Uzasadnienie
Przedmiotem skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargi Ł. K. (dalej: "Skarżący" "Strona", "Beneficjent" lub "Wnioskodawca") jest decyzja Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: "Prezes ARiMR") z [...] czerwca 2019 r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] kwietnia 2019 r. ustalającą kwotę nienależnie pobranych płatności.
Kontrolowane rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym:
Dyrektor [...]Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: "OR ARiMR"), działając na wniosek Skarżącego, wydał [...] sierpnia 2014 r. decyzję nr [...] o przyznaniu Stronie pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom", objętego PROW 2007 – 2013, w wysokości 100.000,00 zł z zastrzeżeniem dopełniania warunków. W pkt 4 lit. d i pkt 5 lit. b i c pouczenia decyzji Strona została poinformowana o zobowiązania do spełnienia następujących warunków:
- - zrealizowania założeń biznesplanu w terminie nie dłuższym niż 5 lat od dnia wypłaty pomocy, a w szczególności prowadzenia gospodarstwa zgodnie z określoną strukturą produkcji rolnej, wydatkowania 70% pomocy na inwestycje określone w biznesplanie w okresie 3 lat od dnia wypłaty pomocy - pkt 4 lit. d,
- - przedłożenia w ARiMR potwierdzonych za zgodność z oryginałem przez pracownika Agencji lub notariusza kopii faktur, dokumentów księgowych o równoważnej wartości dowodowej lub innych dokumentów potwierdzających poniesienie wydatków co najmniej 70% kwoty pomocy na inwestycje zgodne z założeniami biznesplanu - po zrealizowaniu każdej z inwestycji i nie później niż do dnia upływu 3 lat od dnia wypłaty pomocy - pkt 5 lit. b,
- - złożenia w ARiMR oświadczenia, że zakupy w ramach inwestycji zrealizowanych zgodnie z założeniami biznesplanu, nie zostały dokonane na podstawie umowy zawartej między beneficjentem a małżonkiem, wstępnym lub zstępnym beneficjenta ani wstępnym lub zstępnym małżonka beneficjenta - w terminie określonym w pkt b - pkt 5 lit c.
Na podstawie przedłożonego przez Beneficjenta wniosku o płatność, pomoc w wysokości 100.000,00 zł została wypłacona 19 marca 2015 r. Tym samym termin na dokonanie opisanych czynności upływał 19 marca 2018 r.
Pismem z 11 kwietnia 2016 r. Dyrektor [...] OR ARiMR poinformował Skarżącego o powinności złożenia do 19 marca 2018 r. wymaganych dokumentów. Jednocześnie w piśmie zawarto informację, że za niedostarczenie dokumentów w przewidzianym terminie, zgodnie z § 20 ust. 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. z 2017 r., poz. 1159) - dalej "rozporządzenie wykonawcze", przewidziano sankcję w formie zwrotu 3% przyznanej kwoty pomocy.
W dniu 19 marca 2018 r. (data stempla pocztowego) Beneficjent złożył w [...] OR ARiMR dokument do rozliczenia wydatkowania 70% pomocy – w postaci aktu notarialnego z [...] sierpnia 2015 r. (Repertorium A nr [...]) dotyczącego zakupu działki nr [...] o powierzchni 1,1215 ha za cenę 68.000,00 zł.
Następnie 22 sierpnia 2018 r., tj. po upływie terminu wskazanego w decyzji o przyznaniu pomocy finansowej i w rozporządzeniu wykonawczym, Skarżący przedłożył w celu rozliczenia inwestycji zrealizowanej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom":
- - akt notarialny z [...] sierpnia 2018 r. (Repertorium A nr [...]) dotyczący zakupu działki nr [...] o powierzchni 0,2600 ha za cenę 5.000 zł.
- - oświadczenie w sprawie niezawierania umów kupna - sprzedaży w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" z małżonkiem oraz wstępnymi i zstępnymi swoimi i małżonka.
