Uzasadnienie
Przedmiotem skargi z 23 września 2008r. wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez Skarżącego M. S. jest decyzja Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej (dalej: Prezes Instytutu) z [...] sierpnia 2008r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję własną z [...] czerwca 2008 r. odmawiającą potwierdzenia faktu odebrania Pana M. S. s. J., ur. [...] lipca 1940 r. w m. W. (ZSRR), rodzicom w celu poddania eksterminacji i przymusowemu wynarodowieniu. Skarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym.
Pismem z [...] lutego 2008 r. Skarżący, działając przez swojego pełnomocnika, wystąpił z wnioskiem do Prezesa Instytutu o wydanie decyzji potwierdzającej, że jako dziecko został on odebrany rodzicom w celu poddania eksterminacji i przymusowemu wynarodowieniu, tj. z wnioskiem dotyczącym potwierdzenia okoliczności określonych w art. 4 ust. 2 ustawy 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002r. Nr 42, poz. 371 ze zm. – powoływanej dalej jako "ustawa o kombatantach").
Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego i rozpatrzeniu zebranego materiału dowodowego, w szczególności biorąc pod uwagę zeznania Pana M. S. oraz dokumenty przekazane przez wnioskodawcę, Prezes Instytutu decyzją z dnia [...] czerwca 2008 r. Nr [...] odmówił potwierdzenia faktu odebrania rodzicom M.S. w celu poddania eksterminacji i przymusowemu wynarodowieniu. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ wyjaśnił m.in., iż o potwierdzeniu okoliczności, że dana osoba jako dziecko została odebrana rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia decyduje zaistnienie łącznie dwóch przesłanek określonych w art.4 ust.2 ustawy o kombatantach, tj. stwierdzenie odebrania dziecka rodzicom, jak również podjęcia wobec niego działań zmierzających do jego eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia.
W ocenie organu, w przypadku Pana M. S. nie zostały spełnione łącznie ww. przesłanki. W szczególności ustalono, że Pan M. S. jako dziecko został odebrany matce i oddany pod opiekę osobom trzecim do ośrodka/przytułku dla dzieci robotnic przymusowych, co spowodowane było skierowaniem matki do wykonywania pracy przymusowej oraz brakiem możliwości zapewnienia opieki z jej strony nad dzieckiem, a nie jak twierdzi Pan M. S. próbą eksterminacji i przymusowego wynarodowienia.
Nie zgadzając z rozstrzygnięciem podjętym przez organ I instancji Pan M. S., działając przez swojego pełnomocnika, złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Jednocześnie wniósł o przeprowadzenie dowodu z protokołów zeznań świadków S. B. oraz I. K. Organ odwoławczy, mając na uwadze art.75 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej: k.p.a.), dopuścił ww. dowody.
W wyniku ponownego rozpoznania sprawy, Prezes Instytutu decyzją z [...] sierpnia 2008r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, podzielając w całości argumentację w niej zaprezentowaną. Zdaniem organu odwoławczego, ze zgromadzonych w sprawie dokumentów nie wynika, aby Pan M. S. został odebrany matce w celu poddania eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia. To praca matki, a nie przesłanka wynarodowienia lub eksterminacji była podstawą odebrania i umieszczenia dziecka w ośrodku dla dzieci robotnic przymusowych.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Skarżący, działając przez swojego pełnomocnika, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie art.4 ust.2 ustawy o kombatantach poprzez uznanie, iż odebranie Skarżącego matce, wykonującą pracę przymusową i oddanie go do przytułku, w którym opiekę nad polskimi dziećmi sprawowały niemieckie opiekunki, gdzie panował zakaz używania języka polskiego, a złamanie tego zakazu skutkowało karami cielesnymi, a także nie zapewniano dzieciom opieki lekarskiej i odpowiedniej ilości dla ich wieku żywności, nie stanowi odebrania dziecka rodzicom w celu eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia w rozumieniu cyt. powyżej przepisu.
W odpowiedzi na skargę Prezes Instytutu wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje
Skarga nie jest zasadna.
Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.).
W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny (w tym przypadku – decyzję) konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a – c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./; powoływanej dalej jako "p.p.s.a."), lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Badając niniejszą sprawę w ramach powyższych przepisów i w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., Sąd nie dopatrzył się takich naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie pozostaje kwestia zaistnienia przesłanek, o których mowa w art.4 ust.2 ustawy o kombatantach.
