Uzasadnienie
Decyzją z dnia 3.10.1997 r. (...) Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 3 ust. 1 w zw. z art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR /Dz.U. nr 87 poz. 395/ odmówił Zbigniewowi W. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego tą ustawą z uwagi na fakt, iż w czasie deportacji w III Rzeszy wnioskodawca - z racji na wiek - nie wykonywał jakiejkolwiek pracy. Rozpoznając wniosek - w trybie art. 127 par. 3 Kpa - tenże Kierownik decyzją z dnia 3.03.1998 r. - (...) utrzymał w mocy własną decyzję /powołując art. 4 ust. 1, 2 i 4 cyt. ustawy oraz art. 138 par. 1 pkt 1 Kpa/ wskazując, że wnioskodawca wprawdzie przebywał na deportacji w III Rzeszy lecz we wnioskowanym okresie był 2,5 - 3 letnim dzieckiem, które nie mogło pracować przymusowo.
Od powyższego rozstrzygnięcia skargę wniósł Zbigniew W. żądając wydania legitymacji członkowskiej Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę.
W odpowiedzi na skargę - wnosząc o jej oddalenie - Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podniósł argumenty zbieżne z treścią motywów zaskarżonych decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
niezależnie od treści skargi stwierdzić należy, że ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/ jest kolejnym aktem ustawodawczym zmierzającym do naprawienia krzywd jakich doznali Polacy w okresie II wojny światowej.
Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75/ adresowana była poza osobami, które brały udział w wojnach i innych działaniach wojennych, do ofiar represji, którymi według tej ustawy były osoby przebywające w obozach koncentracyjnych czy łagrach będących pod nadzorem hitlerowskich władz bezpieczeństwa lub NKWD.
Obozy pracy w tej konstrukcji prawnej się nie mieściły, stąd ustawa z dnia 31 maja 1996 r. adresowana jest do osób, które były osadzone lub deportowane do pracy przymusowej w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Świadczenie pieniężne, którego wypłacanie ustawa ta przewiduje, może być przyznane tylko obywatelom polskim, jeżeli nimi byli w okresie podlegania represjom jak i później, gdy nie zmienili obywatelstwa lub nie wybrali innego kraju zamieszkania /art. 1 ust. 1/. Nadto ustawa tworzy definicję pojęcia "represja" na użytek omawianego aktu ustawowego.
Represją w rozumieniu ustawy jest:
1/ osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 - 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2/ deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez nie okupowanych.
W związku z powyższym stwierdzić należy, że osadzenie w obozach było represją w rozumieniu ustawy, niezależnie od deportacji do pracy przymusowej.
Dalej z treści przepisu art. 2 wynika, że osadzenie to musi być spowodowane przyczynami politycznymi, narodowościowymi, rasowymi i religijnymi. Natomiast przepis ten nie stanowi by było to osadzenie do pracy przymusowej, nie określa minimalnego okresu, w jakim osadzenie to musi mieć miejsce oraz nie zawiera warunku, żeby obóz pracy bądź miejsce wykonywania pracy przymusowej znajdowało się poza granicami państwa polskiego sprzed dnia 1.09.1939 r.
Z analizy tego przepisu wynika, że definicja pojęcia represji w postaci osadzenia różni się w sposób istotny od pojęcia deportacji. Podkreślić należy, że tylko pkt 2 art. 2 zawiera stwierdzenie, że deportacja /wywiezienie/ musi być do pracy przymusowej. Natomiast ustawa nie zawiera takiego stwierdzenia, a dotyczącego warunków osadzenia. Wprawdzie fakt osadzenia w obozie pracy może taką interpretację sugerować, lecz zdaniem sądu nie jest to sugestia znajdująca podstawę w brzmieniu tego przepisu. Podnieść bowiem należy, że represją w rozumieniu omawianej ustawy jest już sam fakt osadzenia w obozie pracy, lecz musi być ono wywołane przyczynami politycznymi, narodowościowymi, rasowymi i religijnymi, co eliminuje przyczyny kryminalne.
Na tle powyższych rozważań wątpliwy wydaje się pogląd dotyczący tego problemu, zawarty w uzasadnieniu uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 1998 r. OPS 5/98 /ONSA 1999 Nr 1 poz. 1/.
W związku z powyższym należy stwierdzić, że pojęcie represji zdefiniowane przez ustawodawcę adresowane jest do dwóch grup osób społecznych: osadzonych w obozach pracy i deportowanych do pracy przymusowej /Sprawozdanie Komisji Polityki Społecznej oraz Komisji Ustawodawczej na 80 posiedzeniu Sejmu II Kadencji w dniu 29.05.1996 r./.
Że są to dwie grupy, do których jest adresowana niniejsza ustawa świadczy również brzmienie tytułu ustawy. Użyte słowo "oraz" jest spójnikiem łączącym człony szeregu składniowego, zwykle współrzędne części zdania /Słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN t. II str. 537/.
Interpretacji tej nie podważa fakt, że osoby deportowane do pracy przymusowej mogły być osadzone w obozach pracy, gdzie pracę tę wykonywały.
Niewątpliwe jest jednak, że treść art. 2 pkt 1 adresowana jest również do osób, które wprawdzie osadzone w obozach pracy - pracy tej nie wykonywały. Można tu mówić o całej rzeszy dzieci, które wraz z matkami przebywały w obozach pracy - pracy tej jednak nie wykonując ze względu na wiek.
Przypomnieć należy, że art. 4 ust. 1 pkt 1, 2, i 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach (...), jak wynika z orzecznictwa, objął swoim działaniem również dzieci, a nawet dzieci nie narodzone, przebywające wraz z matkami czy rodzicami w obozach koncentracyjnych czy łagrach. W obozach pracy dzieci znajdowały się w porównywalnych warunkach, co w obozach koncentracyjnych czy łagrach, niesłusznym więc byłoby wyłączenie ich z możliwości rekompensaty chociażby częściowej za utracone lata dzieciństwa związane z pobytem w obozie.
Na koniec należy wspomnieć o treści art. 3 ust. 1 omawianej ustawy. Przepis ten dotyczy sposobu obliczania świadczenia pieniężnego, przy czym świadczenie to jest należne "za każdy pełny miesiąc pracy". Nie można jednak uznać, że przepis ten uzupełnia definicję ustawową w art. 2 pkt 1 i tworzy poza osadzeniem w obozie pracy - wymóg pracy przymusowej.
Do takiego wniosku nie upoważnia treść ustawy ani jak się wydaje intencja ustawodawcy.
Z powyższych względów stwierdzić należy, że w myśl art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/ osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych stanowi samodzielną podstawę prawną przyznania świadczeń pieniężnych przewidzianych w ustawie, bez względu na to czy osadzony wykonywał pracę przymusową.
W związku z powyższym uznać należy za błędny pogląd Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów, że do uzyskania świadczenia musi zawsze istnieć przesłanka dotycząca wykonywania pracy przymusowej.
Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 22 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 oraz art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o NSA /Dz.U. nr 74 poz. 368/ orzekł jak w sentencji.