Uzasadnienie
Minister Sprawiedliwości - organ - decyzją z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) w zw. z art. 75j ust. 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.), po rozpoznaniu odwołania – skarżącego – W. S. od uchwały nr [...] z dnia [...] września 2009 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w [...] w sprawie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką, utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę.
Ustalono, że Uchwałą nr [...] z dnia [...] września 2009 r. Komisja Egzaminacyjna do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w [...] (Komisja Kwalifikacyjna) ustaliła negatywny wynik egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką skarżącego. Wskazano, że uzyskał on z testu wyboru 99 punktów a zgodnie z treścią art. 75i ust. 3 ustawy Prawo o adwokaturze, pozytywny wynik z egzaminu wstępnego uzyskuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów, a zatem uzyskana przez skarżącego liczba punktów przesądza o negatywnym wyniku egzaminu.
Skarżący w odwołaniu od ww. uchwały wskazuje, że pytanie testowe nr 84 nie zawiera żadnej prawidłowej odpowiedzi, i wniósł o:
- 1. zmianę lub uchylenie zaskarżonej uchwały,
- 2. stwierdzenie wadliwości kwestionowanego pytania,
- 3. zaliczenie punktu za wadliwe pytanie oraz zsumowanie go z punktami, które uzyskał w trakcie przeprowadzonego egzaminu konkursowego,
- 4. wydanie decyzji umożliwiającej mu dokonanie wpisu na listę aplikantów adwokackich.
Wskazał, że przepisy ustawy z dnia 4 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 90, poz. 631 ze zm.) rozróżniają kategorię praw autorskich osobistych i praw autorskich majątkowych. Wskazana w kluczu jako prawidłowa odpowiedź "C" nie precyzowała, czy chodzi o kategorię praw autorskich osobistych czy praw autorskich majątkowych. To rozróżnienie było niezbędne na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, bowiem na prawa autorskie osobiste nie można rozszerzyć wspólności majątkowej. Pytanie nie wynikało też wprost z przepisów prawa, ponieważ żaden z przepisów k.r.o. nie stanowi wprost o zakresie przedmiotowym rozszerzenia umowy majątkowej małżeńskiej.
Zdaniem organu odwołanie skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze, egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt. Natomiast art. 75i ust. 3 ustawy Prawo o adwokaturze stanowi, że pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów. Organ podniósł, że realizując zasadę dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, o której mowa w art. 15 k.p.a. — ponownie merytorycznie rozpatrzył i rozstrzygnął całokształt niniejszej sprawy i ponownie ocenił wszystkie zebrane dowody dotyczące egzaminu, przy czym poddał analizie zarówno prawidłowość przygotowania egzaminu w tym także pytań testowych, jak i jego przebiegu. Działając w tym trybie, organ II instancji ustalił, że egzamin, którego skarżący był uczestnikiem, przeprowadzony został zgodnie z wymogami cytowanej wyżej ustawy i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 czerwca 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej oraz przeprowadzania egzaminu wstępnego (Dz. U. Nr 91, poz. 749).
Wskazał, że z przebiegu egzaminu sporządzono prawidłowy protokół podpisany przez członków Komisji Kwalifikacyjnej. Również uchwała Komisji Kwalifikacyjnej podjęta została zgodnie z obowiązującymi przepisami. Organ stwierdził, że wszystkie pytania testowe zostały sformułowane jednoznacznie, a wśród propozycji odpowiedzi była wyłącznie jedna poprawna odpowiedź, oparta na przepisach prawa obowiązujących w dniu przeprowadzenia egzaminu.
Jego zdaniem nie można podzielić zarzutów skarżącego dotyczących zakwestionowanego pytania nr 84, które brzmiało:
"Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, umowa majątkowa małżeńska może rozszerzyć wspólność majątkową na:
A. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny,
B. niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
C. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy".
Prawidłową odpowiedzią na to pytanie jest zdaniem organu odpowiedź "C", oparta na art. 49 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Podniesiono, że skarżący udzielił odpowiedzi "A".
Zdaniem organu zawarte w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym przepisy stanowią wyczerpującą regulację w zakresie małżeńskich ustrojów majątkowych. Zaskarżone pytanie nr 84 w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości odwoływało się właśnie do tej regulacji. Zdaniem organu istota pytania nr 84 sprowadzała się zatem do wskazania, na jakie kategorie przedmiotów lub praw należących do majątku osobistego (które wymienione zostały w art. 33 k.r. i o.) można rozszerzyć umową majątkową wspólność majątkową (których negatywny katalog wymienia art. 49 k.r. i o.). Udzielenie odpowiedzi wymagało zatem znajomości powyższych przepisów i ich porównania, przy czym jednoznaczne wskazanie w pytaniu "Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym..." precyzowało, że prawidłowa odpowiedź wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Podniesiono, że w Rozdziale Działu III Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zawarte są przepisy dotyczące umownych ustrojów majątkowych. Generalną zasadę ustanawia art. 47 § 1 tego Kodeksu stanowiąc, że "małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa)."