Tym samym Skarżący w terminie wymaganym rozporządzeniem wykonawczym i decyzją o przyznaniu pomocy nie wydatkował co najmniej 70% kwoty pomocy oraz nie złożył dokumentów potwierdzających poniesienie wydatków co najmniej 70% przyznanej kwoty pomocy na inwestycje zgodne z założeniami biznesplanu oraz oświadczenia, że zakupy w ramach inwestycji zrealizowanych zgodnie z założeniami biznesplanu nie zostały dokonane na podstawie umowy zawartej między beneficjentem a małżonkiem, wstępnym lub zstępnym beneficjenta ani wstępnym lub zstępnym małżonka beneficjenta.
W tej sytuacji pismem z 1 października 2018 r. Dyrektor [...] OR ARiMR wezwał Wnioskodawcę do złożenia wyjaśnień i przedstawienia dowodów. W wezwaniu tym zwrócono się do Strony m.in. o:
- - dostarczenie dowodu zapłaty potwierdzającego dokonanie płatności za działkę nr [...] zakupioną za kwotę 68 000,00 zł 11 sierpnia 2015 r.;
- - wyjaśnienie kwestii dotyczącej zapłaty za grunty nabyte 11 sierpnia 2015 r. kwoty wyższej niż średnie ceny gruntów wg GUS;
- - wyjaśnienie niewydatkowania w wymaganym terminie co najmniej 70% kwoty pomocy na inwestycje określone w biznesplanie.
Skarżący 15 października 2018 r. złożył [...] OR ARiMR wyjaśnienia, w których wskazał, że nie zdołał wywiązać się ze zobowiązania zakupu działek w terminie z przyczyn losowych, nie związanych z jego winą. Wskazał, że było to spowodowane dużą konkurencją rolników chętnych do zakupu gruntów. Do wyjaśnień dołączył również wydruki dowodów zapłaty za zakup działki nr [...] (za 68.000,00 zł).
Dyrektor [...] OR ARiMR pismem z 17 grudnia 2018 r. zawiadomił Wnioskodawcę o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie ustalania kwot nienależnie pobranych płatności przyznanych na mocy decyzji o przyznaniu pomocy nr [...] z [...] sierpnia 2014 r.
W toku postępowania 7 stycznia 2019 r. Beneficjent przedłożył w [...] OR ARiMR pismo, w którym m.in. stwierdził, że w grudniu 2017 r. otrzymał przyrzeczenie ustne od C. L. o sprzedaży działek ewidencyjnych o nr: [...],[...],[...],[...] i [...] o powierzchni 5,09 ha. Beneficjent zwrócił się do notariusza o sporządzenie umowy przenoszącego własności wskazanych działek. Wyjaśnił, że notariusz odmówił sporządzenia aktu notarialnego argumentując to tym, że na podstawie znowelizowanej ustawy o ustroju rolnym należy dostarczyć decyzję z Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa (dalej: "KOWR") o wyrażeniu zgody na kupno gruntów rolnych.
W związku z tym Strona 29 grudnia 2017 r. zwróciła się do Oddziału Terenowego KOWR w [...] z wnioskiem o wyrażenie zgody na nabycie wskazanych działek. W odpowiedzi 26 lutego 2018 r. przesłano z KOWR postanowienie o zwrocie wniosku, pomimo że - jak stwierdzi w piśmie Skarżący – uiścił 18 stycznia 2018 r. opłatę skarbową od wniosku. Skarżący poinformował również, że 20 marca 2018 r. ponownie złożył do KOWR wniosek o wyrażenie zgody na zakup wskazanych działek o powierzchni 5,09 ha. Dopiero w maju 2018 r. otrzymał z KOWR decyzję nr [...] o wyrażeniu zgody na nabycie nieruchomości rolnej składającej się z działek nr: [...],[...],[...],[...] i [...]. W związku z długim okresem oczekiwania na decyzję KOWR, C. L. wycofała się z danego przyrzeczenia, stąd kupno gruntów stało się niemożliwe. Strona podkreśliła w piśmie, że to niewłaściwe działania ze strony KOWR i notariusza spowodowały, że nie mogła w wyznaczonym terminie zakupić gruntów rolnych w celu spełnienia w obowiązującym terminie podjętego zobowiązania. Ponadto stwierdził, że zgodnie z obowiązującymi przepisami w grudniu 2017 r. notariusz nie był w ogóle zobowiązany wymagać od Strony decyzji KOWR o wyrażeniu zgody na zakup gruntów rolnych.
