych wynikających".
Postanowienie to zostało utrzymane w mocy postanowieniem Prezesa IPN Nr [...] z dnia [...] października 2003 r., który w całości podtrzymał treść swojego wcześniejszego postanowienia oraz powołał się na te same okoliczności. Dodatkowo Prezes Instytutu stwierdził, że z art. 218 kpa wynika, że "postępowanie w sprawie wydania zaświadczenia sprowadza się do przeprowadzenia kwerendy archiwalnej w danym organie w celu ustalenia, czy wskazany przez Wnioskodawcę fakt lub stan prawny wynika z dokumentów znajdujących się w posiadaniu tego organu". Ponadto Prezesa IPN stwierdził również, że "w tej kwestii wypowiedział się NSA, orzekając iż obowiązek wydania zaświadczenia – z uwagi na interes prawny osoby ubiegającej się o zaświadczenie w urzędowym potwierdzeniu faktów lub stanu prawnego – spoczywa na organie jedynie wówczas, gdy zachodzi potwierdzenie faktów lub stanu prawnego, które wynikają z prowadzonych przez ten organ ewidencji, rejestrów bądź innych danych znajdujących się w jego posiadaniu. (wyrok z dnia 15 kwietnia 1999 r., SA/Sz 728/98, niepublikowany). W sytuacji, gdy fakt albo stan prawny nie wynikają z prowadzonej przez organ ewidencji, rejestru bądź innych danych, organ może odmówić wydania zaświadczenia.".
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Pan H. S. zwrócił się m.in.o "uznanie wpisu w książeczce wojskowej jako jedynego dowodu pobytu w obozie Pracy z braku innych dowodów osadzenia go w obozie bez wyroku sądu...". W uzasadnieniu skargi Pan H. S. podniósł m.in., że "wg żądań ZUS – K. – Wojsk. Komenda Uzup. K. nie może wydać zaświadczenia o obozie pracy, do której kierował po aresztowaniu Urząd Bezpieczeństwa Publicznego...". Podał również, że gdy wrócił z niewoli pracował m.in. w Kopalni Węgla Kamiennego [...] oraz w Zakładach [...]"w najcięższych warunkach jako niewolnik wojenny", ponieważ jego ojciec był pochodzenia niemieckiego i on sam został wcielony do armii niemieckiej. Wyjaśnił, że "okres wojny ZUS uznał", natomiast co do okresu pobytu w obozie pracy żąda potwierdzenia Komendy Wojskowej lub Instytutu Pamięci Narodowej. Dodał też, że "dokumenty Urzędu teren – Bezp. Publiczn. widocznie zniszczono. Książeczka jest jedynym dowodem wojskowej gehenny".
W odpowiedzi na skargę Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wniósł o jej oddalenie, podnosząc argumenty jak w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Z uwagi na to, że w sprawie niniejszej skarga została wniesiona przed dniem 01. 01.2004 r., a postępowanie nie zostało przed tym dniem zakończone, stosownie do art. 97 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.), właściwy jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.
Zgodnie zaś z art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) Sąd ten sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.
Badając pod tym względem zaskarżone postanowienie, Sąd uznał, że postanowienie to narusza prawo.
Odmawiając wydania zaświadczenia, że Pan H. S. rzebywał w obozach pracy w okresie od 10 maja 1945 r. do 30 czerwca 1953 r., Prezes Instytutu oparł się wyłącznie na tym., że " jedynym dowodem...jest wpis w książeczce wojskowej, który został nadesłany organowi przez wnioskodawcę" oraz że w zbiorach Instytutu "nie znalazły się żadne dokumenty, z których potwierdzana okoliczność wynika".
W związku z wyrażonym przez Prezesa Instytutu stanowiskiem, należy wszakże zwrócić uwagę, że przyjęty przez organ do załatwienia wniosku Pana H.S. potwierdzenie jego pobytu w obozach pracy tryb "zaświadczeniowy" (Dział VII kpa) nie wyłącza odpowiedniego stosowania również innych przepisów regulujących postępowanie administracyjne, w tym m.in. przepisów określających zasady ogólne postępowania i kwestie dowodów.
Wynika z tego, że wydając zaskarżone postanowienie Prezes Instytutu winien był uwzględnić zarówno to, że "jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem", o czym stanowi art. 75 § 1 kpa, jak i treść art. 76 § 1 kpa, który jednoznacznie stanowi, że "dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone".
W ocenie Sądu, książeczka wojskowa jest takim właśnie "dokumentem urzędowym", o którym mowa w art. 76 § 1 kpa, z którym ustawa wiąże domniemanie prawdziwości zawartych w nim danych.
Oznacza to, że pominięcie dowodu z książeczki wojskowej jest możliwe dopiero po podważeniu jej autentyczności, wykazaniu, że nie została sporządzona "w przepisanej formie" lub nie przez "powołane do tego organy państwowe", czy też nie "w ich zakresie działania", albo też dopiero po przeprowadzeniu przez organ (zgodnie z art. 76 § 3 kpa) "dowodu przeciwko treści" (osnowie) takiego dokumentu, tj. po wykazaniu (udowodnieniu) przez organ, że jej treść nie jest prawdziwa.
Należy przy tym zaznaczyć, iż sam fakt, że w zbiorach Instytutu brak jest dokumentów ("nie znalazły się żadne dokumenty"), które potwierdzałyby dane zawarte w książeczce wojskowej, nie może być, zdaniem Sądu, utożsamiany z "przeprowadzeniem dowodu przeciwko treści" tego dokumentu.
Nie ulega wątpliwości, że w niniejszej sprawie organ nawet nie podjął próby zweryfikowania autentyczności książeczki wojskowej (pod kątem przesłanek wynikających z art. 76 § 1), ani też nie przeprowadził żadnego dowodu "przeciwko treści" tego dokumentu i nie wykazał, że zawarte w niej dane (świadczące o pobycie Skarżącego w obozie pracy L.w okresie od 10 maja 1945 r. do 30 czerwca 1953 r.) są nieprawdziwe.
W ocenie Sądu, takie działanie organu narusza nie tylko powołany wyżej art. 76 § 1 kpa, lecz także art.7, 77 § 1 i 80 kpa, albowiem organ nie tylko nie podjął "wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego", jak tego wymaga art. 7 kpa, ale też wbrew art. 77 § 1 kpa, nie zebrał ani nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, a zatem i dokonana ocena tego materiału nie spełniała wymogu wynikającego z art. 80 kpa.
Z powyższych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.
Z uwagi na charakter zaskarżonego postanowienia, Sąd nie stosował art. 152 i nie określał, czy i w jakim zakresie nie może być ono wykonane.
Orzeczenie o kosztach znajduje oparcie w art. 200 powołanej wyżej ustawy.