Uzasadnienie
F. A. (F. A.) – wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi – wystąpił z wnioskiem (na urzędowym formularzu PPF z 22 marca 2010 r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
Wnioskodawca wskazał, iż nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych, oszczędności ani żadnego źródła dochodów.
W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 8 kwietnia 2010 r. wezwano go do udzielenia odpowiedzi na konkretne pytania w terminie siedmiu dni pod rygorem ujemnych skutków prawnych.
W odpowiedzi na powyższe, skarżący złożył pismo procesowe z 26 kwietnia 2010 r., w którym podniósł, iż "jego utrzymanie – to jego problemy". Jednocześnie wskazał, iż nie ma rachunku bankowego ani żadnych oszczędności pieniężnych.
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:
Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności.
Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności:
- 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe;
- 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy;
- 3) wypisy z rejestrów urzędowych;
- 4) odpisy aktualnych bilansów;
- 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat;
- 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy.
W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 22 marca 2010 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej. W szczególności wyjaśnienia wymagało skąd czerpie środki finansowe na utrzymanie na terytorium Polski, skoro oświadcza, iż nie osiąga żadnego dochodu, nie uzyskuje pomocy socjalnej i nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, gdzie i na podstawie jakiego tytułu zamieszkuje, jak przedstawiają się jego miesięczne wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem.
W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku.
Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że pisma procesowego z 26 kwietnia 2010 r., złożonego na wezwanie do udzielania konkretnych informacji, nie sposób uznać za odpowiedź na zadane pytania. Poza oświadczeniem, że wnioskodawca nie posiada rachunku bankowego ani żadnych oszczędności, pismo stanowi polemikę z wynikającym z przepisów prawa obowiązkiem udziału strony inicjującej postępowanie sądowe w jego kosztach, jak również z ustaleniem rzeczywistego stanu majątkowego poprzez wezwanie do złożenia dodatkowego oświadczenia.
Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych w sprawie. Nie sposób bowiem dać wiary, by nie posiadając źródła dochodów ani żadnych zasobów pieniężnych utrzymywać się na terytorium Polski. Skarżący nie wskazał również gdzie mieszka, nie wyjaśnił, czy uskakuje jakąś pomoc pieniężną czy niematerialną i ewentualnie od kogo.
Mając zatem na uwadze, iż wezwanie nie zostało przez wnioskodawcę wykonane w zakreślonym terminie, uznać należało, iż nie wykazał on, że w odniesieniu do jego osoby wystąpiła ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W tym stanie rzeczy nastąpił brak możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym (na obecnym etapie wpis sądowy od skargi w wysokości 300 zł) z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi, biorąc pod uwagę koszty niezbędnego utrzymania.
Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie.
Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.