W przedłożonym piśmie z 7 stycznia 2019 r. Skarżący zwrócił się także do Dyrektora [...] OR ARiMR o potraktowanie jego sprawy w kategorii siły wyższej lub okoliczności nadzwyczajnych i o odstąpienie dochodzenia zwrotu przyznanej pomocy finansowej. Powołał się na treść art. 47 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15.12.2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) (Dz. U. L 368 z dnia 23.12.2006 r., s. 15 ze zm.) zwanego - dalej "rozporządzenie Komisji 1974/2006". Do pisma dołączył m. in.:
- - zaświadczenie z [...] stycznia 2019 r. wystawione przez Wójta Gminy [...] informujące, że Skarżący 19 października 2016 r. brał udział w przetargu ustnym sprzedaży działki nr [...] będącej własnością gminy [...],
- - postanowienie KOWR z [...] stycznia 2018 r. o zwrocie wniosku Strony o wyrażenie zgody na nabycie nieruchomości rolnej z powodu braku opłaty,
- - odpis decyzji KOWR nr [...] z [...] kwietnia 2018 r. o wyrażeniu zgody na nabycie nieruchomości rolnej składającej się z działek o numerach: [...],[...].[...].[...] i [...].
Dyrektor [...] OR ARiMR [...] kwietnia 2019 r. wydał decyzję nr [...] o ustaleniu Skarżącemu kwoty nienależnie pobranych płatności finansowych z tytułu "Ułatwiania startu młodym rolnikom" w wysokości 100.000,00 zł ze względu na niespełnienie zobowiązań wymienionych w § 18 ust. 1 pkt 3 lit. b, § 19 pkt 2 i pkt 3 rozporządzenia wykonawczego. Jako jej podstawę prawną wskazał m. in. art. 29 ust. 1, 2 i 8 ustawy z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Dz.U. z 2017 r. poz. 2137) w związku z § 20 ust 1 i ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. z 2017r., poz. 1159).
W uzasadnieniu wskazał m. in., że wskazywane przez Skarżącego okoliczności nie mieszczą się w katalogu art. 47 rozporządzenia Komisji nr 1974/2016 i § 22 rozporządzenia wykonawczego wskazujących zdarzenia stanowiące wyjątkowe okoliczności lub uznane za działanie siły wyższej. Podkreślił, że z treści pisma Beneficjenta nadanego 19 marca 2018 r. nie wynika, by jego zamiarem było powiadomienie organu o wyjątkowych okolicznościach uniemożliwiających wykonanie podjętych zobowiązań.
Skarżący złożył do Prezesa ARiMR odwołanie od tego rozstrzygnięcia.
Zaskarżoną obecnie decyzją z [...] czerwca 2019 r., nr [...], Prezes ARiMR utrzymał w mocy decyzję Dyrektora [...] OR ARiMR z [...] kwietnia 2019 r. ustalającą kwotę nienależnie pobranych płatności. Zaakceptował ją w całości pod względem faktycznym i prawnym. Podkreślił, że okoliczności wskazywane przez Beneficjenta w odwołaniu oraz w piśmie z 7 stycznia 2019 r. (data wpływu do [...] OR ARiMR) nie mieszczą się w katalogach przepisów krajowych ani unijnych dotyczących wystąpienia siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności zawartych w art. 47 ust. 1 rozporządzenia Komisji nr 1974/2006 i w § 22 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego. Podkreślił, że z wyjaśnień Wnioskodawcy popartych przedstawionymi dowodami wynika, że Strona nie pozostawała bierna i podejmowała czynności, które mogły doprowadzić do wywiązania się z zobowiązań w terminie, jednak ostatecznie tak się nie stało. Podkreślił, że trudności u notariusza, niewłaściwa i opieszała - zdaniem Skarżącego praca OT KOWR w [...] - nie zostały zgłoszone w terminie 10 dni roboczych od dnia kiedy Beneficjent lub upoważniona przez niego osoba były w stanie dokonać tego zgłoszenia, co jest warunkiem zakwalifikowania takiej okoliczności jako sytuacji, w których zwrot pomocy nie jest wymagany.
