Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawiez 12 stycznia 2021 r., sygn. akt V SA/Wa 898/20

Uzasadnienie

Postanowieniami z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] oraz z dnia [...] kwietnia 2019r. nr 2019r, nr [...], Straż Miejska Miasta K. nałożyła na świadka J. K. dwie kary porządkowe w wysokości [...] zł każda, z uwagi na nie stawienie się, bez usprawiedliwienia na wezwanie Straży Miejskiej. Z uwagi na uprawomocnienie się postanowień oraz brak uregulowania wymaganych należności, Prezydent Miasta K. wezwał J. K. do zapłaty wymierzonych kar.

Pismem z dnia [...] czerwca 2019 r. zobowiązana zwróciła się do Wojewody [...] z wnioskiem o całkowite umorzenie należności w łącznej kwocie [...] zł, z uwagi na trudną sytuację bytową i finansową, wskazując również̇ na niesłuszność ukarania.

Decyzją z dnia [...] października 2019 r., znak: [...], Wojewoda [...] odmówił udzielenia wnioskowanej ulgi.

J. K. w dniu [...] listopada 2019 r. wniosła odwołanie od tej decyzji.

Uznając bezzasadność wniesionego odwołania Minister Finansów decyzją z dnia [...] grudnia 2019r. nr [...].utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.

W uzasadnieniu własnej decyzji organ II instancji przywołał m. in. następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Zgodnie z art. 64 ust. 1 pkt 2 ustawy o finansach publicznych, należności o których mowa w art. 60, właściwy organ, na wniosek zobowiązanego, może:

1. a) umarzać́ w całości - w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym,
2. b) umarzać́ w części, odraczać́ terminy spłaty całości albo części należności lub rozkładać́ na raty płatność́ całości albo części należności - w przypadkach uzasadnionych względami społecznymi lub gospodarczymi, w szczególności możliwościami płatniczymi zobowiązanego.

Przez ważny interes zobowiązanego (dłużnika) należy rozumieć sytuacje nadzwyczajne, losowe przypadki, gdy dłużnik nie jest w stanie uregulować zaległości, a także normalną sytuację ekonomiczną, gdy uzyskiwane przez stronę dochody nie pozwalają na pokrycie koniecznych wydatków. O istnieniu ważnego interesu dłużnika decydują obiektywne okoliczności ustalone przez organ na podstawie dowodów zebranych w sprawie. Ważnego interesu dłużnika nie można natomiast utożsamiać z jego subiektywnym przekonaniem o potrzebie umorzenia zobowiązania, bowiem przyznanie ulgi w postaci umorzenia zobowiązania jest instytucją nadzwyczajną. Organ wyjaśnia że dopuszczalność umarzania na podstawie ustawy o finansach publicznych należności z tytułu kar porządkowych nałożonych w związku z popełnionymi wykroczeniami, nie może być́ interpretowana jako ustawowa ocena, że w każdym przypadku nie ma naruszenia interesu publicznego w takim umorzeniu, jeśli tylko spełnione są̨ pozostałe przesłanki. Przesłanka interesu publicznego jest przesłanką samodzielną i jej spełnienie lub naruszenie podlega takim samym zasadom oceny jak pozostałych.

Organ podkreśla że umorzenie należności Skarbu Państwa nie leży w interesie publicznym, ponieważ stanowi złamanie zasady obowiązku zapłaty i zmniejsza dochody publiczne. Poza tym obok funkcji dochodowej Skarbu Państwa na pierwszy plan wysuwa się funkcja sankcyjna. Dłużnik jest zobowiązany do poniesienia określonego wydatku i celem tego wydatku jest odczucie straty po stronie dłużnika.

Umorzenie należności wynikających z grzywien/kar porządkowych co do zasady obciążone jest wyraźnie negatywną oceną z punktu widzenia interesu publicznego. Umorzenie należności jest wyjątkiem od zasady obowiązku zapłaty, a umorzenie należności wynikającej z kary za popełnione wykroczenie jest wyjątkiem wymagającym szczególnego uzasadnienia. Reasumując, umorzenie należności wynikającej z kary porządkowej jest dopuszczalne, jeśli jest spełniona choćby jedna z przesłanek dopuszczających umorzenie, ale jednocześnie działając w ramach uznania administracyjnego konieczne jest znalezienie szczególnie uzasadnionych przyczyn, dlaczego należność wynikającą z grzywny umorzyć. Zatem okoliczności spełniające przesłanki określone w art.64 ust.1pkt 2 ustawy o finansach publicznych powinny być́ tak wyjątkowe i szczególne, aby uznać́, że umorzenie jest nie tylko dopuszczalne, ale zasadne i celowe.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że J. K. jest osobą bezrobotną, bez przyznanego prawa do zasiłku, nie posiada żadnego majątku, wspólne gospodarstwo domowe prowadzi wraz z [...]-letnim synem Zamieszkuje w mieszkaniu rodziny, która aktualnie przebywa za granicą. Dochodami J. K. są przede wszystkim świadczenia z tytułu pomocy społecznej:

