Uzasadnienie
We wniosku z dnia 5 listopada 1996 r. o nadanie statusu uchodźcy Mohamed A. M., obywatel Somalii podniósł, że wyjechał z Somalii, gdyż toczyła się tam wojna domowa i obawiał się o własne bezpieczeństwo. Wnioskodawca należy do plemienia Darod, którego członkowie są prześladowani przez plemiona Havija i Aichid. Zagrożenie ze strony tych plemion istniało od początku wojny, to jest od 31 grudnia 1990 r. W 1991 r. członkowie plemienia Aichid pobili wnioskodawcę i zatrzymali jego ojca. W 1992 r. została zabita jego matka i od tego czasu wnioskodawca wraz z rodzeństwem ukrywał się.
Decyzją z dnia 4 sierpnia 1997 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji odmówił skarżącemu nadania statusu uchodźcy. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że panująca w Somalii skomplikowana sytuacja polityczna oraz trudne warunki społeczno-ekonomiczne mogą powodować emigrację obywateli tego kraju, lecz powody te nie są istotne z punktu widzenia definicji uchodźcy zawartej w Konwencji dotyczącej statusu uchodźców, sporządzonej w Genewie dnia 28 lipca 1951 r. /Dz.U. 1991 nr 119 poz. 515/. Somalia w 1991 r. popadła w stan zupełnej anarchii, co spowodowało interwencję sił ONZ i wojsk USA. Interwencja trwała do 1995 roku. Po ewakuacji sił ONZ Somalia nie pogrążyła się w chaosie. W 1992 r. ustaliły się strefy wpływów poszczególnych klanów i obecnie ich aktywność militarna ogranicza się do kontroli i utrzymywania porządku na obszarach własnych terytoriów. Na terenie północno-zachodniej i północno-wschodniej Somalii jak i w Mogadiszu i jego okolicach, gdzie mieszkał skarżący, już od dłuższego czasu nie toczą się walki. Skarżącemu nie grozi już niebezpieczeństwo. W dniach od 2 do 12 maja 1997 r. w Senie /Jemen/ miało miejsce spotkanie delegacji reprezentujących somalijskich polityków z Mogadiszu. Dyskusje dotyczyły metod realizacji porozumienia jakie zostało osiągnięte na spotkaniu w październiku 1996 r. w Nairobi /Kenia/. Po zakończeniu rozmów w dniu 12 maja 1997 r. podpisano kolejne porozumienie pokojowe mające na celu przywrócenie spokoju i stabilizacji w Mogadiszu i całej Somalii. W dniach 27 i 28 maja 1997 r. w Kairze odbyło się spotkanie w wyniku którego podpisano porozumienie dotyczące metod realizacji rozwiązania konfliktu w Somalii i pojednania pomiędzy wszystkimi rywalizującymi ze sobą w Somalii organizacjami zbrojnymi. Uczestniczący w spotkaniu zapowiedzieli spotkanie przedstawicieli życia politycznego w Somalii, które dotyczyć będzie utworzenia władz centralnych, w których reprezentowane będą wszystkie znaczące grupy społeczeństwa Somalii.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Mohamed A. M. podniósł, że w dalszym ciągu trwają przyczyny z powodu których opuścił Somalię. Rozmowy pokojowe mogą dopiero w przyszłości doprowadzić do zakończenia wojny.
Minister Spraw Zagranicznych postanowieniem z dnia 4 lutego 1999 r. wyraził opinię negatywną odnośnie nadania skarżącemu statusu uchodźcy w Rzeczpospolitej Polskiej, podkreślając, iż nie spełnia on warunków określonych w art. 1 ust. A pkt 2 Konwencji Genewskiej z 1951 r. W postanowieniu zaznaczono, iż regiony Somalii, gdzie toczyły się walki cieszą się teraz już względnym spokojem, a miejscowa gospodarka zaczyna się powoli odbudowywać. Ponadto lokalni przywódcy nie toczą już walk, ograniczając się do skutecznej kontroli zajmowanych przez siebie terytoriów. Efektem normalizacji sytuacji w Somalii jest masowy powrót uchodźców, którzy opuścili kraj z powodu wojny domowej.