Podkreślił, że Strona zgłosiła fakt niewłaściwych działań ze strony notariusza i KOWR dopiero w odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu postępowania administracyjnego z 17 grudnia 2018 r. i w odpowiedzi na decyzję o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności finansowych z tytułu "Ułatwianie startu młodym rolnikom" oraz nie przedstawiła dowodów potwierdzających wcześniejszego ich zgłoszenia. Z treści pisma Skarżącego z 19 marca 2018 r., którym poinformował o zakupie części działek rolnych nie wynika zamiar powiadomienia organu o wystąpieniu wyjątkowych okoliczności, które uniemożliwiają wywiązanie się z podjętych zobowiązań.
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze Strona zarzuciła kwestionowanej decyzji nieuwzględnieni sytuacji Beneficjenta i nieuznanie jej zgodnie z art. 47 ust. 1 Rozporządzenia Komisji Europejskiej nr 1974/2006 za wyjątkowe okoliczności, które uniemożliwiły w terminie wykonanie podjętego zobowiązania, pomimo prowadzonych intensywnych działań w dobrej wierze. Podkreślił, że państwa członkowskie mogą uznać również inny niż wskazany w tym przepisie skomplikowany życiowo przypadek losowy, również taki, w jakim się znalazł Skarżący. Nie zgodził się z tezą, że nie informował organu o okolicznościach w jakich się znalazł się, ponieważ pismem z 16 marca 2018 roku (w aktach sprawy) poinformował Dyrektora OR ARiMR w [...] o zakupie następnych działek, powodujących zrealizowanie zobowiązania.
Podkreślił, że w okresie zmagania się z problemami dotyczącymi zakupu gruntów w celu spełnienia zobowiązania wystąpiły dramatyczne zdarzenia losowe, które negatywnie odbiły się na jego zdrowiu psychicznym. Życiowa partnerka poroniła pierwsze dziecko, a w okresie następnej ciąży przebywała kilkakrotnie w szpitalu (przedstawił dowody w postaci kart leczenia za okresy od 12 maja 2017 r. do 21 maja 2018 r.). Stwierdził też, że: "Jako młoda i niedoświadczona jeszcze osoba zetknąłem się z dramatycznymi wydarzeniami, z którymi trudno było mi się uporać i z tego też powodu nie poinformowałem Organu w ciągu 10 dni o ustaniu przyczyn okoliczności nadzwyczajnych, gdyż one trwały długo i nie ustąpiły aż do sierpnia 2018 roku.