1. • rodzinny zasiłek okresowy z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. w kwocie [...] zł, otrzymywany w okresie od [...].07.2019 r. do [...].09.2019 r.,
2. • zasiłek rodzinny na dziecko w kwocie [...] zł, otrzymywany w okresie od [...].1 1.2018 r. do [...].10.2019r.,
3. • dodatek mieszkaniowy w kwocie [...] zł, otrzymywany w okresie od [...].06.2019 r. do [...].11.2019 r,
4. • świadczenie wychowawcze na dziecko w ramach Programu "Rodzina 500+",
5. • sporadycznie otrzymywane środki finansowe od członków rodziny.

Na miesięczne wydatki gospodarstwa domowego zobowiązanej składają się:

1. • czynsz za mieszkanie - [...] zł,
2. • prąd-[...] zł,
3. • telefon komórkowy - [...] zł,
4. • wyżywienie, odzież̇, kosmetyki, środki czystości, edukacja i inne-łącznie ok. [...] zł. - łącznie ok. [...] zł

J. K. deklaruje problemy zdrowotne (leczenie [...], problemy z [...]), ponadto wskazuje, iż jej aktualna sytuacja finansowa jest trudna,bowiem poszukuje pracy, co jest jednak utrudnione z uwagi na stan zdrowia.

W ocenie organu odwoławczego biorąc pod uwagę̨ doświadczenie życiowe oraz ustalone warunki tego gospodarstwa domowego, należy uznać́, że sytuacja majątkowa oraz bytowa skarżącej jest trudna, zaś́ możliwości płatnicze ograniczone, J. K. bowiem nie pracuje, nie posiada żadnego majątku ani oszczędności, utrzymuje się jedynie ze środków z tytułu pomocy społecznej. Nie ulega wątpliwości, że jednorazowa zapłata należności wynikających z nałożonych kar porządkowych w łącznej kwocie [...] zł, w chwili obecnej jest niemożliwa.

Jednak uzyskiwany dochód ([...] zł), przy niewielkim ograniczeniu codziennych wydatków, byłby wystarczający w stosunku do wydatków związanych z utrzymaniem oraz zaspokajaniem podstawowych potrzeb ([...] zł). Ponadto, dochody J. K. pochodzą̨ z pomocy społecznej, a wiec są̨ chronione przed egzekucją.

Zapłata możliwa jest jedynie w drodze dobrowolnych wpłat, bowiem rodzaj dochodów uniemożliwia egzekucję, a zatem nie istnieje ryzyko przymusowego wykonania zobowiązań́. Istnienie tego długu nie zagraża zatem zaspokajaniu podstawowych potrzeb dłużnika,oraz nie grozi pogorszeniem sytuacji bytowej i finansowej wspólnego gospodarstwa domowego. Nieuzasadnionym zatem byłoby stwierdzenie, iż zobowiązana znajduje się̨ w nadzwyczajnej czy wyjątkowo ciężkiej sytuacji finansowej.

Zdaniem organu odwoławczego mimo podnoszonych problemów zdrowotnych zobowiązana jest osobą młodą ([...] lata) poszukuje pracy, zaś z dowodów przedłożonych w sprawie nie wynika, aby posiadała trwałe ograniczenia w wykonywaniu pracy.

Nie można zatem wykluczyć́, że zobowiązana w przyszłości podejmie pracę, stałą, dorywczą lub sezonową, dostosowaną do jej osobistych uwarunkowań́, która poprawi jej aktualną sytuację finansową oraz umożliwi zebranie środków koniecznych do spłaty zobowiązania.