Decyzją z dnia 26 lutego 1999 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że obecnie w Somalii nie dochodzi do poważniejszych konfliktów zbrojnych. W dniu 4 sierpnia 1998 r. liderzy rywalizujących frakcji z całej Somalii spotkali się w kwaterze Aidida /tzw. Villa Somalia/ w celu zorganizowania nowej administracji w Mogadiszu i całej Somalii. Na gubernatora stolicy wyznaczono Husseina Ali Ahmeda, a szefem rekonstruowanej policji został Abdi Hassan Awale. Powołano też Najwyższą Radę, w skład której weszli przywódcy 50 najważniejszych frakcji z całej Somalii W dniu 19 sierpnia 1998 r. policja podjęła działania, których celem było ograniczenie napadów w Mogadiszu i okolicach. Powyższe fakty świadczą, iż pokój w Somalii po ośmiu latach anarchii staje się faktem, co potwierdzają także doniesienia agencji prasowych /Reuters News Service z 4 sierpnia 1998 r./. Na normalizację sytuacji wskazuje również akcja repatriacyjna prowadzona przez UNHCR. Powyższe informacje świadczą, iż wnioskodawca nie będzie narażony na prześladowania.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Mohamed A. M. podniósł, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji skoncentrowano się na ustaleniach dotyczących politycznej sytuacji w Somalii i zaniechano wyjaśnienia indywidualnych przyczyn opuszczenia kraju przez skarżącego. Stwierdzenie, że po latach anarchii w Somalii zapanował spokój nie może stanowić podstawy do oceny niskiej wiarygodności wyjaśnień wnioskodawcy, że był ofiarą prześladowań z powodów politycznych.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo zaakcentowano, że obecnie sytuacja w Somalii zmieniła się na korzyść. Sytuacja w kraju pochodzenia wnioskodawcy miała zasadnicze znaczenie dla oceny zasadności wniosku skarżącego, dlatego w uzasadnieniu decyzji skoncentrowano się na analizie aktualnej sytuacji w Somalii. Sytuacja w Somalii uległa normalizacji. Obecnie nie dochodzi do poważniejszych konfliktów zbrojnych. Na bazie porozumienia zawartego w dniu 4 sierpnia 1998 r. organizowane są struktury władzy lokalnej. Sytuacja w Mogadiszu nie jest wprawdzie do końca stabilna, lecz w przypadku powrotu do kraju pochodzenia wnioskodawca nie byłby narażony na prześladowania w rozumieniu Konwencji Genewskiej, ponieważ w innych częściach Somalii panuje zupełny pokój. Na terenach tych zamieszkują członkowie plemienia Darod. Liczba uchodźców z Somalii w krajach sąsiednich systematycznie obniża się. UNHCR prowadzi w dalszym ciągu akcję repatriacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył:
Skarga nie jest uzasadniona.
Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że odmowa przyznania skarżącemu statusu uchodźcy wynikała z faktu, że od chwili jego wyjazdu sytuacja wewnętrzna w Somalii uległa istotnej poprawie i ustały przyczyny z powodu których skarżący opuścił swoją ojczyznę, o czym między innymi świadczy prowadzona przez UNHCR akcja repatriacyjna. W tym kontekście nie jest uzasadniony zarzut zawarty w skardze, że rozpatrzenie sprawy nastąpiło z naruszeniem zasady indywidualnego rozpoznania wniosku osoby ubiegającej się o status uchodźcy z tego powodu, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji koncentruje się na sytuacji w kraju pochodzenia wnioskodawcy. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji ustalając, że skarżący opuścił kraj pochodzenia w następstwie wojny domowej uznał, że dla oceny wniosku pierwszoplanowe znaczenie ma aktualna sytuacja w Somalii. Należy także zaakcentować, że ocena stanu zagrożenia zasadnie została dokonana w odniesieniu do obecnej sytuacji w Somalii, a nie istniejącej w momencie rozpoczęcia wojny domowej, czy też opuszczenia kraju przez skarżącego.