Reasumując, ze względu na stan zdrowia nie mogłem zadbać o czynności prawne wynikające z podjętych zobowiązań". Decyzji zarzucił także niezgodny z art. 7 k.p.a. wynik postępowania. Zgodnie z tym przepisem organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, podejmują wszelkie niezbędne czynności do dokładnego wyjaśnienia faktycznego i załatwienia sprawy uwzględniając interes społeczny i słuszny interes obywateli. W przedmiotowej sprawie uznał, że zupełnie oczywiste jest, że interes społeczny w żaden sposób nie został naruszony, zobowiązanie zostało choć z niewielkim wydłużonym terminem zrealizowane. Podkreślił, że zakup gruntów na rynku to okoliczność niełatwa i skomplikowana. Wskazał, że notariusz oraz KOWR mają obowiązek znać i właściwie interpretować znowelizowane przepisy ustawy o ustroju rolnym, ale niestety nie wykazały się dobrą znajomością znowelizowanego prawa. Stwierdził, że wyjątkową niesprawiedliwością byłoby, gdyby na skutek powyższego, poniósł straty w wyniku zwrotu 100.000 zł, co niestety wiązałoby się z likwidacją gospodarstwa.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Odnosząc się do podniesionych w skardze okoliczności związanych z zarzucanym niewłaściwym zdaniem Skarżącego działania KOWR ze złożonym przez niego wnioskiem wskazał, że nie są one istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, niemniej jednak wbrew twierdzeniom Skarżącego KOWR postąpił słusznie zwracając nieopłacony wniosek. Twierdzenia Skarżącego o jego opłaceniu mija się z rzeczywistością. Jak wynika bowiem z potwierdzenia przelewu, na który to dokument Skarżący się wielokrotnie powołuje - przelew w kwocie 10 zł z 18 stycznia 2018 r. został dokonany na rachunek Urzędu [...] zamiast na rachunek KOWR. W odniesieniu do zarzutu odmowy sporządzenia aktu notarialnego przez notariusza i konieczności uzyskiwania zgody na nabycie nieruchomości wskazał, że Skarżący jako osoba prowadząca gospodarstwo rolne o powierzchni ponad 19 ha nie potrzebował do nabycia kolejnych gruntów rolnych żadnych zgód, wydawanych w formie decyzji w trybie ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325) - dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c p.p.s.a.).
Uwzględnienie skargi następuje również w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt jest dotknięty jedną z wad wymienionych w art. 156 k.p.a. (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Natomiast stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd dokonując oceny zaskarżonego aktu rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów i badając pod tym względem zaskarżoną decyzję, Sąd uznał, że nie została ona wydana z kwalifikowanym naruszeniem prawa, skutkującym powinnością jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Tym samym skargę należało uznać za bezzasadną.
Podstawę prawną przyznania Skarżącemu płatności w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 marca 2007r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz.U. z. 2017 r. poz. 1856) dalej: "ustawa o PROW" oraz wydane na podstawie delegacji zawartej w jej art. 29 ust. 1 pkt 1 rozporządzenie Ministra Rolnictwa i rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania " Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. z 2017r. poz. 1159 ze zm.) – dalej: "rozporządzenie wykonawcze".
Istotne znaczenie w sprawie ma także rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15.12.2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) (Dz. U. L 368 z dnia 23.12.2006 r., s. 15 ze zm.) - dalej "rozporządzenie Komisji 1974/2006", w szczególności jego art. 47.
Pomoc wypłacono Skarżącemu 19 marca 2015 r. Jednym z warunków udzielenia wsparcia (wskazanym w treści decyzji ją przyznającej) było wydatkowanie w okresie 3 lat od dnia wypłaty pomocy, co najmniej 70% kwoty pomocy na inwestycje określone w Planie Rozwoju Gospodarstwa. W realiach sprawy Skarżący zobowiązał się zatem do wydatkowania z otrzymanej kwoty 100.00 zł pomocy, co najmniej jej 70 % (a więc 70.000 zł) do dnia 19 marca 2018 r. na zakup 2 ha gruntów rolnych. O powinności tej dodatkowo Skarżącego poinformowano pismem z 11 kwietnia 2016 r. Z akt administracyjnych sprawy jednoznacznie wynika, że przed upływem 19 marca 2018 r. Skarżący wydatkował kwotę 68.000 zł na zakup działki nr [...] o powierzchni 1,215 ha. Po wyznaczonym terminie Skarżący wydatkował z kolei kwotę 5.000 zł na zakup działki nr [...] o powierzchni 0,26 ha. Skarżący utrzymuje, że stało się tak wskutek wystąpienia siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, którego to twierdzenia nie zaakceptował organ.
