Uzasadnienie
Skarżący, Stanisław Z., ubiegał się o uzyskanie uprawnień do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez II Rzeszę i ZSRR. Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z 16 lipca 1998 r. (...) odmówił Skarżącemu przyznania wspomnianych uprawnień i następnie decyzję tę utrzymał decyzją własną z 1 kwietnia 1999 r., (...). Ta właśnie decyzja jest przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie.
Skarżący podał, że w okresie luty 1942 do lutego 1943 był osadzony w obozie pracy w Radomiu /Baudienst/ i pracował przy robotach budowlanych i wyładunkowych. Na potwierdzenie tych faktów podał relację własną oraz oświadczenia złożone przez świadków, W. L. oraz M. F., poświadczone notarialnie. Decyzja pierwszej instancji nie zawierała ustosunkowania się do tych dowodów, lecz tylko lakoniczne stwierdzenie, że "praca ta /tj. praca przymusowa/ nie została w dostateczny sposób udokumentowana" i że "również w wyniku prowadzonego postępowania wyjaśniającego nie uzyskano nowych dowodów potwierdzających pracę przymusową w tym czasie". Z akt nie wynika że w ogóle prowadzono jakieś postępowanie wyjaśniające i na czym miałoby ono polegać.
W zaskarżonej decyzji podano jako przyczynę odmowy dania wiary zeznaniom świadków /przy czym mylnie oznaczono nazwisko jednego z nich, a mianowicie W. L. przemianowano na Z./ podano, iż "osobisty udział przedstawionych przez stronę świadków w zdarzeniach będących przedmiotem oświadczenia nie został udokumentowany dowodami wymienionym w par. 2 zarządzenia Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 23 lipca 1996 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów oraz szczególnego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, z więc stosownie do wymogów par. 3 ust. 1 ww. zarządzenia oświadczeń tych nie można uznać za wiarygodne".
W skardze Stanisław Z. prosił o przesłuchanie zgłoszonych świadków przez sąd, z uwagi na lekceważący, jak napisał, sposób traktowania jego sprawy przez organy administracji. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powołał argumenty przytoczone w uzasadnieniu decyzji obu instancji, jednakowoż z pominięciem powołania się na podstawę prawna w postaci zarządzenia Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 23 lipca 1996 r., przytoczono w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga jest uzasadniona. Postępowanie dowodowe w sprawach dotyczących wydarzeń niezwykle odległych w czasie jest trudne i naraża osoby, które są zobowiązane przedstawić dowody na stosunkowo łatwo występujące ryzyko braku powodzenia dowodu. To zaś skutkuje nieuwzględniem wniosku. W tej sytuacji przeprowadzenie postępowania dowodowego musi cechować staranność i poprawność po stronie organu administracji. Tej staranności i poprawności nie wyczuwa się w sprawie. Świadczy o tym pobieżne i schematyczne uzasadnienie obu decyzji, gdzie nie tylko pomylono okresy przebywania Skarżącego w obozie pracy oraz nazwiska świadka, ale i gdzie nie zadbano o należyte wyjaśnienie przyczyn oddalenia wniosku. Wszystko to może uzasadniać wrażenie lekceważącego potraktowania sprawy, na co powołuje się trafnie Skarżący.
Prawdą jest, że zarządzenie Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 23 lipca 1996 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów oraz szczególnego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, przewiduje schematyzację dowodów we wskazanych w nim sprawach. Lecz jednak po pierwsze, zarządzenie, o którym mowa nie wprowadza /bo wprowadzić tego nie można aktem rangi zarządzenia/ formalnej teorii dowodowej i bynajmniej nie wyklucza przeprowadzenia - w razie potrzeby - dowodów w nim nie wskazanych lub odstąpienia od wymogów w nim wykreowanych w zakresie postępowania dowodowego. Po drugie, samo zarządzenie jako akt nie wchodzący do systemu powszechnie obowiązujących źródeł prawa nie może być powoływane jako prawna podstawa rozstrzygnięcia w decyzji /a tak uczyniono w decyzji pierwszej instancji/ adresowanej do obywatela.
W sytuacji, w której brak innych sformalizowanych dowodów pobytu w obozie pracy, należy przesłuchać, zgodnie z zasadami tego dotyczącymi świadków zgłaszanych przez Skarżącego, koncentrując się na sprawdzeniu ich wiarygodności i dopiero ewentualnie wówczas, jeśli to będą usprawiedliwiały uzyskane wyniki, wskazać dlaczego, z jakich powodów, uznano, że nie należy dać im wiary. Zaznaczyć należy, że świadkowie - zgodnie z wyjaśnieniem Skarżącego - sami uzyskali zasiłek, o który ubiega się Skarżący. Należało zatem wyjaśnić, jakimi dowodami dysponowali oni sami, uzyskując uprawnienie, o które chodzi w sporze.
Skarżący wnosił w piśmie z 10 kwietnia 1999 r. o przesłuchanie świadków przed sądem. Sąd do tego wniosku się nie przychylił, z to z następujących przyczyn. Zgodnie z art. 52 ust. 1 in princ. ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym z dnia 11 maja 1995 r. /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ NSA orzeka na podstawie akt sprawy. Wyjątkowo może przeprowadzać dowody sam. Dotyczy to w szczególności dowodu z dokumentu, o czym wspomina art. 52 ust. 2 tejże ustawy. W przepisie tym, który formułuje dodatkowe przesłanki dopuszczalności i celowości tego rodzaju dowodu przeprowadzonego przed sądem nie wspomniano, o dowodzie ze świadków. Z kolei jednak art. 59 ustawy o NSA, wskazujący zakres odesłania pomocniczego do Kpa, nie wyłącza tu jego art. 75-85, przeciwnie, wyraźnie je wymienia, jako mogące znajdować zastosowanie w postępowaniu przed NSA. Tak więc co do zasady nie można wykluczyć w postępowaniu przed NSA możliwości przesłuchania świadków. Jednakowoż należy do tej możliwości odwoływać się wyjątkowo i z ostrożnością, aby nie wkroczyć niezasadnie w kompetencje organu administracji, ograniczając jego prerogatywy w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego, jako organu władzy wykonawczej. W szczególności należy uznać, że w sytuacji, gdy rozstrzygnięcie NSA prowadzi - jak w niniejszej sprawie - do uchylenia obu decyzji administracyjnych, co spowoduje konieczność przeprowadzenia postępowania administracyjnego przez organ raz jeszcze, nie należy uprzedzać biegu wydarzeń i przeprowadzać dowodu, przesłuchując świadków przed sądem. Dowód ten powinien być przeprowadzony jako integralna część postępowania administracyjnego przed organem administracji. Względy, o których mowa w art. 52 ust. 2 in fine ustawy o NSA, ograniczające prowadzenie przed NSA postępowania dowodowego, nie powinny być pominięte także wówczas, gdy chodzi o możliwość pomocniczego skorzystania z art. 82-85 Kpa w postępowaniu przed NSA, zgodnie z art. 59 ustawy o NSA. W niniejszej sprawie brak przesłanek, które przemawiałyby za przesłuchaniem świadków przez sam sąd, a nie organ administracji.
W tej sytuacji na podstawie art. 7, art. 77 i art. 107 Kpa, art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 3, w związku z art. 29 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ orzekł jak w sentencji.
Orzeczenie w sprawie kosztów postępowania oparto na art. 55 ust. 1 wyżej powołanej ustawy.