Organ podkreśla, że umarzanie należności pieniężnych publicznoprawnych jest instytucją nadzwyczajną, stanowiącą odstąpienie od powszechnej zasady obowiązku zapłaty za popełnione wykroczenia. Z tego powodu również̇ okoliczności społeczne i gospodarcze uzasadniające jej zastosowanie muszą posiadać́ tę samą cechę̨. Powinny to być́ zatem tego rodzaju okoliczności, na które zobowiązana nie mogła mieć́ wpływu i które były niezależne od sposobu jej postępowania, oraz które posiadają̨ wyjątkowy, nadzwyczajny charakter. Dowody w sprawie nie pozwalają̨ na stwierdzenie, że sytuacja życiowa skarżącej jest trwale i wyjątkowo ciężka, ze względu na stan zdrowia, sytuację rodzinną, bytową lub materialną. W sprawie brak również̇ dowodów na nadzwyczajne i wyjątkowe okoliczności, które uzasadniałyby udzielenie wnioskowanej ulgi.

Skargę na wyżej opisaną decyzję wniosła J. K..

Podniosła, że wystarczająco przedstawiła i udokumentowała swoją sytuację materialną i finansową która jest wyjątkowo ciężka i która powinna skutkować umorzeniem należności.

Powołała się nadto na własne problemy zdrowotne oraz problemy zdrowotne syna, który często choruje i przebywa w szpitalu.

Podkreśliła, że mieszka w K.. Jest tam sama,a rodzina nie jest w stanie jej pomóc. Ojciec dziecka nie interesuje się nim. Od 2020r. uzyskała z Funduszu Alimentacyjnego alimenty w kwocie [...] zł jednak to spowodowało iż uznano że nienależnie pobrała zasiłek okresowy. Taki stan rzeczy skutkował tym że skarżąca została uznana za dłużnika MOPS w K..

Skarżąca końcowo podnosi że zapłata środków o umorzenie których wnosi spowoduje że nie będzie stać ją na jakąkolwiek egzystencję.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Rozpoznając sprawę̨ w ramach kognicji sądów administracyjnych sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Istotą sporu w sprawie jest zagadnienie, czy organ zasadnie przyjął, że w rozpatrywanej sytuacji nie zaszły przesłanki, które mogłyby spowodować́ wydanie decyzji o umorzeniu należności, do zapłaty, których zobowiązana jest strona.

Sporna należność́ stanowi niepodatkową należność́ budżetową o charakterze publicznoprawnym w rozumieniu art. 60 u.fp., są to bowiem środki publiczne, które przepis ten wymienia tylko przykładowo.

Wskazać́ należy, że art. 64 u.fp. w ust. 1 stanowi, że należności, o których mowa w art. 60 u.fp., właściwy organ może:

1. 1) z urzędu umarzać́ w całości - w przypadku gdy zachodzi jedna z okoliczności, o których mowa w art. 56 ust. 1 pkt 1-4;
2. 2) na wniosek zobowiązanego:
3. a) umarzać́ w całości - w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym,
4. b) umarzać́ w części, odraczać́ terminy spłaty całości albo części należności lub rozkładać́ na raty płatność́ całości albo części należności - w przypadkach uzasadnionych względami społecznymi lub gospodarczymi, w szczególności możliwościami płatniczymi zobowiązanego.

Przywołany art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p. przewiduje dwie przesłanki umorzenia należności publicznoprawnych: ważny interes podatnika lub interes publiczny. Konkretyzacja tych pojęć́ jest dokonywana na tle stanu faktycznego indywidualnej sprawy. Pojęcia te stanowią̨ klauzule generalne. Cechą immamentną klauzul generalnych jest to, że odsyłają̨ one do ocen.

O istnieniu ważnego interesu podatnika decydują kryteria zobiektywizowane. W szczególności niezbędne jest ustalenie sytuacji majątkowej dłużnika, skutków ekonomicznych, jakie wystąpią̨ w wyniku realizacji zobowiązania. Interes zobowiązanego musi być́ na tyle istotny, aby jego pominięcie powodowało dla niego wyraźnie dostrzegalne negatywne skutki. O istnieniu ważnego interesu dłużnika/zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz decydować́ powinny kryteria zobiektywizowane, zgodnie z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości, w której wysoką rangę̨ mają zdrowie i życie, a także możliwości zarobkowe w celu zdobycia środków utrzymania dla siebie i rodziny.