Sąd stoi na stanowisku, że zarzut skargi dotyczący wadliwego nieuwzględnienia przez Prezesa ARiMR okoliczności, których wystąpienie powoduje, że zwrot pomocy nie będzie wymagalny, jest bezzasadny.
Zgodnie z art. 28 ust. 4 ustawy PROW pomoc i pomoc techniczna nie podlegają zwrotowi w przypadku wystąpienia co najmniej jednej z kategorii siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, określonych w rozporządzeniu nr 1974/2006 lub w przepisach wydanych na podstawie art. 29 ust. 1 pkt 1 lub pkt 3. W ocenie Sądu Prezes ARiMR prawidłowo stwierdził, że w rozpatrywanej sprawie nie występują przesłanki umożliwiające odstąpienie od obowiązku dochodzenia zwrotu udzielonej pomocy.
Podkreślić należy, że zgodnie z art 47 ust 1 rozporządzenia Komisji 1974/2006: "Państwa członkowskie mogą uznać w szczególności następujące kategorie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, w których nie będą wymagać częściowego lub pełnego zwrotu pomocy otrzymanej przez beneficjenta:
- a) śmierć beneficjenta;
- b) długotrwała niezdolność beneficjenta do wykonywania zawodu;
- c) wywłaszczenie dużej części gospodarstwa, jeśli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu podjęcia zobowiązania;
- d) katastrofa naturalna poważnie dotykająca grunty gospodarstwa;
- e) wypadek powodujący zniszczenie budynków dla zwierząt gospodarskich;
- f) choroba epizootyczna dotykająca część lub całość należącego do rolnika żywego inwentarza".
Natomiast – co istotne - stosownie do art. 47 ust. 2 rozporządzenia Komisji nr 1974/2006: "Przypadki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności są zgłaszane przez beneficjenta lub przez upoważnioną przez niego osobę na piśmie właściwemu organowi, wraz z odpowiednimi dowodami wystarczającymi dla właściwych organów w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona osoba są w stanie dokonać tej czynności."
Sąd – akceptując stanowisko Skarżącego – prezentuje pogląd, że przedstawiony katalog zdarzeń, które mogą stanowić w danym przypadku działanie siły wyższej lub okoliczności nadzwyczajne, jest katalogiem otwartym. Oznacza to, możliwość uznania przez właściwy organ państwa członkowskiego, w wyniku indywidualnego rozpatrzenia danej sprawy, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności faktycznych i dowodów w niej występujących, innego zdarzenia za przypadek działania siły wyższej lub wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności. Pojęcie siły wyższej należy rozumieć jako nadzwyczajne i nieprzewidywalne okoliczności niezależne od podmiotu, który się na nie powołuje, których następstw nie można było uniknąć mimo zachowania należytej staranności. Ustalenie czy dana sytuacja jest siłą wyższą czy nie zależy od tego, w jakich konkretnych okolicznościach doszło do danego zdarzenia, a więc czy w tych okolicznościach to zdarzenie było nadzwyczajne i nieprzewidywalne, niezależne od podmiotu, który się na nie powołuje i którego następstw nie można było uniknąć mimo zachowania należytej staranności. Aby ustalić, że dane zdarzenie jest siłą wyższą muszą być spełnione łącznie wszystkie powyższe przesłanki.