Ustalenia zawarte w zaskarżonej decyzji nie naruszają zasady swobodnej oceny dowodów /art. 80 Kpa/. Zostały one poczynione w zasadzie w oparciu o fakty ustalone w nie zaskarżonym przez skarżącego postanowieniu Ministra Spraw Zagranicznych wydanym na podstawie art. 106 Kpa w związku z art. 10 ust. 4 ustawy z dnia 29 marca 1963 r. o cudzoziemcach /Dz.U. 1992 nr 7 poz. 30 ze zm./ i uzupełnione o dane publikowane przez agencje prasowe. Ustalenia powyższe nie zostały skutecznie podważone ani we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, ani też w skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Skarżący jedynie w ogólnie sformułowanym zarzucie stwierdził, że nie zgadza się z oceną sytuacji w Somalii i że nie ustały przyczyny z powodu których opuścił ojczyznę. Skarżący nie sprecyzował jednak na czym polega wadliwość ustaleń organów, ani też nie zgłosił dowodów kwestionujących bardzo szczegółowe ustalenia zawarte w uzasadnieniu decyzji.
Niezależnie należy stwierdzić, że skarżący nie był zagrożony ze strony organów państwa, gdyż w następstwie wojny domowej struktury państwowe w Somalii rozpadły się. Zagrożenie dla skarżącego stanowiły natomiast obce grupy etniczne. Sam skarżący nie prowadził działalności politycznej lub społecznej, a jego problemy wynikały wyłącznie z sytuacji wewnętrznej istniejącej w Somalii. Wojna domowa, która miała charakter walk plemiennych spowodowała, że wielu mieszkańców Somalii z różnych grup narodowościowych zmuszonych zostało do emigracji. Uchodźcą jest osoba, która uzasadni obawy przed prześladowaniem z powodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych i przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa. W paragrafie 65 podręcznika Biura Wysokiego Komisarza do Spraw Uchodźców ONZ "Zasady i tryb ustalania statusu uchodźcy" /Genewa, styczeń 1992 r./ akcentuje się, że prześladowanie zazwyczaj związane jest z działaniem władz danego kraju z tym, że jeśli przez miejscową ludność popełniane są poważne czyny dyskryminacyjne lub akty wrogości, mogą one być uważane za prześladowanie, o ile są świadomie tolerowane przez władze lub jeśli władze odmawiają bądź nie są w stanie zapewnić skutecznej ochrony. Z niewadliwych ustaleń zawartych w uzasadnieniu decyzji wynika, że w następstwie wybuchu walk plemiennych w Somalii przestały istnieć jakiekolwiek struktury władzy państwowej. Państwo zostało podzielone pomiędzy poszczególne plemiona. Nie można zatem mówić o odpowiedzialności państwa za powstałe zagrożenie dla członków poszczególnych grup etnicznych, lub społeczności lokalnych, gdyż de facto państwo przestało istnieć.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażany był też pogląd, że Konwencja Genewska aczkolwiek nie wyłącza całkowicie, ale zasadniczo nie przyznaje ochrony przed ogólnymi konsekwencjami wojny domowej lub wewnętrznymi konfliktami zbrojnymi /wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego 1998 r., V SA 1274/97 - nie publ./ i że prześladowanie jako przesłanka nadania statusu uchodźcy winno być związane z działaniami lub biernością /akceptacją/ władz państwowych /wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 stycznia 1999 r., V SA 1499/98 - nie publ./.
Reasumując, odmowę przyznania statusu uchodźcy uzasadniały dwie przyczyny. Po pierwsze, zmiana sytuacji politycznej w Somalii, czego dowodem jest prowadzona przez UNHCR akcja repatriacyjna. Po drugie, opuszczenie przez skarżącego kraju pochodzenia nastąpiło w następstwie wojny domowej, a nie z powodu prześladowań przez konstytucyjne lub nawet istniejące tylko de facto władze państwowe, albo ich bierność, czy też akceptację prześladowań przez takie władze.
Z tych względów należało na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ orzec jak w sentencji.