Uzasadnienie
Marek Sz. wystąpił z wnioskiem do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie świadczenia pieniężnego, na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/. Twierdził, że jako roczne dziecko przebywał z matką w obozie pracy przymusowej w Berlinie w okresie od sierpnia 1944 r. do maja 1945 r.
Decyzją z dnia 9.09.1997 r. (...) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów (...) odmówił Markowi Sz. przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Jako podstawę prawną, powołał art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 cyt. ustawy.
Wskutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy w trybie art. 127 par. 3 Kpa, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów (...) utrzymał w mocy decyzję własną, z dnia 9.09.1997 r. i stwierdził w uzasadnieniu, że z treści art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (...) wynika, że świadczenie przysługuje wyłącznie osobom, które wykonywały pracę przymusową, o której mowa w art. 2, tj. na deportacji lub w obozie pracy. Natomiast wnioskodawca jako roczne dziecko nie był zdolny do wykonywania żadnej pracy.
Powyższą decyzję zaskarżył Marek Sz., wnosząc o jej uchylenie. W skardze podniósł, że zaskarżona decyzja jest niezgodna z prawem, bowiem ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (...) /Dz.U. nr 87 poz. 395/ zawiera podstawę prawną przyznania mu odpowiednich świadczeń.
W odpowiedzi na skargę, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów (...) wnosił o oddalenie skargi, podnosząc, że wniosek ten został negatywnie zaopiniowany przez Stowarzyszenie Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę oraz że skarżący nie wykonywał pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, że:
Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/ jest kolejnym aktem ustawodawczym zmierzającym do naprawienia krzywd jakich doznali Polacy w okresie II wojny światowej.
Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75/ adresowana była poza osobami, które brały udział w wojnach i innych działaniach wojennych, do ofiar represji, którymi według tej ustawy były osoby przebywające w obozach koncentracyjnych czy łagrach będących pod nadzorem hitlerowskich władz bezpieczeństwa lub NKWD.
Obozy pracy w tej konstrukcji prawnej się nie mieściły, stąd ustawa z dnia 31 maja 1996 r. adresowana jest do osób, które były osadzone lub deportowane do pracy przymusowej w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Świadczenie pieniężne, którego wypłacanie ustawa ta przewiduje, może być przyznane tylko obywatelom polskim, jeżeli nimi byli w okresie podlegania represjom jak i później, gdy nie zmienili obywatelstwa lub nie wybrali innego kraju zamieszkania /art. 1 ust. 1/. Nadto ustawa tworzy definicję pojęcia "represja" na użytek omawianego aktu ustawowego.
Represją więc w rozumieniu ustawy jest:
1/ osadzenie w obozach, pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2/ deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez nie okupowanych.
W związku z powyższym stwierdzić należy, że osadzenie w obozach było represją w rozumieniu ustawy, niezależnie od deportacji do pracy przymusowej.
Dalej z treści przepisu art. 2 wynika, że osadzenie to musi być spowodowane przyczynami politycznymi, narodowościowymi, rasowymi i religijnymi. Natomiast przepis ten nie stanowi by było to osadzenie do pracy przymusowej, nie określa minimalnego okresu w jakim osadzenie to musi mieć miejsce oraz nie zawiera warunku, żeby obóz pracy bądź miejsce wykonywania pracy przymusowej znajdowało się poza granicami państwa polskiego sprzed dnia 1.09.1939 r. Z analizy tego przepisu wynika, że definicja pojęcia represji w postaci osadzenia różni się w sposób istotny od pojęcia deportacji. Podkreślić należy, że tylko pkt 2 pkt 2 zawiera stwierdzenie, że deportacja /wywiezienie/ musi być do pracy przymusowej. Natomiast ustawa nie zawiera takiego stwierdzenia, a dotyczącego warunków osadzenia. Wprawdzie fakt osadzenia w obozie pracy może taką interpretację sugerować, lecz zdaniem sądu nie jest to sugestia znajdująca podstawę w brzmieniu tego przepisu.
Podnieść bowiem należy, że represją, w rozumieniu omawianej ustawy jest już sam fakt osadzenia w obozie pracy, lecz musi być ono wywołane przyczynami politycznymi, narodowościowymi, rasowymi i religijnymi, co eliminuje przyczyny kryminalne.
Na tle powyższych rozważań wątpliwy wydaje się pogląd dotyczący tego problemu, zawarty w uzasadnieniu uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r. OPS 5/98.
W związku z powyższym należy stwierdzić, że pojęcie represji zdefiniowane przez ustawodawcę adresowane jest do dwóch grup osób społecznych: osadzonych w obozach pracy i deportowanych do pracy przymusowej /Sprawozdanie Komisji Polityki Społecznej oraz Komisji Ustawodawczej na 80 posiedzeniu Sejmu II Kadencji w dniu 29.05.1996 r./.
Że są, to dwie grupy, do których jest adresowana niniejsza ustawa świadczy również brzmienie tytułu ustawy. Użyte słowo "oraz" jest spójnikiem łączącym człony szeregu składniowego, zwykle współrzędne części zdania /Słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN t. II str. 537/.
Interpretacji tej nie podważa fakt, że osoby deportowane do pracy przymusowej mogły być osadzone w obozach pracy, gdzie pracę tę wykonywały.
Niewątpliwe jest jednak, że treść art. 2 pkt 1 adresowana jest również do osób, które wprawdzie osadzone w obozach pracy - pracy tej nie wykonywały. Można tu mówić o całej rzeszy dzieci, które wraz z matkami przebywały w obozach pracy - pracy tej jednak nie wykonując ze względu na wiek.
Przypomnieć należy, że art. 4 ust. 1 pkt 1, 2 i 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach (...), jak wynika z orzecznictwa, objął swoim działaniem również dzieci, a nawet dzieci nie narodzone, przebywające wraz z matkami czy rodzicami w obozach koncentracyjnych czy łagrach. W obozach pracy dzieci znajdowały się w porównywalnych warunkach, co w obozach koncentracyjnych czy łagrach, niesłusznym więc byłoby wyłączenie ich z możliwości rekompensaty chociażby częściowej za utracone lata dzieciństwa związane z pobytem w obozie.
Na koniec należy wspomnieć o treści art. 3 ust. 1 omawianej ustawy. Przepis ten dotyczy sposobu obliczania świadczenia pieniężnego, przy czym świadczenie to jest należne "za każdy pełny miesiąc pracy". Nie można jednak uznać, że przepis ten uzupełnia definicję ustawową zawartą w art. 2 pkt 1 i tworzy poza osadzeniem w obozie pracy - wymóg pracy przymusowej.
Do takiego wniosku nie upoważnia treść ustawy ani jak się wydaje intencja ustawodawcy.
Z powyższych względów stwierdzić należy, że w myśl art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/ osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych stanowi samodzielną podstawę prawną przyznania świadczeń pieniężnych przewidzianych w ustawie, bez względu na to czy osadzony wykonywał pracę przymusową.
W związku z powyższym uznać należy za błędny pogląd Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów, że do uzyskania. świadczenia musi zawsze istnieć przesłanka dotycząca wykonywania pracy przymusowej.
Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 oraz art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368/ orzekł jak w sentencji.