Tym samym nie sposób ograniczyć zbiór zdarzeń mogących stanowić w realiach konkretnej sprawy wyjątkową okoliczność lub siłę wyższą do ich otwartego katalogu wskazanego w art. 47 ust. 1 rozporządzenia Komisji nr 1974/2006. Oznacza to, że definitywnie nie wyczerpuje go także zbiór zdarzeń wskazanych w § 22 krajowego rozporządzenia wykonawczego. Jego przepis § 22 ust. 1 pkt 1 stanowi, że: "Innymi, niż wymienione w przepisach rozporządzenia nr 1974/2006 kategoriami siły wyższej lub wyjątkowymi okolicznościami, w przypadku wystąpienia których zwrot pomocy nie jest wymagany, są uniemożliwiające dalsze prowadzenie gospodarstwa zgodnie z założeniami biznesplanu:
- a) wywłaszczenie części nieruchomości, jeżeli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu zawarcia umowy,
- b) katastrofa naturalna powodująca trwałe uszkodzenie nieruchomości lub obiektów,
- c) wypadek lub awaria skutkująca zniszczeniem budynków, budowli lub innego mienia,
- d) wystąpienie organizmów kwarantannowych roślin,
- e) rozwiązanie umowy dzierżawy z przyczyn niezależnych od beneficjenta -
W § 22 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego wskazano dodatkowo nieistotne dla rozpoznawanej sprawy zdarzenia związane z nieuzupełnieniem w terminie wykształcenia.
Sąd stoi zatem na stanowisku, że nie sposób a priori uznać, że okoliczności takie jak niespodziewane trudności w zawarciu wcześniej przyrzeczonej umowy, hipotetyczne nieprawidłowości w działaniu notariusza czy organów państwowych (co nie oznacza, że w rozpoznawanej sprawie miały miejsce), czy nadzwyczajne okoliczności związane ze stanem zdrowia partnerki strony (choćby takie jak wskazywane w skardze) nie mogą stanowić okoliczności egzoneracyjnych.
W zaskarżonej decyzji Prezes ARiMR zasadnie jednak nie uznał za takie okoliczności zdarzeń utrudniających zawarcie drugiej umowy. Do oceny takiej w realiach sprawy był w pełni uprawniony. Skarżący jako osoba z wyższym wykształceniem kierunkowym, prowadząca gospodarstwo, powinien był przewidywać tok procedur i ewentualnych trudności związanych z zakupem nieruchomości rolnych. Nie sposób występujących w tym zakresie w sprawie okoliczności traktować w kategorii siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, skoro Beneficjent miał aż 3 lata na powiększenie gospodarstwa o 2 ha działek rolnych (przy czym, co równie istotne, zakupione grunty wciąż nie spełniają łącznie wymogu powierzchni 2 ha wynikającego z biznesplanu).
W sposób oczywisty Prezes ARiMR nie mógł się natomiast odnieść do wskazanych dopiero w skierowanej do Sądu skardze okoliczności związanych z stanem zdrowia partnerki Skarżącego czy też jego samego, skoro wcześniej ich nie komunikowano. W tym zakresie nie jest możliwe uwzględnienie zarzutu skargi.
Za niezasadne Sąd uznał także zarzuty, dotyczące naruszenia przepisów postępowania. Wskazać należy, że stosownie do dyspozycji przepisu art. 21 ust. 1 ustawy PROW - do postępowań w sprawach indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji stosuje się przepisy k.p.a., chyba że przepisy tejże ustawy stanowią inaczej. Organ, przed którym toczy się postępowanie: 1) stoi na straży praworządności;
- 2) jest obowiązany w sposób wyczerpujący rozpatrzyć cały materiał dowodowy;
- 3) udziela stronom, na ich żądanie, niezbędnych pouczeń co do okoliczności faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania;
- 4) zapewnia stronom, na ich żądanie, czynny udział w każdym stadium postępowania; przepisu art. 81 Kodeksu postępowania administracyjnego nie stosuje się (art. 21 ust. 2 ustawy o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich). Zgodnie z art. 21 ust. 3 ustawy o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich strony oraz inne osoby uczestniczące w postępowaniu, o którym mowa w ust. 2, są obowiązane przedstawiać dowody oraz dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek; ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Rozwiązania przyjęte w postępowaniu administracyjnym prowadzonym przez organy Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wskazują, że to strona musi wykazywać się wzmożoną aktywnością w gromadzeniu oraz przedstawianiu dowodów i nie może oczekiwać, że organ prowadzący postępowanie będzie z urzędu podejmował wszelkie środki dowodowe niezbędne do dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy.