Na podstawie cyt. powyżej art.4 ust.2 ustawy o kombatantach przepisy ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia.
Jak zatem słusznie zauważył organ, treść art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach jednoznacznie wskazuje, iż stwierdzenie, czy stan faktyczny sprawy w przypadku określonej osoby wypełnia znamiona tego przepisu zależy od ustalenia zaistnienia dwóch przesłanek. Stwierdzić należy, czy nastąpiło odebranie dziecka rodzicom, jak również czy po odebraniu dziecka podjęto wobec niego działania zmierzające do jego eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia. Wydanie pozytywnego rozstrzygnięcia w sprawie możliwe jest jedynie po ustaleniu, czy wskazane wyżej przesłanki zostały spełnione łącznie.
Ze zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wynika, że Pan M. S. jako 3 letnie dziecko został odebrany matce i oddany pod opiekę niemieckiego personelu w ośrodku/przytułku dla dzieci robotnic przymusowych.
W trakcie przesłuchania w dniu 14 marca 2008r. wnioskodawca zeznał, iż w lipcu 1943 r. jako 3 letnie dziecko został razem z matką wywieziony ze L. do miejscowości M. (R.). Tam nastąpiło oddzielenie go od matki. Odebrania dziecka dokonała niemiecka policja. Matka trafiła do fabryki kocy dla wojska, Pan M. S. do przytułku przy fabryce. Matka pracowała w fabryce do kwietnia 1945 r., w tym czasie dziecko było w przytułku. Matka, zdaniem Pana M. S., nie mogła odwiedzać syna, wiedziała jednak gdzie on przebywa i widywała go z daleka, przez ogrodzenie. Opiekę nad dziećmi w przytułku sprawował niemiecki personel. Matka Pana M. S. odebrała dziecko z przytułku w kwietniu 1945 r. po wkroczeniu wojsk radzieckich do M., przy odbieraniu dzieci byli obecni radzieccy oficerowie, którzy pomagali w rozpoznaniu dzieci. Wnioskodawca scharakteryzował miejsce, w którym przebywał jako "przytułek dla dzieci pracownic fabryki koców dla armii niemieckiej. Panował tam zakaz używania języka polskiego, brak opieki lekarskiej, dzieci głodzono, istniały kary cielesne za używanie języka polskiego, nakaz mówienia po niemiecku".
Powyżej wskazane okoliczności pozostają w sprawie bezsporne. Rozstrzygnięcia wymaga natomiast kwestia oddzielenia dziecka w konkretnym celu, a mianowicie w celu podjęcia wobec niego działań zmierzających do jego eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia.
W sporze tym rację należy przyznać Prezesowi Instytutu. Dowody zebrane w sprawie wskazują, iż powodem umieszczenia Skarżącego w przytułku i pozbawienia możliwości wychowywania dziecka przez matkę była okoliczność, iż matka jako robotnica przymusowa była zmuszona do świadczenia ciężkiej, wielogodzinnej pracy, w której nikt nie mógł jej przeszkadzać. Zasadnie organ powołał się na wiedzę historyczną, z której wynika, że zgodnie z rozporządzeniem Reichsfuhrera SS i szefa policji z dnia 27 lipca 1943 r. do ośrodków/przytułków takiego typu, w jakim przebywał Pan M. S. kierowano wszystkie niezdolne do pracy dzieci, którymi przymusowo pracujący rodzice nie byli w stanie się zająć. Odbieranie dzieci przymusowym robotnikom w okresie II wojny światowej władze III Rzeszy stosowały na masową skalę. Był to element polityki prowadzonej wobec przymusowych robotników, a mianowicie dążenia do przekształcenia ich w zbiorowość taniej, niewykwalifikowanej siły roboczej.
Należy wyjaśnić, iż przepis art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach mówi o odebraniu dziecka rodzicom w celu eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia, a więc o świadomej czynności wymierzonej przeciwko dziecku "skazanemu" na eksterminację lub wynarodowienie. Przy czym najważniejszy staje się cel tej czynności, a mianowicie zamierzona eksterminacja lub wynarodowienie dziecka. Ratio legis tego przepisu sprowadza się do rzeczywistych intencji i czynności o charakterze eksterminacyjnym, a nie okoliczności poszkodowania dziecka w wyniku trwającej wojny i okupacji, na co powołuje się Skarżący. Eksterminacja nie oznacza bowiem stworzenia warunków zagrożenia zdrowia, a nawet życia danej osoby, jest to natomiast polityka zagłady, ludobójstwa, zbrodniczego niszczenia grup ludzkich z powodów rasowych, narodowościowych, religijnych.