Prawidłowa w kluczu odpowiedź "C" nie akcentuje rozróżnienia praw autorskich o charakterze osobistym i praw autorskich o charakterze majątkowym, jednak dla wprowadzenia takiego rozróżnienia nie było uzasadnienia. Pytanie nr 84 dotyczyło bowiem umów majątkowych małżeńskich, co wprost zostało w nim wyrażone. W przypadku połączenia pytania z odpowiedzią w jedno zdanie, zastrzeżenie co do "majątkowego zakresu" pytania zostało w jego treści jasno zawarte, skoro w pytaniu jest mowa o umowie "majątkowej". Oczywistym zdaniem organu jest, że chodzi o te prawa autorskie i pokrewne, które mają charakter majątkowy. W treści kwestionowanego pytania jest mowa o umowie majątkowej małżeńskiej oraz o wspólności majątkowej, te zaś terminy na gruncie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczą wyłącznie stosunków majątkowych między małżonkami. Zdaniem organu bezspornym jest, że prawa autorskie i inne prawa na dobrach niematerialnych to prawa niemajątkowe (prawa osobiste) oraz prawa majątkowe i znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, była wystarczająca dla wyboru właściwej odpowiedzi.
Mając powyższe na uwadze, organ uznał jak wyżej.
W skardze do sądu skarżący wniósł o zmianę lub ewentualnie o uchylenie zaskarżonej uchwały, stwierdzenie wadliwości kwestionowanego pytania i wydanie decyzji umożliwiającej mu dokonanie wpisu na listę aplikantów radcowskich. Podtrzymał zarzuty zawarte w odwołaniu od uchwały podkreślając, że pytanie nr 84 zostało sformułowane nieprecyzyjnie i nie zawierało poprawnej odpowiedzi, przez co naruszono art. 33⁹ ustawy o radcach prawnych. Jego zdaniem odpowiedź zawarta pod punktem "C" nie wynikała z treści art. 49 k.r.o., co w jego ocenie, nie dawało możliwości udzielenia wyczerpującej i logicznej odpowiedzi na to pytanie. Skarżący stwierdził, że organ wskazując na poprawność odpowiedzi zawartej pod pkt "C" oparł swoje wywody na przepisach art. 33 pkt 9 w związku z art. 49 k.r.o. Tymczasem w kluczu odpowiedzi podano jako jedyną podstawę prawną - art. 49 k.r.o.
W odpowiedzi na skargę Minister Sprawiedliwości, podtrzymując swoją argumentację, wnosił o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu ustawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu.
Sąd administracyjny nie ocenia rozstrzygnięcia organu administracji pod kątem jego słuszności, czy też celowości, jak również nie rozpatruje sprawy kierując się zasadami współżycia społecznego. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej także: p.p.s.a.).
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 75 i oraz j ustawy Prawo o adwokaturze (aktualny na dzień egzaminu) egzamin wstępny przeprowadzają komisje egzaminacyjne do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości, powołane w drodze zarządzenia, zwane dalej "komisjami kwalifikacyjnymi". Egzamin został przeprowadzony przez Komisję Egzaminacyjną do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w [...]. Z przebiegu egzaminu wstępnego sporządza się niezwłocznie protokół, który podpisują członkowie komisji kwalifikacyjnej uczestniczący w egzaminie wstępnym. Członkowie komisji kwalifikacyjnej mogą zgłaszać uwagi do protokołu - art. 75i ust. 4 ustawy Prawo o adwokaturze. Egzamin odbył się w dniu [...] września 2009 r. Z egzaminu sporządzono protokół opisujący jego przebieg. Protokół został podpisany przez komisję egzaminacyjną. Do protokółu załączono listę obecności zdających z ilością punktów otrzymanych przez każdego z nich oraz podano te wyniki do wiadomości zdających.
Egzamin wstępny polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta adwokackiego, zwanego dalej "kandydatem", z zakresu: materialnego i procesowego prawa karnego, materialnego i procesowego prawa wykroczeń, prawa karnego skarbowego, materialnego i procesowego prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa gospodarczego, spółek prawa handlowego, prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, materialnego i procesowego prawa administracyjnego, postępowania sądowoadministracyjnego, prawa Unii Europejskiej, prawa konstytucyjnego oraz prawa o ustroju sądów i prokuratur, samorządu adwokackiego, radcowskiego i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej /art. 75a ust. 3 ustawy Prawo o adwokaturze/. Stosownie do art. 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze, egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, oraz z karty odpowiedzi.
Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi stanowiącej integralną część testu. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt, a pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów /art. 75i ust.3 ustawy Prawo o adwokaturze/. Zachowując wymagania komisja egzaminacyjna ustaliła wynik z egzaminu skarżącego, określając ilość otrzymanych przez zdającego punktów na 99 i doręczyła mu uchwałę, od której skarżący wniósł odwołanie do Ministra Sprawiedliwości, a po utrzymaniu tej uchwały przez Ministra w mocy, skargę do Sądu.
Skarżący zarzucił testowi wadliwość pytania nr 84 - jego niejasność i przez to niemożność zakreślenia prawidłowej odpowiedzi na to pytanie. W jego ocenie by prawidłowo udzielić na to pytanie odpowiedzi należało posiadać wiedzę z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz z ustawy Prawo własności przemysłowej, bowiem sama znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, była niewystarczająca. Jednakże koniecznej znajomości tych aktów normatywnych nie przewidywał przepis art. 75a ust. 3 ustawy Prawo o adwokaturze, co w jego ocenie uzasadniało uznanie że, żadna z odpowiedzi nie była prawidłowa.
Zdaniem skarżącego, zdający nie znając klucza odpowiedzi byli obowiązani udzielić odpowiedzi poprawnej na pytanie nr 84 na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do którego odwoływało się pytanie.
W ocenie Sądu w składzie orzekającym dla udzielenia odpowiedzi prawidłowej wystarczającą była znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zarzut przekroczenia art. 75a ust. 3 ustawy Prawo o adwokaturze, nie był zasadny. Pytanie było sprecyzowane jasno i jednoznacznie, a na wskazane odpowiedzi można było udzielić jednej prawidłowej odpowiedzi – "C": "Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, umowa majątkowa małżeńska może rozszerzyć wspólność majątkową na:
A. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny,
B. niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
C. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy".
Przepisy art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r.o. eliminowały wprost jako odpowiedzi poprawne podane w pkt "A" i "B". Zgodnie z tymi przepisami nie można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny (art. 49 § 1 pkt 1) oraz na niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków (art. 49 § 1 pkt 5). Jak wynika z treści przytoczonych przepisów odpowiedzi zawarte w pkt "A" i "B" były cytatami przepisów art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r.o. wykluczającymi rozszerzenie wspólności majątkowej małżeńskiej przez umowę majątkową zawartą przez małżonków. Z tego powodu jedyną poprawną odpowiedzią do zakreślenia w tym pytaniu była odpowiedź "C".
Zgodnie z art. 33 w pkt 2 k.r.o. do majątku osobistego każdego z małżonków zaliczono przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, a w pkt 7 wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków. Rozszerzenie umowy małżeńskiej majątkowej na przedmioty i wierzytelności podane w art. 33 pkt 2 i pkt 7 k.r.o. zostało art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r.o. wyłączone.
W odpowiedziach "A" i "B" do tych przedmiotów majątkowych i wierzytelności użyto czasu przyszłego co jest zrozumiałe w kontekście art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r.o., gdyż przepis art. 33 k.r.o. określa sytuację małżonka, który już te przedmioty majątkowe i wierzytelności nabył, natomiast przepis art. 49 § 1 pkt 1 i 5 k.r.o. stanowi o sytuacji przyszłej, w której małżonek jeszcze nie wszedł w ich posiadanie.
Przepis art. 33 w pkt 9 k.r.o. zalicza do praw majątkowych osobistych małżonka również prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy. Podkreślenia wymaga, że pytanie opierało się wyłącznie na przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stąd odwoływanie się do aktów normatywnym nie objętych art. 75a ust. 3 ustawy Prawo o adwokaturze, było czynieniem założeń zbędnych i niedopuszczalnych. Skoro zatem przepis art. 33 pkt 9 k.r.o. do majątku osobistego każdego małżonka zalicza prawa wymienione w tym przepisie, a jednocześnie przepis art. 49 w § 1 k.r.o. tych praw nie wymienia, to wniosek powinien być tylko jeden, że prawa te nie podlegają ograniczeniom co do rozszerzenia na nie wspólności małżeńskiej majątkowej.
Natomiast pytanie i żadna z odpowiedzi nie dotyczyły praw niezbywalnych, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie (art. 33 pkt 5 w związku z art. 49 § 1 pkt 3 k.r.o.), dlatego wszelkie wywody na ten temat nie były uzasadnione.
Zdaniem Sądu, Minister Sprawiedliwości wyjaśniając wszechstronnie sprawę zastosował się do przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) uzasadniając swoje stanowisko zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. W tym bowiem celu sięgnął po przepis art. 33 k.r.o. by wskazać na relację jego zapisów do art. 49 k.r.o.
Z przytoczonych wyżej powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) orzekł jak w sentencji.