Uzasadnienie
S.P. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i wnukiem, posiada mieszkanie o pow. 43 m2, natomiast nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 formularza oświadczył, iż osiąga miesięczny dochód z tytułu emerytury w wysokości 1.370,45 zł oraz świadczenie z MOPS w wysokości 150 zł, zaś jego żona z takiego samego tytułu w wysokości 795,13 zł oraz świadczenie z MOPS w wysokości 50 zł miesięcznie. Wnuk wnioskodawcy jest bezrobotny i nie osiąga dochodów. Wnioskodawca przedstawił również wydatki, na które składają się: czynsz i woda – 500 zł, energia elektryczna – 80 zł, leki – 220 zł, koszty utrzymania – 1.400 zł oraz "inne" – 100 zł.
W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia 10 września 2015 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów.
W odpowiedzi wnioskodawca nadesłał pismo z dnia 15 września 2015 r., w którym wskazał, iż jest osobą niepełnosprawną o bardzo ograniczonym polu widzenia, co uniemożliwia mu czytanie i pisanie. W związku z tym zwrócił się z prośbą, o rozpatrzenie jego wniosku na podstawie złożonego wniosku. W ocenie skarżącego, odpowiedź na wezwanie mógłby przygotować za niego adwokat, o którego występuje.
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:
Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).
Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. W sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, referendarz na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności.
Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF, okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało czy pełnoletni wnuk skarżącego jest zrejestrowany jako osoba bezrobotna, czy posiada prawo do zasiłku dla bezrobotnych, czy otrzymuje jakiekolwiek świadczenia pieniężne, czy korzysta z pomocy społecznej, czy wykonuje prace dorywcze, czy uzyskuje jakiekolwiek dochody, jakie są miesięczne wydatki wnioskodawcy i osób, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe związane z niezbędnym utrzymaniem (opłaty za mieszkanie, wyżywienie, ubranie, leczenie), czy wnioskodawca bądź osoby, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe posiadają rachunki bankowe bądź środki pieniężne zgromadzone w inny sposób.
Oceniając zatem wniosek złożony na urzędowym formularzu PPF, jak również odpowiedź na wezwanie do złożenia dodatkowego oświadczenia, przyjąć należało, iż wnioskodawca nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia mu prawa pomocy.
Przede wszystkim stwierdzić należy, iż skarżący nie wykonał należycie zarządzenia z dnia 10 września 2015 r., którym został wezwany do udzielenia odpowiedzi na konkretne pytania, jak również do złożenia dokumentów źródłowych.
W piśmie z dnia 15 września 2015 r. wnioskodawca nie odniósł się w żaden sposób do zadanych mu pytań. Stanowi ono jedynie informację o stanie zdrowia skarżącego, z uwagi na który nie jest w stanie wykonać wezwania.
Wobec powyższego wyjaśnić należy wnioskodawcy, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Aby dokonać takie porównania, referendarz sądowy musi dysponować pełną wiedzą w zakresie możliwości majątkowych wnioskującej strony. Przepisy ustawy p.p.s.a. wprowadziły uprawnienie do żądania złożenia dodatkowego oświadczenia przez wnioskodawcę, a jednocześnie nałożyły na niego obowiązek w tym zakresie. Stanowi o tym przywołany wyżej przepis art. 255 p.p.s.a. poprzez użycie stwierdzenia "strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego".
Omawiany przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r., poz. 1257). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, do złożenia których wnioskodawca może zostać wezwany, w przypadku gdy oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, są w szczególności:
- 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe;
- 2) wyciągi z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy;
- 3) odpisy lub wypisy z rejestrów urzędowych;
- 4) odpisy dwóch ostatnich bilansów;
- 5) zaświadczenia o wysokości osiągniętego dochodu, uzyskanych wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat;
- 6) zaświadczenie o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wnioskodawcy wydawane przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej.
W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Mając zatem na uwadze, iż wnioskodawca nie udzielił odpowiedzi na zadane pytania i nie złożył żądanych dokumentów źródłowych, uznać należało, iż nie wykazał on, że ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym wystąpiła w odniesieniu do jego osoby. W tym stanie rzeczy nastąpił brak możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi.
Powyższe stanowisko jest również prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13).
Ustosunkowując się do stanowiska wyrażonego przez wnioskodawcę w piśmie z dnia 15 października 2015 r., w pierwszej kolejności wskazać należy na swoistą sprzeczność pomiędzy informacją o niemożliwości czytania i pisania oraz samym faktem udzielenia odpowiedzi na piśmie. Nie wdając się w domniemania, czy wezwanie zostało skarżącemu odczytane przez członka rodziny, czy też osobę trzecią, jak również w jaki sposób została sporządzona odręczna odpowiedź z dnia 15 września 2015 r. (czy osobiście przez wnioskodawcę czy też z pomocą innej osoby), już sama okoliczność ustosunkowania się do wezwania świadczy o tym, iż jego treść doszła do świadomości wnioskodawcy, a zatem była mu znana. Nic nie stało zatem na przeszkodzie by w piśmie z dnia 15 września 2015 r. zostały także zawarte odpowiedzi na zadane pytania. Jednocześnie zauważyć należy, iż skarżący nie uzasadnił dlaczego nie przedłożył żądanych dokumentów źródłowych.
Wobec niewykonania zarządzenia z dnia 10 września 2015 r. stwierdzić należało, że skarżący nie starał się udowodnić, że jego sytuacja majątkowa wymaga finansowego wsparcia ze strony państwa. Od wnioskodawcy zażądano oświadczeń, a także dokumentów, które powinny znajdować się w jego dyspozycji, tj. odcinków wypłaty emerytury lub kopii decyzji o przyznaniu tego świadczenia, zaświadczenia o bezrobotności wnuka, wyciągów z rachunków bankowych, które w świetle art. 728 § 2 Kodeksu cywilnego, bank zobowiązany jest bezpłatnie przesyłać posiadaczowi rachunku. Spis bieżących wydatków (nawet jeżeli skarżący nie dysponowałby rachunkami czy fakturami) nie powinien nastręczać trudności. Poziom życia obrazowany takim spisem aktualnych kosztów, pozwoliłby referendarzowi na ocenę, czy możliwe jest poczynienie oszczędności w bieżących wydatkach w celu przeznaczenia uzyskanych w ten sposób kwot na należne opłaty sądowe, biorąc w szczególności pod uwagę to, że wnioskodawca i jego żona posiadają stałe źródła dochodów, a wpis sądowy ciążący na skarżącym to wydatek w wysokości 100 zł.
Z wyłuszczonych względów wniosek nie mógł zostać uwzględniony, wobec czego – na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. – orzeczono, jak w sentencji postanowienia.