Pojęcia ważnego interesu dłużnika/zobowiązanego nie można ograniczać́ tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych, czy też zdarzeń́ losowych uniemożliwiających uregulowanie dochodzonej należności pieniężnej, gdyż̇ pojęcie to funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzgledniającym również̇ sytuację ekonomiczną dłużnika, wysokość́ uzyskiwanych przez niego dochodów i wydatków. Zawężenie ustawowych wymagań́ umarzania należności pieniężnych do przypadków, w których dłużnik - wskutek uiszczenia należności - miałby pozostawać́ bez środków do życia i korzystać́ ze środków pomocy społecznej, jest niedopuszczalną interpretacją na niekorzyść dłużnika.

Decyzja w przedmiocie umorzenia opiera się na tzw. uznaniu administracyjnym. Podkreśla się zarówno w literaturze jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych, że wybór kierunku rozstrzygnięcia może być́ swobodny, ale nie dowolny, i winien wynikać́ z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Konsekwencją powyższego jest obowiązek organu administracji publicznej szczególnie starannego prowadzenia postepowania, tak aby czyniło ono zadość́ obowiązkom płynącym z treści art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Uzasadnienie zaś́ decyzji odpowiadać́ powinno warunkom określonym w art. 107 k.p.a., tak aby strona mogła mieć́ pewność́, a sąd mógł ocenić́, że wszelkie podniesione przez nią̨ okoliczności zostały wzięte pod uwagę̨ i poddane ocenie w kontekście mających zastosowanie w sprawie przepisów.

Ponadto podkreślić́ należy, że działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ obowiązek wyważenia interesu publicznego z indywidualnym interesem strony, gdyż̇ zobowiązuje go do tego art. 2 Konstytucji RP, w każdym przypadku, w którym w sprawie ma zastosowanie norma prawna uzależniająca załatwienie sprawy od tzw. uznania administracyjnego. Decyzja o charakterze uznaniowym musi więc odpowiednio wyważać́ interesy przeciwstawnych stron - interesu obywatela z interesem publicznym- kierując się przy tym proporcjonalnością̨ uwzględnienia obu rodzajów interesów (por. wyroki Naczelnego Sadu Administracyjnego: z dnia 21 stycznia 2014 r., sygn. akt II GSK 1632/12; z dnia 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 335/13, wszystkie wyroki powołane w uzasadnieniu dostępne są̨ w Centralnej Bazie Orzeczeń́ Sądów Administracyjnych).

W państwie prawa nie ma miejsca dla mechanicznie i sztywno pojmowanej nadrzędności interesu ogólnego nad interesem indywidualnym, o ile ten ostatni można uznać́ za słuszny interes. Oznacza to, że w każdym przypadku organ ma obowiązek wskazać́ nie tylko, o jaki interes ogólny (publiczny) chodzi, ale także, że jest on na tyle ważny i znaczący, iż bezwzględnie wymaga ograniczenia uprawnień́ indywidualnych obywateli (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1993 r., sygn. akt 111 ARN 49/93, opubl. OSNCP 1994/9/181).

Z utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że w sytuacji, w której spłata zaległości powoduje konieczność́ sięgania przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy Państwa nie będąc zgodna z interesem tego obywatela nie jest również̇ zgodna z interesem publicznym (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 marca 2007 r. sygn. akt 11 GSK 345/06 opubl. LEX nr 321267).

Ponownie podkreślenia wymaga także, że uzasadnienie decyzji organu powinno zawierać́ wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jego zdolności płatniczych przy uwzględnieniu dochodów i niezbędnych wydatków oraz rozważenie wpływu egzekucji konkretnej kwoty należności na sytuację życiową zobowiązanego, w tym przede wszystkim jego zdolność́ do utrzymania. Okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności powinny być́ przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej strony z wysokością̨ zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu - byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia.

Sytuacja materialna i zdrowotna zarówno skarżącej jak i jej dziecka jest niewątpliwie zła. Organ musi jednak ustalić precyzyjnie z jakimi schorzeniami musi mierzyć się zarówno skarżąca jak i jej syn i czy obiektywnie uniemożliwiają one skarżącej podjęcie pracy a jej synowi uczęszczanie do przedszkola. Organ ustali ponownie jakie są dochody strony w tym te z tytułu alimentów, które z nich mają charakter stały i czy skarżąca jest w stanie utrzymać siebie i dziecko na choćby minimalnym poziomie egzystencji dysponując takimi właśnie dochodami.

Rozpoznając sprawę ponownie organ weźmie pod uwagę i to, że skarżąca jest samotną matką a takie osoby powinny być otoczone szczególną opieką państwa, a zatem i jego organów.

Podstawą wyroku jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.