Co najistotniejsze - zasadnie w zaskarżonej decyzji Prezes ARiMR podkreślił, że przypadki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności powinny były być zgłaszane przez Beneficjenta lub przez upoważnioną przez niego osobę na piśmie właściwemu organowi, wraz z odpowiednimi dowodami wystarczającymi dla właściwych organów, w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym Beneficjent lub upoważniona osoba są w stanie dokonać tej czynności (art. 47 ust. 2 rozporządzenia 1974/2006). Skarżący we wskazanym trybie nie zgłaszał organom takich okoliczności. Strona zgłosiła fakt jej zdaniem niewłaściwych działań ze strony notariusza (których w żaden sposób nie udokumentowała) i KOWR dopiero w odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu postępowania administracyjnego z 17 grudnia 2018 r. i w odpowiedzi na decyzję o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności finansowych z tytułu "Ułatwianie startu młodym rolnikom".
Nie przedstawiła także dowodów potwierdzających wcześniejszego ich zgłoszenia. Z treści pisma Skarżącego z 16 marca 2018 r. (k. 412 akt administracyjnych), którym poinformował o zakupie części działek rolnych nie wynika bynajmniej – wbrew twierdzeniu skargi - zamiar powiadomienia organu o wystąpieniu wyjątkowych okoliczności, które uniemożliwiają wywiązanie się z całości podjętych zobowiązań.
Powołane przez Skarżącego okoliczności odnoszące się do względów społecznych czy słusznościowych, pozostają bez wpływu na niniejsze rozstrzygnięcie. Pamiętać należy, że zgodnie z art. 7 Konstytucji RP organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, co oznacza, że obowiązane są do postępowania zgodnego z przepisami prawa. W postępowaniu administracyjnym powołanie się na instytucję zasady współżycia społecznego czy słuszności, nie znajduje uzasadnienia. Brak jest przepisu, który obligowałby organ, czy też pozostawiał organowi swobodę oceny istniejącego stanu prawnego przy uwzględnieniu tej zasady. Przepisy prawa, które organy w niniejszym postępowaniu zastosowały, mają charakter bezwzględnie wiążący, a wobec niedopełnienia przez Skarżącego ciążących na nim obowiązków - w tym przede wszystkim obowiązku poinformowania o zaistnieniu przeszkód w ich realizacji - przyjętego w oparciu o decyzję nr [...] z [...] sierpnia 2014 r. - organ nie mógł uwzględnić (nawet po ich hipotetycznym uznaniu) wskazanych z uchybieniem terminu, o którym mowa w art. 47 ust. 2 Rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006, przesłanek egzoneracyjnych, na które Skarżący powołuje się w skardze.
Podkreślić należy, że brak jest również przepisu prawa, który pozwalałby sądowi administracyjnemu, badającemu legalność działania organów administracji publicznej, przedłożone mu do kontroli decyzje administracyjne oceniać pod kątem ich zgodności z zasadami współżycia społecznego czy też słuszności. Z tego też powodu nie mogą być one skutecznie powoływane w postępowaniu sądowoadministracyjnym jako podstawa żądania uchylenia zaskarżonej decyzji.
Oznacza to, że Prezes ARiMR właściwie ustalił niespełnienie przez Skarżącego zobowiązań wymienionych w § 18 ust. 1 pkt 3 lit. b, § 19 pkt 2 i pkt 3 rozporządzenia wykonawczego. Z tej przyczyny prawidłowo działając na podstawę art. 29 ust. 1, 2 i 8 ustawy z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w związku z § 20 ust 1 i ust. 3 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego ustalił kwotę nienależnie pobranych płatności.
Sąd nie dopatrzył się naruszenia przez organ przepisów postępowania, które w sposób istotny mogłyby wpłynąć na wynik sprawy jak też naruszenia przepisów prawa materialnego, które wpłynęłoby na wynik sprawy.
W tych warunkach uznając skargę za niezasadną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił ją na podstawie art. 151 p.p.s.a.