Zasadnie organ uznał, iż okoliczności na które powołuje się Skarżący nie mogą zostać uznane za przesłankę potwierdzającą eksterminację. Powszechnie wiadomym jest, że w ośrodkach i obozach zorganizowanych przez władze III Rzeszy warunki bytowe były bardzo trudne, a racje żywnościowe małe, obliczone tak, aby dostarczyć organizmowi minimalną ilość kalorii. Tym niemniej pobyt w ośrodku/przytułku dla dzieci robotnic przymusowych, nawet, jeżeli panowały w nim ciężkie warunki bytowe, nie miał charakteru eksterminacyjnego, tj. takiego jaki miał pobyt w obozach koncentracyjnych czy obozach zagłady.
Należy potwierdzić ustalenia dokonane przez organ, iż eksterminacji nie dokonywano w ośrodkach dla dzieci robotnic przymusowych, ale przeprowadzana ona była w wyselekcjonowanych ośrodkach służących do tych celów. Pobyt Pana M.S. w ośrodku/przytułku dla dzieci robotnic przymusowych, nawet, jeżeli panowały w nim ciężkie warunki bytowe, nie miał zatem charakteru eksterminacyjnego, tj. takiego jaki miał pobyt w obozach koncentracyjnych czy obozach zagłady.
Poprzez wynarodowienie natomiast należy rozumieć niszczenie i pozbawianie dzieci poczucia przynależności do narodu polskiego, zacieranie pochodzenia poprzez zmianę danych personalnych. Jedną z przesłanek procedury wynarodowienia było oddzielenie dziecka od rodziny, zacieranie wszelkich śladów pochodzenia, tak aby nie miało ono żadnego z nią kontaktu.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ, powołując się na wiedzę historyczną, szczegółowo wyjaśnił, iż dzieci przeznaczone do germanizacji umieszczane były w specjalnych ośrodkach, w których przeprowadzano badania antropologiczne, stanu zdrowia, badania rasowe, charakterologiczne, psychologiczne oraz poziomu uzdolnień. Po zakończeniu tych obserwacji i badań, w zależności od ich wyników, kwalifikowano dzieci, bądź też nie do przymusowej germanizacji. Dzieci zakwalifikowane do germanizacji przekazywane były drogą adopcji niemieckim rodzinom w "Starej Rzeszy" w granicach z 1937 r., bądź umieszczano je w specjalnych ośrodkach NSDAP oraz domach Lebensborn, powołanych do zacierania śladów pochodzenia i przeprowadzania germanizacji. Kontakt rodziców z dzieckiem przeznaczonym do germanizacji kończył się z chwilą przymusowego odebrania dziecka, gdyż zgodnie z założeniami germanizacji następowała zmiana danych personalnych dziecka, a prawdziwe dane osoby wynaradawianej zostawały utajnione.
Z powyższego jednoznacznie – w ocenie Sądu – wynika, iż w rozpoznawanej sprawie mamy do czynienia z innymi okolicznościami. Istnienie ośrodka, w którym umieszczono Skarżącego było powszechnie znane wśród robotnic przymusowych, co potwierdził sam Skarżący: "pracownice fabryki wiedziały o istnieniu przytułku, informowały się wzajemnie, widziały dzieci przez ogrodzenie".
W związku z powyższym, należy stwierdzić, że ze zgromadzonych w sprawie dokumentów nie wynika, by Skarżący został odebrany matce w celu poddania eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia. To praca matki, a nie przesłanka wynarodowienia lub eksterminacji była podstawą odebrania i umieszczenia dziecka w ośrodku dla dzieci robotnic przymusowych.
Reasumując, należy podkreślić, iż zaskarżona decyzja wydana została na podstawie przepisów prawa i zawiera - zgodnie z dyspozycją art.107 § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.- dalej "kpa") - wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne, oparte na podstawie prawidłowo zebranego materiału dowodowego, który uzasadnia oceny i rozstrzygnięcia orzekającego w sprawie organu, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów wyrażoną w art.80 kpa.
Wobec powyższego, na podstawie art. 151 p.p.s.a. należało oddalić skargę jako niezasadną.