Uzasadnienie
Y. B. – wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi – wystąpił z wnioskiem (uzupełnionym na urzędowym formularzu PPF z 6 grudnia 2011 r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z narzeczoną – obywatelką polską oraz jej małoletnią córką, posiada mieszkanie o pow. [...] m2 oraz pierścionek zaręczynowy o wartości 1.500 zł, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani oszczędności. W rubryce 10 wniosku – dochody – oświadczył, iż nie osiąga żadnego dochodu, natomiast jego narzeczona jest zatrudniona na dwóch etatach i uzyskuje dochody z tytułu pracy w [...] w wysokości 3.500 zł netto miesięcznie oraz z tytułu wykonywania funkcji kierownika [...] w wysokości 1.500 zł netto miesięcznie. W uzasadnieniu wniosku podniósł, iż utrzymuje się z oszczędności.
W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 7 grudnia 2011 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów.
W odpowiedzi na powyższe, skarżący złożył pismo z dnia 22 grudnia 2011 r., w którym wyjaśnił, iż posiada oszczędności pieniężne w wysokości 500 zł, jednakże nie posiada rachunku bankowego. Wskazał, iż mieszka w mieszkaniu swojej partnerki (przyszłej małżonki) i opłaca rachunki – raz na dwa miesiące około 600 zł. Oświadczył ponadto, iż wprawdzie mieszka wspólnie z partnerką ale nie pozostaje na jej utrzymaniu, w związku z czym nie może przedstawić wyciągów z rachunku bankowego, który – jak mu się wydaje – posiada jego partnerka, jak również innych żądanych dokumentów.
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:
Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności.
Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności:
- 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe;
- 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy;
- 3) wypisy z rejestrów urzędowych;
- 4) odpisy aktualnych bilansów;
- 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat;
- 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy.
W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone.
Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 6 grudnia 2011 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę sytuacji majątkowej jego oraz osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, jak również do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało, jaka jest wysokość posiadanych przez skarżącego oszczędności, jak przedstawiają się wydatki związane z mieszkaniem i niezbędnym utrzymaniem, czy wnioskodawca bądź jego narzeczona posiadają rachunki bankowe, bądź środki pieniężne zgromadzone w inny sposób.
Oceniając wniosek w powyższym świetle stwierdzić należy, iż złożone przez stronę oświadczenia, nie mogą być uznane za wiarygodne i rzetelne, co powoduje, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego posiadania wnioskodawcy. To z kolei uniemożliwia dokonanie porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym (na obecnym etapie wpis sądowy od skargi w wysokości 300 zł), z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi, biorąc pod uwagę koszty niezbędnego utrzymania.
Wskazać w szczególności należy, iż we wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF skarżący oświadcza, iż wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z narzeczoną (rubryka numer 6 wniosku), zaś w piśmie z dnia 22 grudnia 2011 r. wskazuje, że tylko zamieszkuje w mieszkaniu partnerki ale nie utrzymują się wzajemnie. Jednocześnie podaje, iż ponosi wydatki na mieszkanie – raz na dwa miesiące w wysokości 600 zł. Nie można zatem przyjąć by wnioskodawca rzetelnie złożył dodatkowe oświadczenie, skoro bowiem mieszka z partnerką i ponosi koszty związane z mieszkaniem, to wątpliwości budzi oświadczenie, iż nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego.
Co więcej, nie można dać wiary, by wnioskodawca nie posiadając stałego źródła dochodów utrzymywał się na terytorium Polski z oszczędności pieniężnych w wysokości 500 zł. Niezależnie od tego, iż nie wykazuje jakie jest źródło owych oszczędności, zauważyć trzeba, iż ich wysokość jest niższa niż tylko oświadczone wydatki na mieszkanie (600 zł), bez uwzględnienia innych przecież koniecznych wydatków związanych z utrzymaniem (wydatki na jedzenie, ubranie, leczenie). Biorąc zatem pod uwagę, iż jak sam przyznaje nie jest utrzymywany przez partnerkę, nie sposób dać wiary, by same tylko oszczędności pieniężne w wysokości 500 zł pozwoliły mu na zaspokojenie kosztów związanych z mieszkaniem i niezbędnym utrzymaniem.
Przedstawione wątpliwości powodują, iż nie można dokonać oceny, czy strona spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji powoduje to, że wniosek nie może zostać uwzględniony.
Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 (dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl), że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie.
Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.